WSEUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 32 (513), 13–19 sierpnia 2009 WIZYTY U LESI
Zdjęcie: Ksenia Hładyszewa
Petro ANTONENKO
ROZPIĘTA PRZESTRZEŃ MEDIALNA
Potwierdził to także sam Prezydent, występując w Sewastopolu: „Kiedy mówimy o kształtowaniu się państwa, to oczywiście przeciwko Ukrainie wystąpi dziesiątki projektów, by ono się nie utrwaliło. Dość często dziś, także w rosyjskich środkach masowego przekazu, Ukrainę nazywa się albo państwem sztucznym, albo państwem przypadkowym”. Najbardziej przykre i najbardziej niebezpieczne jest to, że wszystkie owe „teorie sztuczności i przypadkowości” nadal rozpowszechniają się w przestrzeni informacyjnej naszego państwa. Zasłaniając się abstrakcyjnymi rozważaniami o „prawach człowieka”, „czystej demokracji” itp., zarzuca nam się idee wrogie państwu. Ale to jeszcze nie wszystko. Globalizacja, przede wszystkim w sferze komunikacji, spowodowała zalew w naszej przestrzeni informacyjnej amoralnej „czarnuchy” lub rozprzestrzenianie się wszelkich pseudoreligijnych idei, które bardziej przypominają psychologiczne odurzanie ludzi. Jakież normalne państwo może spokojnie na to patrzeć? Dlatego aktualność Doktryny bezpieczeństwa informacyjnego nie budzi żadnych wątpliwości. Pytanie dotyczy czegoś innego: postanowienia Doktryny nie powinny pozostać jedynie na papierze. Przyjrzyjmy się uważniej temu dokumentowi. Zawarto w nim zadeklarowane podstawowe tezy wolności słowa, myśli, rozpowszechnia-
SPOJRZENIE NA WSPÓŁCZESNE CHINY
GIGANT DOBROCZYNNOŚCI
Tłumaczenie maszynowe
Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko swoim dekretem zatwierdził Doktrynę bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy. Została ona opracowana przez Radę Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, co świadczy o aktualności problemu.
...nia informacji. Otóż (cytuję) „wolność zbierania, przechowywania i rozpowszechniania informacji”, „ograniczenie dostępu do informacji wyłącznie na podstawie Ustawy”. Wszystko słusznie, wszystko zgodnie z humanistycznymi normami. Ale problem w tym, jakiej właśnie informacji gwarantowana jest „wolność rozpowszechniania”? Nie jest tajemnicą, że deformacja moralności społecznej zrodziła popyt na informację, którą szybciej nazwiesz dezinformacją. Czy może wprost przeciwnie — obłuda w mediach deformuje moralność społeczną? Dlatego Doktryna zawiera także taki punkt: „Wiarygodność, pełnia i bezstronność informacji”. I nawet „niedopuszczenie naruszeń w sferze informacyjnej”. Widocznie nasza najwyższa władza wreszcie zaniepokoiła się tym, że środki masowego przekazu są wykorzystywane w najbrudniejszych społeczno-politycznych grach. Wołać o moralność, etykę i tym podobne — bezcelowe. Oczywiście nadszedł czas, by wyraźnie zażądać: taki brud powinien znajdować się poza granicami normalnej przestrzeni informacyjnej. Bo to informacja dla płotów! A kiedy w koncepcji są także postanowienia o „harmonizacji ukraińskiego ustawodawstwa w sferze informacyjnej z międzynarodowym”, to trzeba wreszcie uznać: nawet w najbardziej demokratycznych państwach świata nie ma w przestrzeni informacyjnej takiej samowoli, jak u nas. W szczególności już podawano dane monitoringów, że pod względem ilości pornografii w Internecie i jej rozpowszechniania na rynku Ukraina dawno wyprzedziła wiele „najbardziej rozwiniętych” społeczeństw Zachodu. Czy to zatem wolność słowa, czy wolność samowoli? Czy to normalna przestrzeń informacyjna? Przestrzeń bezpieczna dla ludzkiej moralności, psychiki, a zatem dla państwa? Porządkowanie naszej przestrzeni informacyjnej trzeba prowadzić równolegle z jej ochroną przed wpływami zewnętrznymi. Niestety, na razie trzeba stwierdzić: nad naszą przestrzenią informacyjną hulają prawdziwe przeciągi antyukraińskich wiatrów. Można po raz kolejny przypomnieć smutną statystykę proporcji prasy rosyjskojęzycznej i ukraińskojęzycznej w państwie, eter radiowy zalała rosyjskojęzyczna tandetna „popsa”. Zatem nie przypadkiem w Doktrynie znajduje się także taki punkt: „Priorytetowość narodowego produktu informacyjnego”. Nad tym „priorytetem” trzeba więc jeszcze pracować i pracować. Może zapożyczyć doświadczenie od półdyktatorskiego, jak go nazywają, reżimu Wenezueli? Niedawno prezydent tego kraju Hugo Chávez bez ceregieli zamknął 34 stacje radiowe. Nie, wszystko wygląda całkowicie zgodnie z normami praw tego kraju: stacje „nie przeszły licencjonowania”. Można oczywiście dyskutować o demokratyczności tego kroku. Można też wsłuchać się w prezydenta Cháveza, który oświadczył, że tych stacji nie zamyka się, lecz odbiera się je ich dotychczasowym właścicielom — „informacyjnym latyfundystom” — i zwraca narodowi. Czy w naszej przestrzeni informacyjnej nie hula mniej takich latyfundystów? Nawiasem mówiąc, w sprawie ochrony narodowego produktu informacyjnego znany polityk, lider ruchu „Za Ukrainę” Wiaczesław Kyrylenko już przygotował projekt ustawy o ochronie ukraińskiego narodowego produktu kulturalnego. Tyle że kiedy ona przedrze się przez parlamentarne gąszcze i stanie się ustawą?
Zakończenie na str. 2
DUSZA FOLKLORU
MOLFAR
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rosyjskim wspólnotom nie tanio, wszak do Chersonezu pielgrzymi przybyli setkami autobusów z Kerczu, Teodozji, Jałty, Symferopola, Eupatorii oraz innych miejscowości Krymu. Kijowska metropolia Prawosławia Moskiewskiego dla zagranicznego gościa to żyła złota. Tylko Sobór Włodzimierski w Chersonezie co godzinę przynosi 3 000 hrywien zysku. Mówią, że tym razem Cyryl zebrał i wywiózł do Moskwy niemałą sumę, która jest niezwykle potrzebna do uzupełnienia patriarszego skarbca. Kijowska metropolia corocznie uzupełnia go w dwóch trzecich. Warto się zastanowić, czy Moskiewski Synod wypuści ze swoich objęć Ukraińską Cerkiew Prawosławną? Bez wątpienia nie! Ukraińscy wierni potrzebują przejrzenia: dopóki będą materialnie wspierać ukraiński oddział moskiewskiej cerkwi, dopóty będą miały miejsce podobne przyjazdy wysokich rangą dostojników z zagranicy z pouczeniami i wskazówkami, jak mamy żyć.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr PROCENKO, przewodniczący Sewastopolskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Sewastopolska parafia Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego przy wsparciu Sewastopolskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, wraz z przedstawicielami oddziałów partii KUN, URP „Sobór” oraz „Swoboda”, w dniu modlitwy moskiewskiego patriarchy Cyryla w soborze św. Włodzimierza w Chersonezie, przeprowadziła procesję do pomnika św. Równego Apostołom księcia kijowskiego Włodzimierza. Mszę świętą przy pomniku odprawił biskup krymski i symferopolski Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, władyka Klemens. Co roku w pierwszym tygodniu sierpnia wierni owczarni UKP PK odbywają takie nabożeństwa, a przyjazd misjonarza z Moskwy, otoczenie podejść do Chersonezu kordonami milicji i zagranicznego kozactwa nie stanęły na przeszkodzie duchowej tradycji. Do wiernych i władyki Klemensa podchodziło mnóstwo pielgrzymów z różnych miast Autonomii, prosząc o Boże błogosławieństwo i poświęcenie w tym najstarszym i świętym miejscu narodzin chrześcijaństwa na Ukrainie. Przyjazd moskiewskiego patriarchy na Krym kosztował lokalne władze... Anatolij ZBOROWSKIJ. W mieście Bucza w obwodzie kijowskim wybuchła awantura (wybaczcie kalambur). Wywołało ją zwrócenie się do Rady Miejskiej Buczy spółki z o.o. „Czerwonnaja Ruś” z prośbą o przyznanie działki ziemi pod budowę centrum edukacyjnego. W zamian za to założyciel „Czerwonnajej Rusi” Wołodymyr Soszko obiecuje wybudować nowy budynek dla szkoły nr 1 w Buczy. Adwokatami spółki „Czerwonnaja Ruś” wystąpili: przedstawiciel Ambasady Federacji Rosyjskiej, kierownik przedstawicielstwa „Rossotrudniczestwa” Wiktor Bohacz, deputowany ludowy z Partii Regionów, znany ze swojej ukrainofobii, Wadym Kołesniczenko oraz były pracownik KGB, a obecnie lokalny prywatny przedsiębiorca Wiktor Szyłow. Rzecz w tym, że centrum edukacyjne budować będzie Rosja. Miejski komitet wykonawczy na czele z przewodniczącym Anatolijem Fedorukiem opowiedział się za przyznaniem ziemi. Przeciw wystąpiły buczańskie oddziały ukraińskich organizacji patriotycznych i partii oraz wielu mieszkańców Buczy, ponieważ mają już gorzkie doświadczenia: działkę ziemi przyznano „Kyjiwmiskbudowi”, który obiecał wybudować szkołę, ale obietnicy nie dotrzymał. Na 12 czerwca wyznaczono wysłuchania publiczne. Buczańscy patrioci pikietowali miejski komitet wykonawczy z flagami i transparentami. A potem przeszli ulicami miasta do Domu Kultury, gdzie odbyły się wysłuchania publiczne. Utworzono komisję, która miała przygotować decyzję wysłuchań publicznych. Ale po burzliwych debatach z jakiegoś powodu zgasło światło. Komisja nie zdążyła jeszcze przygotować... Roman KUHARENKO. W Małej Sali Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej, przy udziale Instytutu Badań Strategicznych i Prognoz Procesów Transatlantyckich, Odeskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej, Odeskiego Regionalnego Komitetu „Ukraina-NATO”, przedstawicieli Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, Ministerstwa Obrony Ukrainy, służb ekologicznych i ochrony przyrody miasta i obwodu, naukowców: chemików, fizyków, biologów, ekologów, odbył się „okrągły stół” pod hasłem „Ukraina-NATO. Doświadczenie współpracy organizacji społecznych i instytucji państwowych krajów NATO w ochronie środowiska naturalnego”. Podczas spotkania omawiano kwestie związane z poszukiwaniem...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «NIEBEZPIECZNE PRZECIĄGI BEZPIECZEŃSTWA INFORMACYJNEGO», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1.
POCZTOWY RAKIET TRWA
Całkowicie w duchu bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy i ochrony narodowej przestrzeni medialnej mieszkamy w sprawie sytuacji wydawnictw państwowych i narodowych. „Słowo Proświty” wielokrotnie poruszało te problemy. Nie mówiąc już o wsparciu wymienionych wydawnictw, by uchronić je przed zniszczeniem. Dziwi, że do tego niszczenia przykłada rękę także taka struktura państwowa jak poczta. Spróbujcie kupić w kioskach „Ukrposzty” „Literaturną Ukrainę”, „Słowo Proświty”, ukraińskie czasopisma literackie. Rzecz w tym, że redakcje nie mogą zmusić pracowników poczty, by brali do sprzedaży określony nakład. Nakład ustala poczta. I to nakład zaniżony. Wysuwa się wymówkę: rzekomo bierzemy tyle, ile wynosi popyt. Wszystko to od złego. Pocztowcy mają sposoby, by ukryć ukraińskojęzyczne państwowe gazety z dala od kupującego, a zamiast tego prawie wciskać mu inne wydawnictwa, wiadomo jakie. Więc ten „popyt” umiejętnie kształtują sami pracownicy poczty. Wyjścia można upatrywać w poszerzeniu prenumeraty. Ale i tu pocztowcy spychają państwowe wydawnictwa na trzeci plan. Co więcej, na przykład na Czernihowszczyźnie poczta, pracując na rzecz kilku pupilków, uczestniczy w niszczeniu nakładu prenumeratorskiego gazet obwodowej „Proświty” — „Siwierszczyny” i „Białej chaty”. Poważnym problemem jest stały wzrost taryf pocztowych, które najbardziej dotykają skromnych ukraińskojęzycznych, państwowych wydawnictw. Bo pocztowcy ustalają taryfy, kierując się możliwościami finansowymi gazet reklamowych lub klanowo-oligarchicznych. Właśnie zadano kolejny cios prasie. „Ukrposzta” już ogłosiła, że podnosi taryfy na usługi związane z obsługą i dostarczaniem czytelnikom prenumerowanych wydawnictw na 2010 rok średnio o 28 procent. Dotyczy to w porównaniu z obecnymi taryfami. Ale rzecz w tym, że to „podwyżka podwyżki”, bo taryfy rosły przez wszystkie ostatnie lata: w 2008 roku o 60 procent, w tym roku w porównaniu z poprzednim o 27 procent. W rezultacie to, za co w 2007 roku płacono 1 hrywnę, w kolejnym roku będzie kosztować 2 hrywny 61 kopiejek. Normalne? Wojna z pocztą trwa już nie od roku. Dlatego przewodniczący Krajowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Ihor Łubczenko oraz redaktorzy kilku wiodących ukraińskich gazet zwrócili się z otwartym listem do premiera, w którym domagają się wreszcie powstrzymania poczty rakiet. Powoływanie się na kryzys resortu nie ma tu nic do rzeczy. W apelu przytoczono przykład Francji, gdzie władze, reagując na kryzys, podjęły decyzję o opłaceniu z budżetu państwa prenumeraty jednego ogólnokrajowego wydawnictwa dla każdego dorosłego Francuza. Ponadto dwukrotnie zwiększa się państwową reklamę w gazetach. A co najważniejsze — moratorium na podwyżki taryf pocztowych. Zatem Doktryna bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy została zatwierdzona. Czy uspokoi ona zimne wiatry i przeciągi naszej rozchwianej przestrzeni informacyjnej? Będziemy mieć nadzieję.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…wać decyzje publicznych wysłuchań, a sesja Buczańskiej Rady Miejskiej już postanowiła przekazać spółce TOW „Czerwonnaja Ruś” działkę w strefie parku leśnego pod budowę. „Przeciw” zagłosowało tylko pięcioro deputowanych: przewodniczący buczańskiej Proświty Mykoła Hryhorusz, Switłana Ostapa, Ihor Bartkiw, Iwan Łysenko i Ołeksandr Tamożnyj. Trzech deputowanych „wstrzymało się”. 19 zagłosowało „za”. Najprawdopodobniej na deputowanych wpłynęły obietnice zbudowania szkoły i wydawania absolwentom tej placówki aż trzech dyplomów: ukraińskiego, rosyjskiego i zachodniego wzoru. Co do tego ostatniego, według przedstawicieli Rosji, negocjacje już trwają.
Ale co więc Rosja będzie budować w Buczy? Rosyjscy przedstawiciele mówią, że centrum edukacyjne, najprawdopodobniej o profilu humanitarnym. Być może będzie się tam uczyć zarządzania, księgowości itp. Wadym Kolesniczenko oświadczył, że podpisano ukraińsko-rosyjską umowę, zgodnie z którą Ukraina będzie budować zakłady edukacyjne w Rosji, a Rosja — na Ukrainie. Tyle tylko, że państwo ukraińskie nie ma na to środków. Rosja zaś zbuduje na Ukrainie 15–20 zakładów edukacyjnych. Właściwie będą to rosyjsko-ukraińskie zakłady edukacyjne, bo będą podlegać ukraińskiemu ustawodawstwu.
Czy jednak można ufać Rosji? Czy można ufać Wadymowi Kolesniczence, który na sesji w Buczy chwalił się, że jeździ do Rosji i otwiera tam ukraińskie szkoły? Czy to przypadkiem prawda? O poziomie kultury tych ludzi świadczy choćby fakt, że na publicznych wysłuchaniach towarzyszka założyciela TOW „Czerwonnaja Ruś” rzuciła miejscowej mieszkance, która chciała zabrać głos: „Zamknij swoją gębę”.
Oto opinia buczanki Natalii Kuchelnej: „Kiedy ziemię na prawo i lewo rozdawano deputowanym, artystom, wszystko było jasne — znane w państwie osoby chcą mieć „majątek” pod Kijowem, ale, mówiąc szczerze, te znane osoby, mając wielkie majątki, mogły tę ziemię także kupić. Lecz kiedy „nasza władza” postanowiła przekazać osiem hektarów naszego lasu sąsiedniemu państwu, to mnie to oburzyło. Z jakiej racji będą tu budować nie wiadomo co (bo w wersję o uczelni trudno uwierzyć — swoje stoją puste, bez studentów) ludzie, którzy uważają Ukraińców za wrogów, i dlaczego nikt nie zapyta o zdanie gromady?! Takie drapieżne gospodarowanie w państwie, gdzie najłatwiej sprzedawać (nie swoje, lecz społeczne), zamiast rzeczywiście tworzyć miejsca pracy i rozwijać produkcję, doprowadziło do tego, że dla nas z wami miejsca nie zostanie. Tu będą gospodarować obywatele innych państw, a my i nasze dzieci będziemy dla nich harować za grosze. Nasi pradziadowie wywalczali każdy metr, a my rozdajemy Ojczyznę hektarami! Dlatego wzywam wszystkich — trzymajmy się razem, nie bądźmy obojętni! Bo będzie za późno”.
Takich buczan jest wielu. Dlaczego władza nie bierze pod uwagę ich zdania?
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
identyfikacją, utylizacją, przechowywaniem, przetwarzaniem i unieszkodliwianiem szkodliwych chemicznie aktywnych substancji i materiałów na południu Ukrainy. Celem „okrągłego stołu” było połączenie potencjału i wysiłków specjalistów z obwodu odeskiego oraz wykorzystanie doświadczeń UE i NATO w rozwiązywaniu aktualnych problemów związanych z negatywnym wpływem niebezpiecznych substancji na środowisko. Od 1997 roku przy aktywnym wsparciu NATO na terytorium byłego ZSRR działa Program pomocy w realizacji projektów badawczych w rozwoju dziedzin naukowo-technicznych związanych z chemią i rolnictwem. Realizowana jest pomoc materialno-techniczna dla laboratoriów, wyposażanie ich w urządzenia oraz szkolenie personelu służb kontroli chemicznej. Program partnerstwa i wymiany wyposażenia, funkcjonujący od 2000 roku, z powodzeniem realizowany jest w Mołdawii, gdzie specjaliści NATO wydobyli ze zniszczonych magazynów i wysłali do przetworzenia do RFN 3000 ton pestycydów. Dzięki współpracy Rosji z NATO na rozwój tych programów strona rosyjska otrzymała około miliarda dolarów. — Obecnie brakuje jasnego systemu, który pozwalałby uzyskiwać wiarygodne informacje o stanie środowiska w mieście i obwodzie, — zaznaczył docent Odeskiego Narodowego Uniwersytetu im. Mieczникowa Aleksander Zacharia. — Laboratoria, którymi dysponujemy dziś, nie odpowiadają wymogom europejskich standardów ani nawet krajowego standardu, niedawno przyjętego na Ukrainie. Jeżeli, na przykład, w toku sporów transgranicznych Ukraina zdecyduje się zaangażować stronę trzecią, to w każdym sądzie nasze dowody mogą zostać uznane za niewiarygodne. Współpraca z NATO przyciągnie specjalistów i fundusze, które pozwolą aktywniej wykorzystywać doświadczenia państw Północnoatlantyckiego Traktatu w rozwiązywaniu problemów ekologicznych, aktywniej współpracować z nimi w różnych programach naukowych.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
prywatnej inicjatywy oraz osobistego wsparcia akademika M. Żułynskiego i Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Zeszłoroczne Czytania Kuliszowskie w średnich i wyższych zakładach naukowych Ukrainy ujawniły głębokie zainteresowanie duchowo-intelektualnym dziedzictwem geniusza i przebiegły z wysoką twórczą inicjatywą pracowników oświaty. A dlaczego tak mało inicjatywy wykazały dzisiaj osoby urzędnicze? Dlaczego w miejscu urodzenia ukraińskiego geniusza i w stolicy państwa nie przeprowadzono ogólnoukraińskiego wydarzenia społecznego? Dziwi także, że na Sumszczyźnie nie było przedstawicieli Czernihowszczyzny, a urażeni brakiem uwagi dla swojej inicjatywy mieszkańcy Sum odpowiednio nie przyjechali do czernihowian. “Hej, kto na smutek szlachetny bogaty, / Schodźcie się w milczeniu do rodzinnej chaty”, — słychać duchowe wezwanie Pantelejmona Ołeksandrowycza. Zaskakująco aktualne nawet po półtora wieku, to wezwanie P. Kulisza wzmocnione jest epigrafem z T. Szewczenki: “Wkoło nieprawda i niewola, / Naród umęczony milczy”. “Narodzie bez rozumu, bez czci, bez szacunku, / Bez prawdy w pismach, testamentach przodków dzikich”, — do tej inwektywy “Do narodu rodzinnego” P. Kulisz miał moralne prawo jako wyznawca wysokiego ideału narodowego i oddany pracownik na niwie dbania o sprawy narodowe. P. Kulisz jako prawdziwy Ukrainiec-gospodarz zabierał się do codziennej pracy o świcie i o świcie zabrał się do trudu o znaczeniu ogólnonarodowym. Dlatego głęboką symbolikę ma jego zbiór poetycki “Doswitky” (Przedświty), który stoi na równi z szewczenkowskim “Kobziarzem”. Filozofia “Doswitok” objawiona jest w “Zaspowi” (Wstępie): O świcie wstałem, ciemno jeszcze na dworze, Gdzieniegdzie po chatach jasne światło świeci, Dziwię się, raduję, serca pytam: “Powiedz, wieszcze serce, czy rychło świat będzie?” W osobowości P. Kulisza potężnie objawił się kod genetyczny i duchowy typ Ukraińca-rolnika, który zaczyna każdy dzień swojego życia o świcie, kiedy pojawia się na niebie Jasna Jutrzenka — zwiastunka Słońca. Od Jasnej Jutrzenki pochodzi staroukraińskie sakralne pojęcie Jasuń, które symbolizuje naturalną religię wyznawania światła. Ukraińska Jasna Jutrzenka w sanskrycie zwie się Usza. Pieśń do Uszy z Rygwedy (“Hymn do Jasnej Jutrzenki”) przetłumaczyła Łesia Ukrainka — “Pieśniarka przedświtowych ogni”. Od Jasnej Jutrzenki — Uszy pochodzi sakralne miano kraju Usztrajana, co w naszym obecnym języku brzmi Ukraina. Jasna Jutrzenka jako zwiastunka Słońca zwiastuje poranek i nowy dzień życia. Ukraiński poranek, a za nim i dzień, jeszcze nie nastały. Jeszcze przedświt marzy na dworze. I budzicielem ukraińskiego ludu pozostaje wieczny duch Pantelejmona Ołeksandrowycza Kulisza.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksander SZOKAŁO. Z okazji 190. rocznicy urodzin Pantelejmona Ołeksandrowycza Kulisza w jego ojczyźnie-macierzy — obecnym obwodzie sumskim — odbyły się uroczystości o randze obwodowej, które nabrały znaczenia ogólnoukraińskiego. W Szostce, w Centralnej Bibliotece Miejskiej im. L. Tołstoja, nagradzano zwycięzców konkursu literacko-artystycznego „Twórczymi ścieżkami Kulisza”. Nagrody otrzymali uczniowie klas 5—11 szkół wiejskich rejonu szostkińskiego oraz Szostkińskiej Dziecięcej Szkoły Sztuk za oryginalne utwory w kategoriach: „Poezja”, „Proza”, „Rysunek” (podkategorie: „Portret P. Kulisza”, „Ilustracja do utworu P. Kulisza”, „Pejzaż”, „Gatunek oryginalny”). Ozdobą święta były występy uczniów wydziału wokalnego dziecięcej szkoły sztuk oraz uczestników ludowego zespołu folklorystycznego „Lubystok”. Utwory uczestników konkursu literacko-artystycznego „Twórczymi ścieżkami Kulisza” zebrano w almanachu o tym samym tytule, który ukazał się w przeddzień święta. Wysoki poziom tego wydarzenia twórczego zapewniła O. Jewtuszenko, dyrektor Centralnego Systemu Bibliotecznego miasta Szostki, wraz ze swoimi współpracownikami. Od Szostki sztafetę świętowania przejął rodzinny dla Kulisza Woroniż — osiedle typu miejskiego, gdzie znajduje się Centralna Biblioteka Rejonowa, której w przeddzień nadano imię wybitnego pisarza. Jego imieniem nazwano również ulicę osiedla, gdzie odsłonięto pomnik. Tutaj także ogólnokształcąca szkoła średnia nr 1 nosi imię swojego wielkiego rodaka. A na obrzeżach wsi Hukowe, w miejscu rodowego chutoru Kuliszów, odbyły się „Piąte Czytania Kuliszowskie”. W tym licznie odwiedzanym wydarzeniu wzięli udział goście z Kijowa (naukowcy, pisarze, dziennikarze, artyści, pedagodzy, przedstawiciele Ziemstwa Sumskiego: W. Szenderowski, A. Cwit, W. Dowżyk, O. Szokało, L. Majba, A. Czerczenko, L. Ołeniwska, K. Seńko, N. Hrabowska, M. Neczwohłod, O. Bakłan i in.), przedstawiciele obwodowego zarządu kultury oraz naukowcy z Sum, pracownicy kultury, nauczyciele, uczniowie i działacze Proświty z rejonu, mieszkańcy okolicznych wsi. Inspiratorem i głównym organizatorem tego świątecznego wydarzenia, podobnie jak poprzednich Czytań Kuliszowskich, jest mer Szostki M. Noha przy wsparciu przewodniczącego rejonowej administracji państwowej W. Synehuba. Podczas czytań występowali pisarze, naukowcy, artyści, uczestnicy amatorskich zespołów artystycznych oraz nosiciele lokalnej tradycji śpiewaczej, uczniowie — zwycięzcy konkursu literacko-artystycznego „Twórczymi ścieżkami Kulisza”. Odbyło się również skasowanie specjalnym pamiątkowym stemplem jubileuszowej koperty z oryginalnym znaczkiem. Na zakończenie gospodarze poczęstowali obecnych gorącym kuleszem. O skali tegorocznych czytań świadczy ponad 400 porcji tej tradycyjnej ukraińskiej potrawy, przygotowanej do poczęstunku, co jest dziesięciokrotnie więcej niż w poprzednich latach. 8 sierpnia na chutorze Motroniówka, na obrzeżach wsi Ołeniwka w rejonie borzeńskim na Czernihowszczyźnie, gdzie spoczęły prochy P. Kulisza i gdzie obecnie znajduje się jego muzeum-dworek, odbyła się akcja artystyczna z okazji 190. rocznicy urodzin, którą zorganizowało i przeprowadziło Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy. W części oficjalnej wystąpili minister kultury i turystyki W. Wowkun, przewodniczący komitetu ds. kultury i duchowości Rady Najwyższej Ukrainy W. Jaworiwski, kierownicy Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej i Borzeńskiej Rejonowej Administracji Państwowej. W części artystycznej do wierszy P. Kulisza śpiewał zasłużony artysta Ukrainy T. Kompanyczenko z zespołem „Choreja Kozacka”, a zasłużeni artyści Ukrainy Je. Miszczuk i T. Żyrko czytali poezję Kulisza. Zespoły śpiewu autentycznego „Hurtoprawci” oraz „Drewo” śpiewały autentyczne pieśni tego regionu Siewierszczyzny oraz epickie pieśni kozackie. To wszystko, na co zdobyła się Ukraina, obchodząc 190 lat swojego duchowego przewodnika, twórcy ukraińskiej narodowej ideologii państwowotwórczej, który pozostawił narodowi tytaniczne dziedzictwo duchowo-intelektualne i jasne światło swojego serca. Co prawda, istnieje nadzieja, że we wrześniu odbędą się Ogólnoukraińskie Czytania Kuliszowskie „Ożywić żywe słowo”, poświęcone przygotowaniom do 200. rocznicy urodzin P. Kulisza, które zapoczątkowało w zeszłym roku Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy z mojej inicjatywy. Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. Jak poinformował dyrektor teatru Wołodymyr Petriw, placówkę otworzą wtedy, gdy budowlańcy zlikwidują przyczyny, przez które pojawiły się pęknięcia. Z kolei naczelnik miejskiego zarządu budownictwa kapitałowego Ołeh Herman zaznacza, że zagrożenie zawaleniem budynku zostanie usunięte przed rozpoczęciem sezonu teatralnego dzięki kapitalnemu wzmocnieniu fundamentów. Ogólnie pęknięcia na fasadzie teatru zaczęły pojawiać się jeszcze kilka lat temu w wyniku osiadania gruntu, a wraz z rozpoczęciem budowy podziemnego centrum handlowego rozmiar pęknięć się zwiększył. Od redakcji: To fotodowód nie powinien przejść bez echa dla kierownictwa Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy, obwodowej administracji państwowej i władz miejskich Równego, wszystkich świadomych Ukraińców. Nie pozwólmy niszczyć ukraińskiej kultury! Budowa podziemnego centrum handlowego przed Rówieńskim Akademickim Teatrem Dramatycznym nie pozostała bez śladu. Na fasadzie teatru pojawiły się pęknięcia, w wyniku czego budowa „Metrogradu” została tymczasowo wstrzymana, a pomieszczenie teatralne zamknięte.
Tłumaczenie maszynowe
22 sierpnia, w przeddzień Dnia Niepodległości, odbędzie się przejazd rowerowy śladami ojczyzny Oleksy Tychego w rejonach kostiantynowskim i artemiwskim, który zakończy się w Družkiwce. Oleksa Tychyj — wybitny obrońca praw człowieka, jeden z założycieli Ukraińskiego Związku Helsińskiego (1976 rok), zmarł w obozie dla więźniów politycznych w maju 1984 roku. W listopadzie 1989 roku jego prochy przeniesiono i pochowano na cmentarzu Bajkowym w Kijowie. Inicjatorami przejazdu są obwodowe towarzystwo im. Oleksy Tychego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, parafia Świętego Wniebowstąpienia Patriarchatu Kijowskiego oraz grupa rowerzystów. W maju już przeprowadzili podobne przedsięwzięcie, pokonując 200 kilometrów między Dружkiwką a Charkowem i przekazując do Charkowskiego Muzeum Historii Literatury materiały o swoim wybitnym rodaku. Tym razem trasa przejazdu wiąże się z miejscami małej ojczyzny Oleksy: chutor Iżiwka, gdzie się urodził, wieś Nowodmytriwka, wieś Mykołajiwka i miasto Czasiw Jar, gdzie uczył się w szkole, wieś Stinki, skąd pochodziła jego matka Maria Kindratiwna, wieś Wierolubiwka, gdzie pracował ojciec Oleksy, osiedle Oleksijewo-Dружkiwka, gdzie kończył szkołę i pracował, oraz miasto Družkiwka, gdzie w 1977 roku wraz z Mykołą Rudenkiem był sądzony i gdzie obecnie w Muzeum Historyczno-Artystycznym przechowywane są osobiste rzeczy Oleksy Tychego, jego książki i listy.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia HUMENIUK, pisarka, Łuck KOŁODIAŻNE Dusza Łesi jest w jej poezji. Ale żeby głębiej zrozumieć, co inspirowało tę duszę, trzeba jechać do Kołodiażnego. Właśnie tutaj jest dom Łesi. I, jak pisała w liście do Mychajła Pawłyka, „… nigdzie nie jest mi tak dobrze, jak w domu, praca tutaj najłatwiej się robi. A jeszcze tutaj oprócz pisania jest żywe dzieło i drodzy mojemu sercu ludzie, tutaj nie czuję się zbędna na świecie”. Zatem naturalne jest, że święto „Pieśń leśna”, które dziewięć lat temu zapoczątkowała i prowadzi Wołyńska organizacja obwodowa Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, rozpoczyna się w Kołodiażnem. Tym razem do rodzinnego gniazda Łesi przyjechali: z Kijowa — laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, nagród imienia Łesi Ukrainki, imienia Oleny Pcziłki oraz wielu innych wyróżnień Mychajło Słaboszpycki i przewodniczący Kijowskiej organizacji pisarskiej, redaktor naczelny czasopisma „Kyjiw”, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wiktor Baranow, z Tarnopola — przewodniczący obwodowej organizacji pisarskiej Jewhen Bezkorowajny, z Równego — Neonila Dybjak, z Łucka — przewodnicząca Wołyńskiej organizacji pisarskiej Nina Horyk, Ołena Krysztalśka, Wasyl Prostopszczuk oraz autorka tych słów, z Brześcia (Białoruś) — nasi bracia w piórze Aleś Popławski i Wołodymyr Hłazow. Do pisarskiej kohorty dołączyli także goście z Czernihowszczyzny, małej ojczyzny Petra Kosacza, — przewodniczący obwodowej „Proświty” Wasyl Czepurnyj i Mykoła Szkurko z Niżyna, a także przewodniczący Wołyńskiej obwodowej „Proświty” Mykoła Kuczerepa. Kołodiażne wita nas ciszą, nasyconą zapachem kwiatów, w których tonie posiadłość. Wysokie malwy „podbiegły” aż do ścian „białego domku” i zaglądają w okna. Obok „szarego domku” wabi źródlaną wodą studnia. W ogrodzie dojrzewają jabłka. Lecz najobficiej tego lata obrodziły starodawna grusza Kosaczów i dereń, przywieziony kiedyś przez Łesię z Krymu i posadzony na podwórku. — Ile pracuję tutaj, nie pamiętam, żeby tak obficie było gruszy i derenia, jak w tym roku — mówi kierowniczka muzeum, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Wira Komziuk, która już trzydzieści lat jest strażniczką posiadłości Kosaczów. Widocznie nie tylko starannie pielęgnowana ziemia, ale i szczególna energetyka tego świętego miejsca podtrzymuje młodość starych drzew. Nią, tą potężną energetyką, tutaj przesiąknięte jest wszystko: ziemia i niebo, trawa i kwiaty, fotografie i bezcenne pamiątki, świergot jaskółek i dźwięki fortepianu Łesi w „białym domku” (na nim dla nas grała pianistka Wałentyna Skrypina w parze ze skrzypkiem Mychajłem Tłumakiem), lampa pod abażurem i niewielka scena w „szarym domku”… Wychodzimy po jednym na tę scenę. Brzmią wiersze, padają w miękką ciszę pokoju szczere słowa. Za kilka godzin czekają nas liczne spotkania. A tutaj rozmawiamy z Łesią, z jej unikalną rodziną, która objawiła światu fenomen światła w mroku epoki imperialnej, tworząc w małej poleskiej wsi potężne centrum ukraińskiej kultury i oświecenia, patriotyzmu i poświęcenia. KOWEL Pierwsze liczne spotkanie uczestników święta poetyckiego „Pieśń leśna” z mieszkańcami Kowla przy pomniku Łesi Ukrainki. Szczerym słowem i żywymi kwiatami czcimy pamięć genialnej córki Ukrainy. Spotkanie drugie — w miejskim centrum kulturalno-oświatowym. O historii tego centrum warto powiedzieć osobno, ponieważ jego stworzenie, nie do końca charakterystyczne dla naszych czasów z ich permanentnymi kryzysami, jest jednak pouczające dla zrozumienia sytuacji właśnie w Kowlu. Kilka lat temu w centrum miasta cichutko podupadał stary budynek, wokół którego toczyły się ostre batalie. Ktoś gotów był sprywatyzować dwupiętrowy budynek takim, jakim jest, i trochę go podreperowawszy, umieścić w nim swoje włości. Komuś chciało się szybciej zburzyć stary budynek i wznieść na jego miejscu jeszcze jeden supermarket lub biuro. Ale inteligencja stanęła w obronie zabytku historycznego, wszak tutaj kiedyś była apteka, do której zaglądali Kosaczowie. Miejscowe władze poparły inteligencję i dlatego po rekonstrukcji domek powstał jak nowy. A w nim umieściły się i apteka-muzeum, i centrum kulturalno-oświatowe z dużą salą artystyczno-wystawową, salą do twórczych spotkań, księgarnią, szkołą szlachetnych panien. W sali — nie ma gdzie szpilki wcisnąć. Jeszcze przed rozpoczęciem wieczoru w centrum uwagi znajdują się Mychajło Słaboszpycki i Wiktor Baranow. Ponieważ Mychajło Fedotowycz na Wołyniu nie jest po raz pierwszy (kilka lat z rzędu przyjeżdża tutaj rozwiązywać kwestie organizacyjne konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka), to obecni, a zwłaszcza nauczyciele języka ukraińskiego, witają go już jak swojego. Wiktora Baranowa proszą o przeczytanie jego słynnego wiersza „Do Ukraińców”. Napisany dwadzieścia lat temu, stał się swoistym hymnem ukraińskiego przebudzenia. Proszą nie dlatego, że zapomnieli (go tutaj może wyrecytować każdy), a dlatego, że chcą usłyszeć w autorskim wykonaniu. To zainteresowanie świadczy o bardzo ważnej rzeczy: ludziom potrzebne są i takie spotkania, i takie utwory o wysokim brzmieniu obywatelskim. Na wieczorze, który prowadziła Nina Horyk, wystąpili uczestnicy święta, których witali mer miasta Serhij Koszaruk i przewodniczący rady rejonowej Mykoła Hajduczyk. Ciekawą kartę życia Kosaczów, zbadaną na materiałach archiwalnych, odkryła docent Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki, kandydat filologii Switłana Bohdan. Poetyckim echom towarzyszyły pieśni w wykonaniu lirycznego duetu „Rajduha” z Kowla (Oksana Muljarczuk i Switłana Osokina) oraz pochodzącej z Kowelszczyzny, zasłużonej artystki Ukrainy Switłany Myrwoody, która co roku przyjeżdża na święto z Kijowa z synem Tymofijem — skrzypkiem i flecistą. NECZYMNE W drodze do Neczymnego Kosaczowie zatrzymywali się w Bylinie i Skulinie. W liście do matki 20 grudnia 1911 roku Łesia przyznawała, że w Kołodiażnem biegała samotnie w księżycową noc, żeby przywidziała się mawka, a „… nad Neczymnym ona mi marzyła się, jak my tam nocowaliśmy — pamiętasz? — u wuja Łewa Skulińskiego…” My również się zatrzymujemy: najpierw w Bylinie — żeby pomodlić się w miejscowej cerkwi i postawić świece.
Mawka i Łukasz o jasny spokój duszy Łesi, a potem w Skulinie — w posiadłości Leonida Łysiuka. Pan Leonid nie gorzej od wuja Lwa zna swój las i nie mniej się o niego troszczy, wszak jest leśniczym leśnictwa Skulińskiego. W Skulinie szczycą się tym, że bywała u nich Łesia Ukrainka, chętnie przekazują to, co usłyszeli jeszcze od rodziców: „Była ta panienka Łesia bardzo dobra dla prostych ludzi i kochała naszego chłopaka ze Skulina”. Od Skulina do Neczymnego — cztery kilometry. Przypominam sobie, jak długo pokonywaliśmy je na początku lat 90. ubiegłego wieku. Niewielka grupa pisarzy na czele z ówczesnym przewodniczącym Wasylem Hejem oraz dyrektorem Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego Anatolijem Syliukiem z całych sił pchali muzealnego UAZ-a, który nurkował w głębokie kałuże ze stojącą wodą. Przez te bezdroża ludzie przestali odwiedzać Neczymne, gdzie kiedyś, jeszcze w 1963 roku, przy studzience, z której piła wodę Łesia Ukrainka, posadził młodego dęba Maksym Rylski. Wkrótce domek leśniczówka, gdzie planowano urządzić muzeum, spłonął (mówią, że tam lubiła urządzać pikniki partyjna nomenklatura), polana zdziczała, studzienka zamuliła się, drewniany pomost, prowadzący do jeziora Neczymne, zgnił… Właśnie po tamtej wyprawie wołyńscy pisarze uderzyli we wszystkie dzwony. Z czasem, przy wsparciu władz Kowla, wybudowano drogę, uporządkowano uroczysko Neczymne, zapoczątkowano święto poetyckie „Pieśń lasu”, zbudowano muzeum jednego dzieła — nieśmiertelnej baśni-feerii Łesi Ukrainki, w którym jest stały pracownik muzealny. I jedyne, co pozostaje bolesną drzazgą w sercu, to jezioro Neczymne, w którym prawie nie ma już tafli wody. O potrzebie jego ratowania napisano wiele — zapewne uzbierałoby się na kilka tomów. Ale pomoc się opóźniła. Niejeden raz święto poetyckie skrapiał szczodry wołyński deszcz, ale nigdy nie było tu mało ludzi. W tym roku i słońca pod dostatkiem, i
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ludzi przyjechało tyle, że przestronna polana nie mogła wszystkich pomieścić, więc wołyńskie wyszywanki bielały po całym leśnym uroczysku. Po raz pierwszy, oprócz uczestników święta oraz mieszkańców Kowla i Łucka, przybyli miłośnicy słowa Łesi z wielu zakątków obwodu, nawet z odległych poleskich rejonów. W zielonej świątyni lasu w szczególny sposób odbierano zarówno starodawne wyszywane ręczniki, jak i wyroby ludowych mistrzów — ze słomki, koralików, rzeźby w drewnie. Razem z prowadzącymi — przewodniczącą Wołyńskiego oddziału Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Niną Horyk oraz kierownikiem Kowelskiego rejonowego wydziału kultury Andrijem Myhulą — świąteczne wydarzenie w Neczymnym pobłogosławili zastępca przewodniczącego Wołyńskiej obwodowej administracji państwowej Swiatosław Krawczuk, przewodniczący Kowelskiej rejonowej administracji państwowej Wałentyn Skuba oraz prorektor Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki Iryna Konstankewycz. Pani Iryna odczytała list gratulacyjny od Mykoły Żułynskiego. Oficjalnymi ze względu na status, ale absolutnie nieoficjalnymi w swej istocie były wystąpienia merów Łucka i Kowla — Bohdana Szyby oraz Serhija Koszaruka. Mądre, wyważone i emocjonalne słowo Mychajła Słaboszpyckiego o szlachetności Łesi Ukrainki, która w strasznej sytuacji, gdy Ukraińcy nie mieli własnego państwa, stała się wielką ukraińską poetką, żyła i tworzyła dla swojego narodu, który przez niską kulturę i zagonienie do zagrody Imperium Rosyjskiego nawet nie uświadamiał sobie, kim jest dla niego Łesia Ukrainka. A jeszcze Mychajło Fedotowycz mówił o miejscu i roli tego, komu Bóg darował Słowo, o misji ukraińskiego pisarza — bycia wodzem swojego narodu, gdy brakuje mu prawdziwych wodzów. — Jesteśmy silnym, potężnym, dobroczynnym narodem — zaznaczył Wiktor Baranow. — Mamy wielkie postacie — Tarasa Szewczenkę, Iwana Frankę, Łesię Ukrainkę, Linę Kostenko. Ale do roli naszych przewodników pchają się ludzie, którzy myślą, że dokądś prowadzą. Trzeba iść za naszymi geniuszami — czytać ich, wsłuchiwać się w nich. Bo Ukraina buduje się nie w sztabach politycznych, a tutaj, gdzie stoimy, gdzie tworzymy. Na improwizowanej scenie w Neczymnym wystąpili poeci Neonila Dybjak, Jewhen Bezkorowajnyj, Ales Popławski, Nadija Humeniuk, Ołena Krysztalska, Wałentyna Sztyńko, Wasyl Prostopszuk. Poezje Łesi Ukrainki przeczytały zasłużona artystka Ukrainy Hałyna Każan, Lubow Szulhacz oraz jej mała siostrzenica Alinka. Ze swoimi wierszami zadebiutowali także młodzi zwycięzcy obwodowego konkursu poetyckiego Julia Zakutnia, Ola Kawa, Nina Radczenko oraz Serhij Słabkewycz, którzy otrzymali dyplomy obwodowego wydziału edukacji i prezenty od obwodowej organizacji pisarskiej. Sceny ze spektaklu „Pieśń lasu” Wołyńskiego akademickiego teatru muzyczno-dramatycznego pokazali Ludmyła Sawosz (Mawka) oraz Serhij Jermakowycz (Łukasz). Niepowtarzalnego kolorytu świętu nadały autentyczne zespoły folklorystyczne z Bilyna, Skułyna, Kołodnyci, Tojkuta. Śpiewali także Andrij Myhuła, Hannusia Slipczuk, Switłana Myrwoda, na sopiłce grał Tymofij Myrwoda. Zwieńczeniem był wiersz o Neczymnym. Przeczytała go Nina Horyk, a napisała poetka z Winnicy Tetiana Jakowenko, która była uczestniczką zeszłorocznego święta „Pieśń lasu”. Takich opinii jest niemało. Te miejsca na Kowelszczyźnie, uświęcone obecnością Łesi Ukrainki, ta leśna cisza, w której rozlana jest sama dusza poezji i w której, zdaje się, lada chwila zabrzmi głos Mawki, inspirują do twórczości i skłaniają do przemyślenia sensu życia oraz własnej drogi w nim.szkodziła. Pierwszy elementarny kurs przeszedłem w Czuhujewie na przedmieściach, drugi — nad Wołgą (w lesie po raz pierwszy zrozumiałem kompozycję). Trzeci kurs będzie, zdaje się, w Violi (miasteczko w Normandii, na północy Francji. — Aut.) czy gdzieś nad Dnieprem”. Oczywiście, za granicą artysta poznawał życie kulturalne i artystyczne. I wszystko, co zobaczył, porównywał z drogim jego sercu ukraińskim. Zmęczony zagranicą, artysta tęsknił za ojczystym krajem, dusza jego rwała się do drogiego Czuhujewa. I oto jesienią 1876 roku powrócił do domu, gdzie znalazł ukojenie duszy i niewysłowioną radość: „Wcale się nie pomyliłem, że pojechałem tutaj na zimę, tylko zimą lud żyje swobodnie wszystkimi interesami, miejskimi, politycznymi i rodzinnymi. Wesela, zgromadzenia powiatowe, jarmarki, bazary — wszystko to jest teraz ożywione, ciekawe i pełne życia. Niedawno podróżowałem przez jakieś cztery dni po okolicznych wsiach. Bywałem na weselach, na bazarach, w powiatach, na zajazdach, w karczmach, traktierniach i w cerkwiach… Co to za cud, co to za piękno!!! Opisać tego nie zdołam, ale czego tylko nie nasłuchałem się, a co najważniejsze, nie napatrzyłem się przez ten czas!!! To był czarowny sen… A i sam Czuhujew — to czysty skarb! Nie wiesz, na czym się zatrzymać. Ale jakie oryginalne pejzaże teraz…” Oto skąd zachwyt artysty urokami rodzinnego kraju, pięknem ukraińskich ludowych zwyczajów, które jaskrawo wcieliły się w jego dziełach. Nie można bez wzruszenia czytać pełnych wysokich uczuć obserwacji artysty: „Tylko Małorosjanki i Paryżanki potrafią ubierać się ze smakiem. Nie uwierzycie, jak czarująco ubierają się dziewczęta, parobcy też ładnie; to prawdziwie ludowy, wygodny i pełen gracji kostium, pomimo ogromnych butów. A jakie dukaty, korale! Opaski na głowę, kwiaty! A jakie twarze!!! A jaki język!!! Po prostu oczarowanie, oczarowanie, oczarowanie!!!” Tak przejawiała się ukraińska dusza młodego Riepina, któremu pisane było stać się wielkim mistrzem pędzla. I nam miło uświadamiać sobie, że temat Ukrainy, jego rodzinnej ziemi, sprzyjał jego utwierdzeniu na Olimpie sławy. Więc możemy z pełnym prawem powiedzieć: on jest nasz, wielki artysta i obywatel Ilja Juchymowycz Riepin.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij GATNENKO Znana sentencja: aby lepiej zrozumieć duszę artysty, trzeba odwiedzić jego ojczyznę. Tak, ojczyzna wiele znaczy w losie człowieka, tym bardziej twórczego, w kształtowaniu jego duchowego postrzegania otaczającego świata. Ilia Juchymowycz Repin urodził się na Ukrainie — w słobożańskim miasteczku Czuhujew, więc nic dziwnego, że piękno rodzinnej ziemi, jasne, niepowtarzalne zwyczaje Ukraińców, historia kraju na zawsze zniewoliły młodą duszę. Potem, w dojrzałym wieku, te wrażenia rozszerzyły się i pogłębiły dzięki, w szczególności, znajomości z życiową i twórczą drogą Tarasa Szewczenki, kontaktom — i to bardzo bliskim — z Herodotem ukraińskiego kozactwa Dmytrem Jawornyckim. Historycy sztuki doliczyli się w spuściźnie Repina około dwustu dzieł poświęconych ukraińskiej tematyce. Wśród nich takie arcydzieła, jak znany na całym świecie portret Tarasa Szewczenki, natchniony hymn wolności i niezniszczalnej życiowej siły narodu w słynnym obrazie „Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana”. Ukraina była zawsze w sferze twórczych zainteresowań wielkiego malarza. Z sympatią odnosił się Ilia Repin do twórczości Tarasa Szewczenki. Zachowało się o tym wiele świadectw. Oto jedno z nich, bardzo wyraziste. Kiedy w 1908 roku kijowska społeczność postanowiła postawić w Kijowie pomnik poety, Repin wszedł do jury komitetu organizacyjnego, namalował według motywu poematu „Prometeusz” pocztówkę, środki ze sprzedaży której miały pójść na budowę pomnika. Nawiasem mówiąc, sam artysta pracował nad projektem pomnika, wykonał nawet cztery szkice do niego. Niestety, z różnych przyczyn nie udało się wcielić tych planów w życie. Oczywiście, dla świata kultury Ilia Repin jest przede wszystkim malarzem. Lecz nie mniej ważne dla zrozumienia go jako osobowości są świadectwa, które wyszły nie tylko spod pędzla, ale i spod pióra, w szczególności spuścizna epistolarna artysty. Rozkwit twórczości Repina przypadł na czas, kiedy przyzwoitość wykształconego człowieka, jego inteligencja określały się stosunkiem do Ukrainy. Nasz rodak z honorem zdał egzamin z ukraińskości. Nie bez wpływu Dmytra Jawornyckiego, z którego rad korzystał podczas malowania obrazów, Ilia Juchymowycz z dumą nazywał siebie kozakiem, bronił prawa Ukrainy do prawdziwej historii, występował przeciwko tym, którzy próbowali ją zniekształcić i zbezcześcić. Znany jest odważny czyn artysty w obronie Siczy Zaporoskiej przed ludźmi, którzy nie są w stanie pojąć wielkości kozackiej republiki i jej rycerzy. Artysta Mykoła Ge widział w kozakach jedynie próżniaków i pijaków. Na to Ilia Juchymowycz oburzony odpowiedział: „On (czyli Mykoła Ge. — Aut.) nie rozumie i nie wierzy w Zaporożców. On wszystko zapomniał albo nic nie wie z naszej historii. On zapomniał, że do ustanowienia tego rycerskiego ludowego zakonu naszych braci dziesiątkami tysięcy pędzono w niewolę i sprzedawano, jak bydło, na rynkach Trapezuntu, Stambułu i innych tureckich miast. Tak sprawa ciągnęła się długo… I oto wyodrębnili się z tego pokornego, ciemnego, przygnębionego, szarego, rutynowego środowiska chrześcijan śmiałe głowy, bohaterowie, pełni odwagi i siły moralnej. „Dość, — powiedzieli oni Turkom. — My osiedlamy się na progach Dniepru i odtąd chyba tylko przez nasze trupy dostaniecie się do naszych braci i sióstr”. Przypomnijcie sobie, że nawet w ostatnią swoją wyprawę na Krym Sirko wyprowadził stamtąd do 6 000 pojmanych chrześcijan. I dlaczegoż teraz mamy odwrócić się od tych bohaterów i oblewać ich błotem?” Jak wiadomo, wielkie znaczenie dla kształtowania się człowieka mają młode lata. Ciekawie jest prześledzić, jaki oddźwięk znajdowało życie rodzinnego kraju w sercu młodego artysty na początku jego twórczej działalności. Po ukończeniu Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych w maju 1873 roku Repin jako stypendysta Akademii wyjechał w twórczą podróż za granicę. Odwiedził znaczące miasta Austrii, Włoch, Francji, Anglii. Zobaczonym i usłyszanym młodzieniec szczerze i emocjonalnie dzielił się w listach do starszego przyjaciela i doradcy, znanego krytyka Wołodymyra Stasowa. Włochy, jakkolwiek by to dziwne nie było, nie zachwyciły artysty. Z młodzieńczą ambitną kategorycznością pisze on o włoskich artystach: „Głęboko siedzą oni w rutynie, choć dobrzy mistrzowie; zresztą inaczej być nie może: Włochy obecnie to kraj prowincjonalny”. Być może winą takiego postrzegania była nostalgia. W jednym z listów Repin przyznaje się: „Wabi mnie bardzo Małorosja, jej historia: wiele tam malowniczości i uczucia. Lecz to w przyszłości, a teraz Paryż…” Paryż, w odróżnieniu od Włoch, zachwycił artystę: „Jaki piękny jest teraz Paryż! Wszędzie życie, nowości, ruch do przodu, efekt za efektem. I. Repin. „Ukraińska chata” Boję się, że bardzo przyzwyczaję się do Paryża, najcudowniejsze miasto!!!” Młody artysta dużo pracuje, czyta ulubionych autorów, wśród których, oczywiście, piewca Ukrainy Mykoła Hohol: „Zabrałem się za Hohola i takiej przyjemności jeszcze ani razu nie otrzymywałem od niego, zwłaszcza od jego małorosyjskich rzeczy: tutaj, przy okazji, i przyroda strasznie podobna do naszej, małorosyjskiej. Nawet są samorobne zamki, podobne do naszych starodawnych chutorów. Wszystko to tak zachwyciło mnie, że strasznie zachciało mi się do Małorosji. Lecz ponieważ teraz jest to niemożliwe, to wyobraziłem sobie, że już tam jestem, i to jeszcze w historycznych czasach, i zacząłem cieszyć się obrazkami, które sam robię, i tak jestem nimi zachwycony, że sam od siebie oczekuję z wielkim zainteresowaniem każdej następnej obrazki i niektórymi jestem bardzo zadowolony, to znaczy, że bardzo wiele mówią one do mojego uczucia”. Zagraniczna podróż, wrażenia z niej nie były jednoznaczne dla artysty. W jednym z listów Repin przyznaje się: „Niczego nie nauczyłem się za granicą i uważam ten czas, z wyjątkiem trzech pierwszych miesięcy, za stracony dla swojej działalności jako artysty i jako człowieka. Kiedy wspomnę, to i Akademia dla mnie tylko Ilia Repin. „Ukrainka”
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła BONDARCZUK, kandydat nauk pedagogicznych, laureatka Nagrody im. Ohijenki, Żytomierz „Będzie żyło Nasze słowo, będzie!” — Czy żyje ono w tobie, Bezradny ludzie? P. Kulisz — Mężczyzno, proszę pokazać! — wzdrygam się od agresywnej intonacji konduktorki w półmrocznym wieczornym trolejbusie. Jakiś niezauważalny ruch ogarnął pasażerów i pod ogólnym wybuchem śmiechu wojownicza konduktorka głośno się oburza: — Mężczyzno, jedzie pan od samego czołgu (ludowa nazwa placu Zwycięstwa, gdzie ustawiono czołg na cześć wyzwolicieli. — Aut.) i nie pokazuje pan!.. … Mężczyzno, dziewczynki, kobieto, dzieciaki, obywatelko, przepraszam, panienko, madam, cześć i podobne „perły” są ciemnymi kreskami kultury naszych współczesnych. Do tego dodajmy jeszcze wybuchy leksyki, która brzmi z ust ludzi biznesu, nawet dziennikarzy, „wkrada się” do tekstów utworów literacko-artystycznych, dokumentów, jak: wyżej-niżej stojące organy władzy, ja liczę (czyli uważam), parę słów, następujący, przedsięwzięcie, półtora roku, władza posiadająca, dany czas, 20 hrywien, dajcie się jednoczyć, uczelnia, proces szkolny, obojętnie jaki temat, były, przyjąć środki, mało zamożni, w samym najbliższym czasie… Wyrzuciły się na grzbiet tych leksykalnych wybuchów także takie dziwne twory (dla związku słów w zdaniu i wypełnienia pauz) krócej, dawaj, skumaj, odlot, łapiesz, typu… Przekroczywszy próg uniwersytetu, człowiek może i nie zrozumieć języka słyszanego z ust studentów: — Kiedy ostatni raz żarłeś? — Albo 50 hrywien, albo nie jadę! — Stypę dają? — Oj, wykładowca idzie! — Zaraz przerwa do jedenastej, kumasz? Przyzwyczajamy się do ulicznego języka nastolatków. Jeśli głośne okrzyki, wulgaryzmy i nawet — niech Bóg broni! — przekleństwa można zaliczyć do sfery języka. A jeszcze współczesny sznyt — butelka, papieros — oto gotowy obraz młodego obywatelstwa, jak pragnął nazywać młodzież szkolną i studencką Iwan Ohijenko. Wrażenie ogólnej rozwiązłości — nie wyzwolenia, a właśnie rozwiązłości, samowoli, wszechmożliwości. …W gorzkich, ale nie rozpaczliwych rozmyślaniach o losie języka ojczystego postanowiłam porozmawiać z pierwszoroczniakami wydziału fizyczno-matematycznego, zwracając się do tradycyjnej metody ankietowania. Pierwsze pytanie brzmiało tak: „Czy wyobrażacie sobie Państwo specjalistę (dowolnego profilu) bez zasobu językowego?” Wszyscy studenci odpowiedzieli jednoznacznie: — Nie, nie wyobrażam sobie. Wszyscy powinni dobrze władać językiem. Niektórzy rozwinęli odpowiedź: „Trzeba mieć odpowiedni zasób leksyki, mieć rozwinięte wyczucie słowa i nawyki korzystania ze słownika”. Cieszę się: moja nauka nie była daremna! Następne pytania trudniejsze: — Dlaczego nasze wysławianie się (język) jest tak zaśmiecone? — Czy pragniecie Państwo przeciwstawić się nieobyczajnej leksyce? Odpowiedzi, chociaż czasami i powierzchowne, były argumentowane, niektóre po prostu nieoczekiwane. Przyczyny używania surżyku, nieobyczajnej leksyki studenci uogólniali w następujący sposób: „długa rusyfikacja, masowe zruszczenie”, „rodziny surżykowe”; „zaśmiecone ogólne środowisko językowe”; „zaśmiecona dwujęzycznością przestrzeń telewizyjna — to rozdwaja postrzeganie, rozszczepia, asymilując jedno i drugie”; „ogólnie niska świadomość językowa, niska kultura myślenia”; „ograniczony zasób leksykalny”; „wszystkie wysiłki niweluje ulica, musisz być taki, jak wszyscy”; „ogólny kryzys społeczny, pełna obojętność także na problemy językowe”; „jaka różnica, w jakim języku mówić?” „moda na nieobyczajne słowa”; „od niepowodzeń staję się agresywny, używam przekleństwa, staje się lżej”; (O, święta prostoto!) „przekleństwo — to szkodliwy nawyk, jak alkohol, narkotyk, nikotyna”; „książek przestali czytać, zamiast nich — automaty do gier, Internet”. Nawet te punktowo nakreślone kreski współczesnego ukraińskiego języka potocznego pozwalają dojść do wniosku: między leksyką literacką (normatywną) a potoczną — odległość nie tylko nie zmniejszyła się, jak powinno było się stać w normalnych warunkach rozwoju kulturowego społeczeństwa, a nawet zwiększyła się w ostatnich dziesięcioleciach. O tym przekonuje i „żywe” wysławianie się osób oficjalnych — deputowanych wszystkich szczebli, dziennikarzy, urzędników, autorów, których trzeba obowiązkowo redagować. Zapominamy, że styl — to sposób myślenia, i kiedy myśl jest „martwa”, to co redagować? Zwróćmy się do rozważań I. Ohijenki (1934 r., artykuł „Jak pisać do szerokich mas”): „Język ukraiński w swojej podstawie — to język prostego i jasnego myślenia bez zbędnej metaforyczności. Prostota myślenia, nazywanie rzeczy ich własnymi imionami — to swoista cecha naszego żywego języka… Jasno będzie pisał tylko ten, kto myśli po ukraińsku”. Uczony w tym związku ironicznie wypowiada się o podziale stylów, jako zabobonie, bo „nie ma takich stylów — istnieje tylko styl prosty, jasny i styl ciemny, zaplątany”. Jako najgorszą chorobę naszej inteligencji określa „obce sposoby myślenia”, „obce starte wyrażenia”. Sam on pragnął pisać stylem właściwym ukraińskiemu myśleniu narodowemu. Może dlatego jego prace — czy to monografia, czy krótki artykuł, czy podręcznik — znajdują wszechogarniający żywy oddźwięk w sercu każdego, kto przewróci choćby jedną-dwie strony tych prac? Jak nie wspomnieć językoznawcy i twórcy języka Borysa Tena, którego myśli są tak współbrzmiące z wnioskami uczonego: Nie bardzo na pomysłowość bogaci, My mąk narodzin nie chcemy mieć I przeżuwamy, jak automaty, Nieraz już wypowiedziane słowa. Mówią, styl zaczyna się tam, gdzie jest możliwość wyboru, gdzie jest własna myśl. Wczytajmy się w rozmyślania Olesia Honczara: „Chyba tylko znaczna osobowość może pozwolić sobie rozmawiać z ludźmi swoim naturalnym głosem — głosem prawdy, pasji, czystej niepodrobionej miłości”. Zatem, wysławianie się — to przede wszystkim — myślenie. „Im bogatsza myśl, — tym bogatszy język”, — tak krótko i głęboko, jak prawdziwy myśliciel, wypowiedział się poeta Maksym Rylski. A co może stać się impulsem dla myśli? Najpierw, bogaty zasób językowy, o czym zaznaczyli w ankietach przyszli fizycy i matematycy. Zasób językowy — to leksyka, frazeologia, wyczucie językowo-estetyczne słowa, to, ośmielę się dodać, zdolność, naturalna potrzeba korzystania ze słownika oraz czytania tekstu literacko-artystycznego, tak samo — wsłuchiwania się w żywy, potoczny, nie zepsuty oficjalną edukacją językową język. Czyż można nauczyć się języka z gramatyk? Nie ze szkolnych gramatyk opanowali język Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko, Marko
Wowczok, Łesia Ukrainka, Panas Myrny, Mychajło Kociubynski, Iwan Neczuj-Łewycki… Twórczość każdego z nich stała się prawdziwym źródłem przepięknego, bogatego języka. Wiadomo, że Łesia Ukrainka za swój „uniwersytet” uważała kontakty z ukochanym wujem, profesorem Uniwersytetu Sofijskiego Mychajłem Drahomanowem. Jednakże twórczość samej Łesi Ukrainki, skarby jej spuścizny epistolarnej powinny stać się dla ukraińskiego dziecka unikalną szkołą edukacji językowej i literackiej, szkołą wielkiej edukacji humanistycznej, podstawą kształtowania silnego charakteru językowo-narodowego. Niemieckie przysłowie mówi: „Gramatyki uczą się z języka, a nie języka z gramatyki”. Skierujmy wzrok na programy nauczania i podręczniki do języka ukraińskiego, prześledźmy ścieżki opanowywania słowa. Oczywiście wzbogacanie leksykalne odbywa się spontanicznie — poprzez kontakt z każdym podręcznikiem, z każdym przedmiotem, z nauczycielami, w środowisku uczniowskim itd. Lecz przede wszystkim jest to sama natura języka ojczystego, który jest nie tylko kodowym (znakowym) systemem (czy mechanizmem) komunikacji, ale także narodową formą myślenia, kształtowania myśli. Czyż można nauczyć się języka z gramatyk, w których na rozdział „Leksykologia” przeznaczono mniej niż 20 godzin, w których na rozdział „Frazeologia” przeznaczono bardzo niewiele, w których skromnie przedstawiono składnię (w terminologii I. Ohijenki — składnię)? Z jakich źródeł dziecko ma czerpać słowo, które jest swoistą cegiełką do tej budowli, jaką wyobraża sobie mowę (tekst)? Im więcej tych cegiełek (słów) w zapasie, tym bardziej przestronny jest budynek (tekst). Naturalny sposób myślenia odzwierciedlony jest w ludowej frazeologii (a w podręczniku jest jej niewiele!). Nawet starannie opracowane podręczniki do języka (takich jest niemało) dobrze byłoby „wzmocnić” poważną chrestomatią — zbiorem tekstów ustno-poetyckich i literacko-artystycznych, gdzie słowo rzeczywiście pulsuje w niepowtarzalnej oprawie fonetycznej, morfologicznej szacie (formie), w stylistycznej różnorodności. Twórczość ludową I. Franko rozpatrywał jako propedeutykę wielu kursów szkolnych, a przede wszystkim — języka. Czas już opracować jako pomocniczą do nauki języka książkę, w której na każdej stronie znajduje się wypisane przysłowie, a do tekstu przysłowia — kolorowy lub czarno-biały wymowny rysunek. Oprócz niego na tej stronie znajduje się jeszcze niewielki wierszyk lub opowiadanie, przypowieść. Wyobrażam sobie, jak ta książeczka wpłynęłaby na dziecięcą myśl, jak popularna byłaby w środowisku uczniów, jak łatwo byłoby tworzyć na jej podstawie prace pisemne. Tymczasem pisanie pracy pisemnej pozostaje problemem zarówno dla ucznia, jak i dla nauczyciela. Nie zagłębiając się w naturę terminu, mechanicznie przyswajamy zasady, podobnie jak etykietę językową, która jest niezwykle ważną sferą języka, ogólnej etyki, psychologii każdego z nas. „Mechanicznie”, wyuczenie brzmią: wybaczać! dziękuję! cześć! Jeszcze bardziej przykro słyszeć: Dieniska, Nikita, Maksimka, Dasza, Artiomka… Gdzieś podziały się odwieczne Wasylko, Iwanko, Hryćko, Sasza, Wołodko, Stepanko, Petryk, Natalka, Sofijka. A to ważna część zasobu leksykalnego naszego języka! Nazw ptaków, roślin, kwiatów choćby swojego kraju dziecko nie przyswaja od małego i nie dziwi, że nawet studiując na uniwersytecie, z trudem pisze pod dyktando tekst, gdzie wątpliwości budzą mikołajek, tatarak, dziewanna, przetaczniki, podbiał, ziele czarodziejskie oraz dziesiątki innych. Czyż dziwi, że i nauczycielka oburzała się: — „I co wy tam im na uniwersytecie dyktujecie, że dziecko nie może napisać? A ona jest prymuską!” Nierzadko pracownicy instytucji (podczas kursów), nawiasem mówiąc, byli prymusi, stawiają opór starym słowom, które powracają: — Co to za pociąg? słuchawka? Takich wcześniej nie było! Nie dziwmy się, że niektórzy absolwenci szkół łatwo wchodzą w środowisko ulicznego języka, „wzbogacają” go własnymi językowymi „perłami”. Z tym zjawiskiem walczyli najlepsi przedstawiciele naszej kultury. Ahatanheł Krymski, który znał dziesiątki języków, z przykrością nazywał wszelkie przekręcanie słowa kaleczeniem naszego języka, domagał się usunięcia niewłaściwych słów, jak „elegancki”, „ekscelencja”. Językowymi „dziwolągami” nazywał nieudane słowa profesor-slawista I. Ohijenko, piękne słowo porównywał do chabru w życie, a złe, przekręcone — do „kąkolu”. Obojętność wobec kultury języka w ukraińskim społeczeństwie w latach 70-80. wywoływała zaniepokojenie u Borysa Tena. „Językowymi kastratami” nazywał on oficjalne nowotwory „Rówieńszczyzna”, „rówieńczanie”, „dubieński” lub takie nowoformy, jak „do miasta Kijów” i inne. Zdarzało się, że układał „uśmiechnięte” epigramy, usłyszawszy jakąś nieudaną kalkę. Jedna z tych epigram zapadła w pamięć: Mam myśl taką (Może nawet testament): Jak nie idzie na pewno, To róbcie na odwrót! Jak prawdziwy obywatel-patriota bił na alarm ukraiński Nauczyciel Wasyl Suchomłynski w latach 70., w czasach totalnego rozprzestrzeniania rusyfikacji ukraińskiego dziecka. „Za ławkami siedzi naród!” — to hasło poruszyło ukraińskie nauczycielstwo. W artykule „Słowo języka ojczystego” Wasyl Suchomłynski dowodził, że surżyk to nie po prostu zniekształcone słowo, za nim kryje się takie samo zniekształcone myślenie. A co oni (uczniowie) przekażą w spadku swoim dzieciom? „Pozbawić naród języka jego — podważyć w nim poczucie godności. Niezdarnym musi czuć się użytkownik surżyku, a więc — niepełnowartościowym… Nie jesteśmy i nie powinniśmy stać się narodem języka surżykowego, martwo-dekoracyjnego… Mamy wypracowany na przestrzeni wieków język zdumiewająco bogaty, jeden z najbogatszych na świecie, barwny, pachnący, różnorodny, zdolny aktywnie żyć i rozwijać się, przydatny do najtrudniejszej pracy naukowej. Zbrodnią byłoby zaniedbać takie nieocenione duchowe dobro”, — takie ostrzegawcze myśli przynoszą „Zapiski z dziennika” Olesia Honczara. Nasz język porównywał on do wielkiego, pięknego, ale bardzo „zranionego” ciała. Niepokojem przepełnione są też wersy Liny Kostenko: Jakie słowa straszliwe — dwulicowość, Dwulicowość, dwuznaczność, dwuduszność! Dwujęzyczność — jak rozdwojone żądło. Wieki duchowej ruiny. Żmija użądliła serce narodu. Można nadać językoznawczą kwalifikację obecnemu zaśmieceniu języka, można nawet ułożyć specjalny słownik czy dojść do wniosku o możliwym uznaniu surżyku jako samodzielnego (trzeciego) języka. Ale czy nie odrzuca to języka narodowego jako duchowej świętości? A co z metodyką? Skierujmy wzrok na metodykę, na najnowsze technologie. Metodyka — nauka wtórna, skierowana na przekazanie materiału zawartego w programach nauczania w podręcznikach. Rozwijając się, dzisiejsza myśl metodyczna obfituje w terminy, przeważnie obcego pochodzenia, i nie od razu, i nie każdy nauczyciel będzie w stanie się w nich zorientować, a na katedrach dyskutują: co jest kompetencją, a co kompetencją i co — komunikacją biznesową… Prospekcja, dyskurs, socjalizacja, aspekt emocjonalno-pragmatyczny, działalność komunikacyjna, czynnik realizacji samopoznania-samostanowienia, nauczanie zorientowane na osobę, portfolio językowe, działalność mowna i komunikacja mowna, kreatywne technologie zorientowane na osobę (na lekcjach języka ojczystego), umiejętności mowno-komunikacyjne, strategie komunikacyjne podręcznika (do języka ojczystego), koncept, kompetencje komunikacyjne i socjokulturowe uczniów, technologia projektowa (na lekcjach języka), komunikacyjna kompetencja obcojęzyczna jednostki… Słowem, „postęp idzie naprzód”… Lecz zakrada się natrętna myśl: czy metodyka nie mija się z realnym stanem języka ukraińskiego we współczesnym społeczeństwie?
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Niedawno członkowie Proświty ze wsi Horenyczi w obwodzie kijowskim spotkali się ze swoją rodaczką, Haliną Bykową, absolwentką Dniepropetrowskiego Uniwersytetu Państwowego, kandydatką nauk filologicznych, autorką wielu prac naukowych z zakresu ukrainistyki oraz podręcznika dla studentów uczelni wyższych „Język ukraiński i kultura komunikacji biznesowej”, badaczką twórczości Wołodymyra Samijłenki i Ahatanhela Krymskiego. Obecnie prowadzi ona zajęcia fakultatywne z języka ukraińskiego na Uniwersytecie Pekińskim. Oto fragmenty rozmowy z Haliną Bykową. — Halino Petriwno, jak trafiła Pani na Uniwersytet Pekiński? — Na uniwersytecie języków obcych w Szanghaju od dwóch lat istnieje katedra języka ukraińskiego. Na Uniwersytecie Pekińskim postanowiono również wprowadzić naukę języka ukraińskiego. Tak więc otrzymałam zaproszenie z Uniwersytetu Pekińskiego oraz Ministerstwa Edukacji Chin. Rozumiałam, że to obca ziemia, inni ludzie, inny świat. Nie przestraszyło mnie to, bo córka mieszkała osiem lat w Szanghaju, więc czasami latem bywałam tam. I oto miniony rok akademicki spędziłam na Uniwersytecie Pekińskim. Odkryłam dla siebie wiele nowego. W Chinach żyje około 100 mniejszości narodowych. Wszystkie one różnią się zwyczajami, tradycjami. Jest tam około 30 prowincji, każda ma swoją specyfikę. — Co najbardziej zadziwiło? Chińczycy to wielcy patrioci. Kiedy się z nimi rozmawia, ciągle brzmi fraza: nasz kraj, nasze państwo, nasz uniwersytet. Od pierwszych dni zrozumiałam, jak głęboko zakorzenione jest w nich poczucie świadomości narodowej i dumy narodowej. Muszę ciągle myśleć, co powiedzieć, komu i jak, żeby nie doszło do nieporozumienia. W ojczyźnie, zajęci rozwiązywaniem drobnych problemów, mało się nad tym zastanawiamy. Daleko od domu zupełnie inaczej postrzega się takie rzeczy. Tutaj nie jestem po prostu Haliną Petriwną, a przedstawicielem Ukrainy. Cały rok żyłam myślą: „Gdybyśmy my mieli takie poczucie dumy narodowej ze swojej ziemi, ze swojego narodu, tradycji, języka”. — Wykładała Pani w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Rolniczym. Może Pani porównać proces nauczania, naszych i tamtejszych studentów? Uniwersytet Pekiński to jeden z najstarszych w Chinach. W zeszłym roku skończył 110 lat, tak jak zresztą mój rolniczy. Studenci Uniwersytetu Pekińskiego są bardzo dumni z tego, że tutaj studiują. Dostać się tutaj jest bardzo trudno. Ich system edukacji i zasady rekrutacji różnią się od naszych. Przez 110 lat istnienia uniwersytetu po raz pierwszy wykłada się tutaj język ukraiński, wprawdzie fakultatywnie. Chińczycy zainteresowali się ukraińskim. Na pierwszych zajęciach było tyle osób, że audytorium na 80 miejsc nie mogło pomieścić wszystkich chętnych. Ponieważ są to zajęcia fakultatywne, przyszli też wykładowcy, doktoranci i studenci z innych wydziałów. O Ukrainie w Chinach prawie nic nie wiedzieli, dla wielu pozostaje ona w składzie Rosji, a tutaj bardzo kochają Rosję i wszystko, co jest z nią związane. Stosunki Ukrainy i Rosji bardzo ich niepokoją. Nierzadko pytano mnie, na czym polega konflikt w sferze gazowej itp. Wszyscy studenci, nawet pekińczycy, mieszkają w akademiku. Zajęcia zaczynają się o 8 rano i kończą o 22. Studenci „gryzą granit nauki” niemal w dosłownym tego słowa znaczeniu. Nie mogę przekazać swoich uczuć, kiedy to wszystko zobaczyłam. Daję pół strony nowego tekstu, potem stronę, dwie, trzy, cztery — wszystko starannie uczą się, bez sprzeciwu. W akademiku mieszkają po trzy-cztery osoby w pokoju, w każdym jest komputer, Internet. W Kijowie żartowałam: „Nas tutaj doprowadzono do takiego stanu, że wykładowca boi się sesji bardziej niż studenci”. Zawsze ktoś był niezadowolony, choć studentom zawsze mówiłam: „Jesteście u mnie najlepsi. Ale żeby zarobić 95 punktów, musicie pracować”. Wszyscy chcieli mieć jak najwięcej punktów, ale pracował daleko nie każdy. U nas, kiedy skończył się egzamin, czekano na wyniki. A tutaj wychodzę po egzaminie, żeby zaprosić grupę, a tam nie ma nikogo. Wyjaśniają, że wszyscy pobiegli zdawać następne egzaminy. Wyniki zobaczą w Internecie. Nie było niezadowolonych, nikt za mną nie chodził z prośbami — to świadczy o zaufaniu i szacunku do wykładowców. Języka chińskiego, oczywiście, jeszcze doskonale nie opanowałam. Nie jest tak łatwo. Ale co nieco już rozumiem. Na pierwszym roku ze studentami, którzy uczą się języków obcych, pracują Chińczycy, na przykład rosyjskiego uczą po chińsku. A do mnie przychodzą już ci, którzy rozumieją język rosyjski. Obecnie piszę podręcznik do języka ukraińskiego dla obcokrajowców. Staram się dawać studentom zadania twórcze, bo są bardzo „zaprogramowani”. Uczę, że nie trzeba zaciągać się na jakimś słowie. Jeśli zapomniałeś, trzeba mieć w zapasie inne słowa, grać nimi, jak żongler piłeczkami. Czasami daję dyktando słownikowe. Co oni początkowo pisali! Takiego umyślnie nie wymyślisz! A już pod koniec drugiego semestru sprawy miały się znacznie lepiej. — Zorganizowała Pani na uniwersytecie wieczór literacko-artystyczny. Na wycieczce w parku Beihai z doktorantką. Poświęcony 195. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. Jak to było? — Wzruszyło mnie kierownictwo wydziału, studenci, kiedy zaczęłam rozmowę o tym wieczorze, wyjaśniłam, że dla nas Szewczenko ma takie samo znaczenie, jak dla nich Konfucjusz czy Lu Xun. Po dwóch dniach kierowniczka katedry literatury rosyjskiej pokazała, według jej słów, „niewielki plan” wieczoru — sześć arkuszy papieru formatu A4, zapisanych drobnym pismem. Chińczycy wszystko robią gruntownie. Wydali piękne broszury, nagrali święto na wideo. Ze słowem o Szewczence wystąpił prorektor ds. międzynarodowych Zhang Guoyu, studenci, którzy uczą się języka ukraińskiego, pracownicy ambasady Ukrainy. Sala aktowa była przepełniona. Byli obecni ukraińscy studenci z innych uczelni, którzy uczą się języka chińskiego. Na scenie — portret Szewczenki, flagi Ukrainy i Chin. Tekst czytano po ukraińsku z tłumaczeniem na chiński. Na dwóch dużych ekranach demonstrowano obrazy, akwaforty Szewczenki, potem film animowany „Topola”. Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w ChRL Serhij Kamyszew podarował Zhang Guoyu talerz. Wielki Mur Chiński z wizerunkiem miejsc związanych z Szewczenką. Szewczenko w Chinach jako osobowość i poeta znany jest od 1926 roku, wtedy po raz pierwszy wyszły tłumaczenia jego utworów. Jeden doktorant podarował mi „Kobziarza” w języku chińskim, z czego jestem bardzo dumna. Na wieczorze było wielu szanownych ludzi, w szczególności profesor Li, który, kiedy jechałam do domu, nakazał mi: „Halino Petriwno, bez materiałów o Gogolu nie przyjeżdżajcie!”. W listopadzie przeprowadzą konferencję naukową poświęconą Mikołajowi Gogolowi. — Jakie miejsce zajmują u miejscowej ludności książki, księgarstwo? — Książkowydawnictwo u nich ustawione jest tak, że po prostu dziwisz się, jak jasno wszystko jest zorganizowane. Jeśli masz coś napisane, złożone — oddawaj i nie martw się — będzie wydrukowane. U nas potrzeba kilku recenzji, są inne problemy. Kiedy w Kijowie wydawałam podręcznik do języka ukraińskiego dla studentów, było tyle kłopotu! W centrum Pekinu jest ośmiopiętrowy sklep z książkami. Kiedy po raz pierwszy to zobaczyłam, byłam pod wrażeniem. Gdzie u nas w Kijowie znajdziesz taką księgarnię? U nas książki wypiera się z prestiżowych budynków, to po prostu katastrofa. — A jak Chińczycy odnoszą się do swojego zdrowia? — Tego można się od nich nauczyć. Tam ludzie żyją do stu lat. Na przykład, związek zawodowy naszego
Biblioteka instytutu Uniwersytetu Pekińskiego zorganizowała wycieczkę w góry. Najmłodszy emeryt, który z nami szedł, miał 78 lat. Mnie było dość ciężko, a on nawet się nie zadyszał. Oni są ruchliwi, aktywni. Przy każdym domu znajdują się przyrządy do ćwiczeń. Nigdy nie widziałam wolnego sprzętu sportowego: ani rano, ani w południe, ani wieczorem. Grają w badmintona, tenisa stołowego, jeżdżą na rowerach. Przy starych budynkach są parkingi, gdzie przypina się rowery, a przy nowych — parkingi pod budynkami, jak dla samochodów. Nie ma dnia, żeby w naszym dziekanacie nie było kogoś z wykładowców-emerytów. Piszą artykuły, przygotowują się do konferencji i tym podobne. Emerytów szanują, zapraszają na wszystkie wydarzenia. Wielką uwagę Chińczycy przywiązują do odżywiania. Niektórzy za najważniejszy element kultury uważają kuchnię chińską. Kaczka po pekińsku to arcydzieło, bez którego nie odbywa się żadne spotkanie. Są bardzo smaczne chińskie potrawy. Na przykład jadłam korzeń lotosu. I jeszcze jedno — oni ciągle śpiewają. Po kilku miesiącach złapałam się na tym, że rano biegnę do pracy i również coś nucę. Nie wszyscy żyją zamożnie, ale przez cały ten czas od żadnego Chińczyka nie usłyszałam, że żyje mu się źle. Przyzwyczaili się zadowalać tym, co mają. Ale nie wszystko jest takie proste. Chińczycy to naród skomplikowany. U nich nigdy do końca nie dowiesz się, o czym myślą. Nigdy nie wiesz do ostatniego momentu, co cię czeka, jak rozwiąże się ta czy inna sytuacja. Chyba trzeba mieć to na uwadze i spokojnie reagować na niespodzianki. I jeszcze jedno — u nich nikt nie bierze łapówek. Nie jest to przyjęte. Gdyby tak było u nas! Rozmawiała Nadija KYRIAN z ukraińskimi studentami, którzy studiują na uniwersytetach w Pekinie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nie małoruskich dramatów wertepowych z załącznikiem nut” (1862), stworzoną na podstawie sokirynieckiej kolekcji wertepów; zbudował we wsi Lebedyńce (niedaleko Sokiryniec) dom gościnny w dawnym ukraińskim stylu (zniszczony podczas wojny domowej). H. Gałagan był mecenasem wydawania czasopisma „Kijewskaja Starina” oraz innej ukraińskiej periodyki, wspierał działaczy ukraińskiej kultury, w szczególności artystów-Ukraińców, którzy kształcili się w Rzymie, tworząc na podstawie ich obrazów swoją słynną kolekcję sztuki. W Sokiryncach często bywali wybitni ludzie. Właśnie u H. Gałagana T. Szewczenko i P. Kulis zaprzyjaźnili się z bandurzystą Ostapem Weresajem (dzięki zapisom P. Kulisa zachował się jego repertuar). P. Kulis wnikliwie scharakteryzował ukraińską postawę światopoglądową H. Gałagana: „Gałagan silnie opowiada się na korzyść narodowości” i jednocześnie odnotowywał jego powściągliwy, sucho-surowy charakter, który jednak nie przeszkadzał mu czynić dobra. Odszedł Hryhorij Pawłowycz Gałagan z tego świata 13 (25 według nowego stylu) września 1888 r. majątkowo zubożały, ale duchowo wzbogaciwszy rodzimą Ukrainę. Pochowano go w sokirynieckiej posiadłości, w rodowej cerkwi św. Piotra i Pawła (bolszewicy zniszczyli cerkiew i rodzinne grobowce Gałaganów). Po śmierci Hryhorija Pawłowycza sokiryniecka posiadłość przeszła w spadku jego siostrzenicy Katerynie Pawłiwnie Lamsdorff (z domu Komarowska), zamężnej z hrabią Kostiantynem Mykołajowyczem Lamsdorffem (od 1894 r., z woli cara rodzinę zaczęto nazywać Lamsdorff-Gałaganami, ponieważ, zgodnie z testamentem rodowym, nazwisko Gałagan przechodzi na najstarszego w rodzie). Kateryna Pawłiwna dbała o posiadłość, zachowując wszystkie tradycje wuja. Sokiryniecka posiadłość została uznana za wzorową w Imperium Rosyjskim, poświęcono jej wydanie prestiżowego petersburskiego czasopisma „Stolica i Usadźba” (1912). Oto krótki cytat z artykułu Heorhija Łukomskiego „Sokirynce”: „Przejdźmy się przestronnym parkiem dworskim: zdobią go altany, pawilony, mauzolea, mosty. Wejdźmy do domu: jego sale wypełnione są starodawnymi meblami, portretami, bronią; witryny przepełnione są porcelaną, srebrem. …Przy całej masie skarbów sztuki, które posiadają Sokirynce, są one jednak przechowywane w idealnym porządku. Dom, park, Sala biblioteczna Kolegium Pawła Gałagana. Początek XX w.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksander SZOKAŁO „…Wszystko to proch ziemski, tylko dzieło i słowo nasze prawe pozostanie na wieki” — pisał Pantełejmon Kulis do swojego rówieśnika i rodaka Hryhorija Hałahana. Hryhorij Pawłowycz całym swoim życiem potwierdzał tę prawdę, dlatego też zyskał sławę dobroczynnego obywatela. Na niego, ostatniego w linii męskiej ze starodawnego kozacko-starszyńskiego rodu Hałahanów, spadł ciężar pokuty za nieprawe czyny przodka-założyciela oraz odpowiedzialność za honor całego rodu. Założyciel rodu Hnat Hałahan dowodził pułkiem kompanijskim w wojsku hetmana Iwana Mazepy, a w 1708 r., kiedy Mazepa złożył przysięgę Karolowi XII, przeszedł na stronę Piotra I. Po tragedii połtawskiej pomógł carskiemu pułkownikowi P. Jakowlewowi zdobyć i zniszczyć Starą (Czortomłycką) Sicz, wzywając Kozaków do złożenia broni i przysięgając na krzyżu, że ich ułaskawi. Moskale zamęczyli wtedy około 300 starszyn i Kozaków, którzy uwierzyli Hałahanowi i się poddali. Za to H. Hałahan otrzymał od Piotra I szablę i stanowisko pułkownika czyhyryńskiego (1709—1714), a potem pryłuckiego (1714—1736), gdzie wsławił się okrutnym traktowaniem ludzi. Posiadał wielkie majątki ziemskie, których znaczną część na Czernihowszczyźnie i Połtawszczyźnie odziedziczył ostatni z rodu — Hryhorij. Hryhorij Pawłowycz Hałahan urodził się 3 (15 według nowego stylu) sierpnia 1819 r. w rodowej wsi Sokyrynci, która należała do Hałahanów na mocy uniwersału hetmańskiego od 1716 r. Otrzymawszy dobre wychowanie rodzinne, Hryhorij ukończył wydział prawny Uniwersytetu Petersburskiego. W 1844 r. rozpoczął służbę państwową na stanowisku sekretarza gubernialnego; 1848—1851 — marszałek szlachty powiatu borzniańskiego; 1851—1854 — sędzia sumienia guberni czernihowskiej; 1858—1859 — członek Komitetu ds. urządzenia i poprawy bytu włościan; 1859—1861 — ekspert komisji przygotowawczej i redakcyjnej ds. reformy włościańskiej; 1871—1881 — marszałek szlachty powiatu pryłuckiego; 1873—1875 — pierwszy przewodniczący Południowo-Zachodniego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Kijowie. Od 1882 r. do końca życia H. Hałahan był członkiem Rady Państwa przy departamencie praw Imperium Rosyjskiego, gdzie bronił interesów ukraińskich włościan. Za swoją działalność H. P. Hałahan został uhonorowany orderami Orła Białego oraz św. Włodzimierza II stopnia. W Sokyrynciach, w rodowej posiadłości, którą w 1829 r. zbudował ojciec Pawło Hryhorowycz, Hryhorij stworzył centrum ukraińskiego ruchu kulturalno-gospodarczego. H. Hałahan jako pierwszy inicjował przed imperatorami Mikołajem I i Aleksandrem II uwolnienie włościan z poddaństwa wraz z nadziałami ziemi i z oddaniem pracował nad przygotowaniem oraz przeprowadzeniem reformy włościańskiej. W celu zabezpieczenia włościańskiego władania ziemią przed lichwą zapoczątkował zrzeszanie włościan na zasadach kooperacji: po ogłoszeniu reformy H. Hałahan założył w rodzinnej wsi Sokyrynci pierwsze na Ukrainie Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe (ludowy bank spółdzielczy). „Pragnąc szczęścia narodowi” i starając się pojednać podzielone przez poprzednie stulecia jego warstwy, Hryhorij Hałahan kilkakrotnie zwoływał sokyryńskich włościan na radę (wiec), sam opracował statut Towarzystwa, doprowadził do jego zatwierdzenia w Petersburgu i wniósł do funduszu podstawowego 3 000 rubli, a także udostępnił Towarzystwu budynek. Organami kierowniczymi Towarzystwa były walne zgromadzenia członków, zarząd i rada nadzorcza, której przewodniczącym i długoletnim opiekunem-kuratorem był Hryhorij Hałahan. Sokyryńskie Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe było najpotężniejszym nie tylko w guberni połtawskiej, ale i na całym Lewobrzeżu: jego własny kapitał udziałowy stanowił na początku XX wieku ponad 130 tysięcy rubli, a obrót kasowy — około miliona rubli. Fundusz podstawowy i kapitał udziałowy były oprocentowane, a odsetki szły na utrzymanie szpitala, przytułku dla starców, zakup sprzętu przeciwpożarowego, na organizację nauki rzemiosł w szkole oraz inne potrzeby mieszkańców Sokyryniec. Towarzystwo wypłacało następujące roczne odsetki: za wkłady terminowe — 6%, za nieterminowe — 4%, od pożyczek pobierało 9%. Sokyryńskie Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe przetrwało prawie 60 lat (od 1871 r. aż do bolszewickiej kolektywizacji). Doświadczenie naszych mądrych włościan pokazało, że kooperacyjna organizacja kredytu i produkcji rolniczej to niezawodna podstawa dla rozwoju kultury agrarnej, moralności narodu, duchowo-intelektualnej i ekonomicznej siły Ukrainy. Właśnie to jest teraz najbardziej potrzebne dla ratowania ukraińskiej wsi. Wiele sił i środków H. Hałahan włożył w rozwój edukacji ludowej. Z jego inicjatywy i przy jego pomocy materialnej otwarto Pryłuckie Gimnazjum Męskie (1874), a później także żeńskie, szkoły rzemieślnicze w powiatach iczniańskim i pryłuckim, kilka szkół ludowych. Za własne środki zbudował Sokyryńskie Szkołę Ludową oraz szkoły w swoich majątkach, a w rodowej posiadłości we wsi Dihtiari stworzył szkołę rzemieślniczą i szkołę tkacką, na bazie której Pryłuckie Ziemstwo Powiatowe założyło później warsztat tkactwa artystycznego. W czasach radzieckich rozrósł się on w fabrykę, choć w ludzie, z dawnej pamięci, wciąż nazywano ją „ziemstwem”. Po śmierci szesnastoletniego jedynego syna Pawłusia (1869), H. Hałahan założył w 1871 roku w Kijowie prywatną placówkę edukacyjną — słynną Kolegium Pawła Hałahana (obecnie w budynku dawnego Kolegium, przy ul. B. Chmielnickiego 11 — Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy). Na utrzymanie Kolegium przekazał 11,5 tysiąca dziesięcin ziemi w guberniach połtawskiej i czernihowskiej o łącznej wartości 275 tysięcy rubli (wydał na utrzymanie placówki ponad milion rubli), przewiózł z Sokyryniec wielką bibliotekę (ponad 11 tysięcy tomów) i bogate archiwum rodowe, do pracy dydaktycznej zaprosił wybitnych uczonych, pedagogów, artystów. Do Kolegium przyjeżdżał pracować w bibliotece i nad archiwum I. Franko, w tutejszej cerkwi brał ślub z O. Chorużyńską. Kolegium stało się jedną z wiodących placówek edukacyjnych w całym Imperium Rosyjskim. Uczyło się tam i mieszkało 70 zdolnych dzieci, które nie miały możliwości płacić za naukę, ze wszystkich ukraińskich ziem etnicznych, które znajdowały się wtedy w granicach różnych państw. Wielu absolwentów Kolegium stało się wybitnymi uczonymi, literatami, medykami, prawnikami. Hryhorij Hałahan dbał o zachowanie i rozwój ukraińskiej kultury ludowej, w szczególności zwyczajów, architektury, sztuki pieśniarskiej, teatru. Wydał w Kijowie zbiór pięćdziesięciu ukraińskich pieśni ludowych „Jużnorusskije piesni s gołosami” (1857), opracowany przez jego krewnego, wybitnego historyka i muzykologa Mykołę Markewycza, a także własną pracę „Opisanie...”. Hryhorij Hałahan był znany w całym Imperium Rosyjskim jako zamożny gospodarz-ziemianin, mecenas, ukraiński działacz społeczny i kulturalno-oświatowy, założyciel ruchu spółdzielczego na Ukrainie. H. Hałahan utrzymywał przyjazne stosunki z T. Szewczenką, P. Kuliszem, M. Maksymowyczem, W. Antonowyczem, M. Drahomanowem, M. Łysenkiem i innymi „hromadiwcami”, braćmi Żemczuznikowami, opiekował się swoim współmieszkańcem, wybitnym bandurzystą Ostapem Weresajem...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wszystkie kolekcje, wszystko nosi na sobie ślad troskliwego — więcej! miłośnego stosunku do starożytności rodzimej i artystycznej. Gdyby tak zachowało się wiele naszych majątków, które giną w głuszy…”. Do dziś sokyryńska siedziba jest jedynym nie tylko na Lewobrzeżu w pełni zachowanym kompleksem architektoniczno-gospodarczo-parkowym, zabytkiem budownictwa i sztuki ogrodowo-parkowej. W czym zatem tkwi sekret jej zachowania przez rewolucyjno-wojenne liholittia? Ludowe wierzenie przypisuje ochronną moc ikonie, którą poświęcił i umieścił w starym dębie w parku (dębu z ikoną dawno już nie ma) krewny Gałagánów — święty Danyło Tuptało (Dymitr Rostowski). Jednak realną siłą ochronną jest moralna siła ducha wspólnoty, zwłaszcza kooperatywna zorganizowanie miejscowych chłopów, którym nie pozwolono „rozkraść” siedziby po tym, jak ostatni jej właściciele wyjechali za granicę w 1917 r. Początkowo w sokyryńskiej siedzibie mieścił się „sanatorium dowódców Armii Czerwonej”, wtedy też zaczęły znikać cenne przedmioty. Otóż w 1920 r. prylucki regionalista, znany badacz i strażnik starożytności W. I. Masłow opisał unikatową kolekcję sokyryńską i doprowadził do przewiezienia jej do Pryluckiego Muzeum Krajoznawczego. Podczas wojny ojczyźnianej ludzie w Pryłukach przechowywali kolekcję w domach przed okupantami, dlatego nic nie zginęło. A w 1946 r. kolekcję Gałagánów wraz z innymi cennymi eksponatami Pryluckiego Muzeum wywieziono do Czernihowa, gdzie podzielono ją między muzea. Ozdobą kolekcji było arcydzieło przyjaciela Szewczenki, Iwana Sokołowa, który studiował we Włoszech — „Dziewczęta wróżą nocą przeciw Iwanowi Kupale”. Obraz początkowo przechowywano w Pryluckim Muzeum Krajoznawczym, następnie przekazano go do Czernihowskiej Galerii Obrazów, w latach 2003–2004 eksponowano go w budynku Administracji Prezydenta, a w 2007 r. znalazł się w budynku Ukraińskiego Domu w Kijowie na wystawie zabytków z prywatnych zbiorów jako własność Petra i Maryny Poroszenków… A jaki los spotkał samą siedzibę? Po likwidacji przez bolszewików Towarzystwa Kredytowo-Pożyczkowego w siedzibie następnie urządzono Sokyryński Technikum Rolnicze, które istniało do lat 60. XX w. Potem było SPTU, obecnie przemianowane na kolegium. Dzięki temu utrzymywany jest cały kompleks siedziby. Pałac jednak wymaga restauracji i godniejszego wykorzystania. Jeszcze pod koniec lat 80. XX w. ja, jako krajan Gałagánów, przechowując z dzieciństwa w pamięci przekazy mojego dziadka Fedota Stepanowicza, żywe jasne wspomnienia jego matki, a mojej prababki Zofii Nyczyporiwny, o „kulturalnym i szczodrym” Hryhoriju Pawłowiczu Gałagánie, i zainspirowany jego oświatowymi i etnograficznymi inicjatywami, opracowałem projekt utworzenia w sokyryńskiej siedzibie Kolegium ukraińskiej tradycyjnej kultury o statusie uczelni wyższej. Projekt ten poparła, dzięki B. I. Ołijnykowi, Rada Najwyższa URSR, a Ministerstwo Oświaty zatwierdziło program zapoczątkowania Kolegium. Jednak gdy doszło do jego realizacji w już niepodległej Ukrainie, miejscowi „demokraci” zaprotestowali „przeciwko wychowywaniu dzieci w duchu szlachectwa”, a na oklokrację, jak wiadomo, nie ma rady. Aby zachować pamięć o tym unikatowym ośrodku siewierskiej kultury i pokazać potrzebę jego odrodzenia, Ukraińskie Studio Filmów Popularnonaukowych nakręciło w 1995 r. według mojego scenariusza film „Podróż w utracone przeszłość” (reżyser D. Bohdanow). …W przeszłości pozostaje proch ziemski, a sprawiedliwe dzieło ludzi dobroczynnych żyje bez końca. Przyłączając się do niego własnym działaniem, tworzymy swoją moralną wolą naszą wspólną samodzielną siłę.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia WIDONIAK, kierownik biblioteki naukowej
Minęło ponad półtora wieku od czasu wydania pierwszego druku poematu Tarasa Szewczenki „Hajdamacy”. W 1993 roku pisałam rozprawę „Pierwodruk poematu T. H. Szewczenki „Hajdamacy” w kolekcjach państwowych i prywatnych miasta Kijowa”. W rezultacie opracowania kolekcji książkowej Państwowego Muzeum T. Szewczenki (obecnie Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki) nieoczekiwanie ujawnił się pierwodruk „Hajdamaków” z dedykacją autora dla Mykoły Markewycza. W literaturze szewczenkoznawczej ten egzemplarz nie był zarejestrowany. Odnaleziona dedykacja weszła do 12-tomowego nowego wydania akademickiego dzieł Tarasa Szewczenki z 2003 roku. Książka z dedykacją poety przechowywana jest w zbiorach sektora unikatowej książki muzeum. Na odwrocie górnego wyklejki u góry napis atramentem „Szewczenko”. Niżej fioletowym atramentem — „Pawło Potocki, 1920”. Na czystej stronie u góry dedykacja Tarasa Hryhorowycza: „N. Andrejewiczowi Markewyczowi T. Szewczenko”. Niżej pieczątka: „Paweł Płatonowicz Potocki Prospekt Jekateryniński, d. nr 8”. Pieczątkę na książkach Pawło Potocki stawiał na stronie tytułowej. Kim był P. Potocki, nie wiedziałam. Pracownikom muzeum to nazwisko również było nieznane. W. Jaciuk poradził przeczytać książkę F. Szyłowa „Zapiski starego księgarza”. Znany piotrogrodzki — leningradzki bibliofil Fiodor Szyłow (1879—1962) znał Pawła Potockiego osobiście. Szyłow wspomina, że P. Potocki — wojskowy, autor 16 książek, kolekcjoner z powołania, założyciel Muzeum Ukrainy. Urodził się 12 grudnia 1857 roku na Połtawszczyźnie w kozackiej rodzinie. Ukończył Pietrowską Połtawską Szkołę Wojskową, Petersburską Akademię Artyleryjską. Przez 40 lat zbierał kolekcję — litografie i ryciny o tematyce wojskowej, widoki Petersburga, porcelanę, książki, dzieła malarstwa, fotografie, rękopisy, meble, broń, mapy Ukrainy itp. Ale najwięcej w jego kolekcji było materiałów o Ukrainie. Z czasem Pawło Płatonowicz zaczął pracować w Petersburskim Muzeum Artylerii. Po rewolucji kolekcjoner otrzymał zaproszenie z Ukrainy i w 1927 roku przekazał w darze Kijowowi całą swoją kolekcję. Do jej przewiezienia koleją potrzeba było siedmiu wagonów. Mienie muzealne ważyło 38 ton. W Kijowie na terenie Ławry kolekcję generała umieszczono w osobnym budynku i nazwano Muzeum imienia P. P. Potockiego. Pierwszym dyrektorem został sam kolekcjoner. Był zadowolony, że jego zbiory stały się dorobkiem Ukrainy. W pracy „Muzeum Ukrainy (zbiór P. P. Potockiego): Badania, materiały” Serhij Biłokiń gruntownie bada drogę życiową jednego z najwybitniejszych i jednocześnie całkowicie zapomnianego ukraińskiego muzealnika oraz analizuje eksponaty zaginionego muzeum. W 1923 roku P. Potocki został członkiem Towarzystwa Badaczy Ukraińskiej Historii, Piśmiennictwa i Języka, założonego w Piotrogrodzie. Ukraińskie środowisko na zebraniach wygłaszało referaty i odczyty z zakresu historii, archeologii, sztuki, drukarstwa, folkloru. Generał Pawło Potocki wygłosił referaty na następujące tematy: „Ukraińscy uczeni i działacze o M. O. Maksymowiczu”, „Czasopismo „Osnowa” i jej fundatorzy”, „Biblioteka T. H. Szewczenki”, „Szewczenko w historii poddaństwa”, „Naukowa waga prac D. O. Rowinskiego dla historii sztuki ukraińskiej”, „Elementarz” Tarasa Szewczenki” oraz inne. Niestety, opublikowano dotychczas tylko referat P. Potockiego o „Elementarzu” Szewczenki. Jego celem było zwrócenie uwagi na „Elementarz” choćby dlatego, że w tamtym czasie nie był on odtwarzany w żadnym wydaniu dzieł Szewczenki. Zakończył swój referat P. Potocki tym, że już dawno czas wydać zbiór wszystkich dzieł, listów, prac plastycznych Szewczenki. Ta propozycja kolekcjonera zrealizowała się w zajcewskiej, tak zwanej warszawskiej edycji dzieł Szewczenki z lat 1934—1939.
W 1930 roku kolekcję P. Potockiego opisał F. Ernst. W 1918 roku P. Potocki nabył w Piotrogrodzie trzy książki z osobistej biblioteki T. Szewczenki: „Małorossijskija i czerwonorusskija narodnyja dumy i piesni” P. Łukaszewicza (SPb., 1836), „Estetica” K. Libelta (SPb., 1854) oraz „Poezie” Sowy (SPb., 1858). Obecnie ta książka przechowywana jest w zbiorach Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki. W muzeum znajdowała się oddzielna szafa z osobistymi rzeczami T. Szewczenki, rysunkami i książkami. Jak pisał sam P. Potocki: „Oddzielna szafa-wystawa zawiera książki należące do Szewczenki, z których historia Karola Libelta była z nim na zesłaniu, której poświęcił wiele miejsc w swoim dzienniku. Zwariowałbym, gdyby nie ta książka — pisał; utwory polskiego poety Sowy, podarowane Szewczence z wzruszającą dedykacją. Pierwsze wydanie „Hajdamaków” i trzecie wydanie „Kobziarza” z czystymi miejscami w zamian za ocenzurowane, przez co książka mocno spuchła — obie książki z podpisem Szewczenki dla historyka Ukrainy [M. A. Markiewicza] i kumy Biełozierskiej…”. Jego księgozbiór (do 17 000 egzemplarzy), jak zaznaczają badacze, był jednym z najwybitniejszych w całej historii ukraińskiego bibliofilstwa. Odnosi się wrażenie, że P. Potocki pragnął odtworzyć cały repertuar ukrainistyki XVII—XIX wieku. Na początku 1934 roku pojawił się nakaz Komisariatu Ludowego Oświaty, zgodnie z którym kolekcjoner musiał przekazać wszystko, co nazywano muzeum jego imienia, do dyspozycji Kijowskiego Muzeum Historycznego. Jednak w 1937 roku podjęto decyzję o podzieleniu kolekcji Potockiego na części, które należało przekazać do różnych muzeów. Latem 1938 roku Pawła Płatonowicza aresztowano jako byłego kadrowego oficera carskiego, oskarżono o to, że był członkiem antyradzieckiej wojskowo-powstańczej organizacji oficerskiej. Ale skazać wielkiego Ukraińca-muzealnika, szewczenkoznawcę, kolekcjonera, patriotę, generała Pawła Potockiego nie zdążono. 27 sierpnia 1938 roku zmarł w więziennym szpitalu na paraliż serca. Serhij Biłokiń częściowo zbadał losy książek z kolekcji generała Potockiego. W różnych zbiorach znajdują się książki, które kiedyś należały do Potockiego. W dziale rzadkiej książki Państwowej Biblioteki Historycznej przechowywana jest, na przykład, praca W. K. Łukomskiego i S. M. Trojnickiego „Ukazatieli k Obszczemu Gerbowniku dworianskich rodow” (SPb., 1910). Bibliograf Mykoła Susłopariw opowiadał Serhijowi Biłokiniowi, że do Biblioteki Historycznej przekazano część książek P. Potockiego. Z opowieści Ambasadora Ukrainy w Niemczech Jurija Kostenki S. Biłokiń dowiedział się, że książki z kolekcji generała, sądząc po pieczątkach, przebywały w Niemczech. Coś z wywiezionego potem zwrócono do Kijowa. W 1947 roku niektóre książki przywieziono z Niemiec do Narodowej Biblioteki Białorusi. Część książek znalazła się we Wszechrodowej Bibliotece Ukrainy, gdzie się rozproszyła. W funduszu wymienno-rezerwowym tej biblioteki (w piwnicy na Syrcu) J. Berdyczewski widział, na przykład, „przewiązane sznurkiem arkusze portretów Biekietowa (przed podpisem) — to od PPP (P. P. Potockiego)”. Płaton Biekietow (1776—1836) — ikonograf i wydawca. Wydawał „Izobrażenija ludiej znamienitych ili czem-nibud’ zamieczatielnych, prinadlieżaszczich po rożdieniju ili zasługam Małorossii” (Moskwa, 1844) — 42 portrety, Gunn Otton; „Puteszestwije w Małorossiju. S griuwrami” (M., 1806). Ze słów kolekcjonera O. Kuźmińskiego Serhij Biłokiń dowiedział się, że w 1942 roku handlowano książkami na Jewbazie (tam kupiono dwie „taczki” książek i rycin od P. Potockiego) i wszystko wyprzedano. 16 kwietnia 1974 roku znawca książek H. Kolada pisał do S. Biłokinia, że ma książkę I. Kotlarewskiego „Eneida” z 1798 roku ze zbiorów P. Potockiego. 28 kwietnia 1998 roku do działu rękopisów Instytutu Literatury od S. Zubkowa wpłynęła rękopiśmienna książeczka Potockiego, datowana na styczeń 1789 roku „Imjannoj spisok lejb-gwardii konnogo połku”. S. Biłokiń pisze: „Od Mykoły Susłopariwa i z pokoju pisarskiego księgarni „Sjajwo” mam też kilka książek z biblioteki P. Potockiego, wśród nich: Klassen Jegor. Nowyje matieriały dla driewniejszej istorii sławian woobszcze i sławiano-russow do riurikowskogo wriemieni w osobiennosti, s legkim oczerkom istorii russow do Rożdiestwa Christowa. Wyp. 1. — M., 1854., Pietrow N.I. Oczerki istorii ukrainskoj litieratury XIX stoletija. — K., 1884, Pietuchow D. Tajny bytija russkoj ziemli. Odessa, 1883”. I oto nowe znalezisko: w kolekcji Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, oprócz „Hajdamaków”, ujawniono część książkowej Szewczenkiany ze zbiorów P. Potockiego (w sektorze rzadkiej książki oraz w bibliotece naukowej muzeum): Szewczenko T. G. Najmyczka. Poema. — SPb., 1904; Poeziji Tarasa Szewczenka. — T. 2. — Lwów, 1867; Szewczenko T. G. Powiesti. — T. 1. — K., 1901. (w tej książeczce oprawiony jest także drugi tom); T. G. Szewczenko. Zaprietnyj Kobzar. — M., „Grań”, 1918; Szewczenko T. G. Kobzar. — M., 1919; Poemy, powiesti i razskazy T. G. Szewczenka, pisannyja na russkom jazykie. — K., 1888; Wospominanija o T. G. Szewczenkie A. Czubinskogo. SPb., 1861; Szewczenko T. G. Kobzar. — SPb., 1908; Hajdamaki. Poema Tarasa Szewczenka. — SPb., 1841; Szewczenko T. G. Kobzar. — K., 1899; Szewczenko T. G. Kobzar. Kniga 2. — Genewa, 1882.; Czigirinskij Kobzar, na małorossijskom narieczii — SPb., 1867; Szewczenko T. G. Kobzar z dodatkom spomynok pro Szewczenka Kostomarowa i Mykeszyna. Praga, 1876; Kobzar Tarasa Szewczenko w pieriewodie russkich poetow. Pod riedakcijej N. W. Gierbiela. SPb., 1876; T. G. Szewczenko Kobzar w pieriewodie russkich pisatielej. — M., 1911; Szewczenko T. G. Kobzar SPb., 1884. Kobzar Tarasa Szewczenko w pieriewodie russkich poetow pod riedakcijej N. W. Gierbiela. M., 1905; T. G. Szewczenko Kobzar. SPb., 1906; Szewczenko T. G. Sotnyk. Maryna. Tytariwna. Praga, 1876; W 1960 roku w związku z rozpatrzeniem wniosku wnuka generała o rehabilitację jego dziadka, P. Potocki został pośmiertnie zrehabilitowany. Tak powoli powraca imię Pawła Płatonowicza Potockiego oraz informacja o kolekcjonowaniu przez niego wszystkiego, co miało związek z historią Ukrainy. Badacze zaczęli szukać śladów muzeum Potockiego, tworzyć bibliografię wydrukowanych i zaginionych prac, publikować badania o jego kolekcji. Strata muzeum Ukrainy, które całe życie zbierał i tworzył generał P. Potocki, jest niepowetowana, gdyż zbierał on rozkradzioną ukraińską historię.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna SYTA Z imieniem Mychajła Wasylowycza Ostrogradskiego związana jest cała epoka w ustanowieniu nauki matematycznej w carskiej Rosji. Wyjątkowa obdarowaność, autorytet naukowy, oddanie nauce i ogromna pracowitość, wreszcie swoistość i wyrazistość osobowości były przyczyną jego popularności wśród szerokich kręgów rosyjskiej inteligencji lat 30.—60. XIX wieku i odegrały istotną rolę w kształtowaniu i wychowaniu naukowego światopoglądu kilku pokoleń inżynierów i naukowców. Życie i działalność naukową wybitnego matematyka badali liczni badacze. Jednak genealogii rodu M. Ostrogradskiego w tych pracach albo wcale się nie rozważa, albo poświęca się jej zbyt mało uwagi. Tymczasem materiały o jego przodkach warte są wnikliwego rozpatrzenia. Niektóre wiadomości o drzewie genealogicznym Ostrogradskiego podają dokumenty archiwalne Instytutu Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wernadskiego, Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy, książka W. Modzalewskiego „Małorosyjski rodowód”. O nich właśnie będzie mowa. Według W. Modzalewskiego ród Ostrogradskich, podobnie jak Sachno-Ustimowyczów (skąd pochodzi matka Mychajła Wasylowycza Iryna Andrijiwna), należy do rodów kozacko-starszyńskich na Połtawszczyźnie, znanych od połowy XVII wieku. Pierwszym w rodzie Ostrogradskich wspomniany jest Iwan, towarzysz buńczuczny. Z jego synem Matwijem Ostrogradskim i Ustymem Sachnenkiem (synem Sachna) po raz pierwszy spotykamy się latem 1678 roku. Ogromna 200-tysięczna armia turecko-tatarska obległa Czehryń, aby go zdobyć i przekształcić w przyczółek do dalszego natarcia na Prawobrzeżną Ukrainę. W tej bitwie Matwij Ostrogradski — szeregowy kozak pułku mirhorodzkiego — przeszedł pierwszy chrzest bojowy, aby potem całe życie z bronią w ręku bronić ojczyzny przed licznymi zdobywcami. Ustym Sachnenko w tej bitwie był świadkiem śmierci ojca, a sam trafił do tureckiej niewoli. Minie ponad pół wieku, zanim w 1734 roku Matwij Iwanowycz Ostrogradski, teraz już pułkownik mirhorodzki, przed odejściem na emeryturę sporządzi długi wykaz służbowy — wyrazisty obraz swojej drogi bojowej z licznymi wyprawami, bitwami, szturmami twierdz, rajdami na kozackich czajkach do osad turecko-tatarskich itp. Matwij Ostrogradski, jak konstatowali jego synowie, „służył wiernie i nienagannie kilkadziesiąt lat, nie szczędząc zdrowia i życia swego”. Jemu, jako doświadczonemu wojownikowi, często powierzano najbardziej odpowiedzialne zadania. Tak, podczas wojny północnej Matwij Ostrogradski szturmował zamek warszawski, zajęty przez wojska szwedzkie na czele z generałem Hornem. W walkach 1709 roku pod Połtawą i Perewołoczną nie raz wysyłano go na terytorium wroga w celu wzięcia „języka”. Później brał udział w wyprawie pruckiej przeciwko Turcji w 1711 roku i kontynuował służbę w ochronie granic. Matwij Ostrogradski wykonywał także misje administracyjne i dyplomatyczne, w 1715 roku został „uhonorowany rangą sędziowską” w pułku mirhorodzkim, w 1722 roku pod nieobecność Danyła Apostoła „utrzymywał pułkowy zarząd mirhorodzki”, a od 1730 roku został mirhorodzkim pułkownikiem nakazowym. Temu poprzedziło niecodzienne wydarzenie: w 1723 roku Matwij Ostrogradski podpisał petycje kołomackie Pawła Połubotka (apel kozackiej starszyzny w obronie Pawła Połubotka). Za udział w sprawie Połubotka „był w Głuchowie pod aresztem”. W 1734 roku „z powodu starości, choroby i głuchoty” Matwij Ostrogradski został zwolniony ze wszystkich służb. Synowie Matwija (było ich trzech) również służyli w wojsku kozackim. Pradziadkiem uczonego był starszy syn Matwija, Iwan, który po wyprawie pruckiej w 1711 roku z powodu kalectwa i chorób w randze towarzysza buńczucznego zrezygnował ze służby. Iwan Matwijowycz miał dwóch synów, starszy z których, również Iwan, miał dwanaścioro dzieci. Najwyraźniej szlacheckie przeszkody stanęły na drodze jego małżeństwa z Hafiją Pawliwną Iwanenko, córką kozaka z Horodyszcza, jednak miłość zwyciężyła — pobrali się, mając już pięcioro dzieci (które, nawiasem mówiąc, jako nieślubne były pozbawione praw szlacheckich). Szóstym dzieckiem w rodzinie był Wasyl Iwanowycz — ojciec sławnego matematyka. Za młodu Wasyl Iwanowycz służył w Aleksandropolskim pułku huzarów, a po zwolnieniu pracował jako drobny urzędnik. Jako czterdziestolatek przeszedł na emeryturę w randze asesora kolegialnego. Zasługuje na uwagę także młodszy brat Iwana Matwijowycza, Fedir, średni syn Matwija Iwanowycza. On również rozpoczął służbę od wyprawy pruckiej i dosłużył się rangi pułkownika mirhorodzkiego (1752—1768). W 1733 roku hetman Danyło Apostoł rekomenduje Fedira Ostrogradskiego do mirhorodzkiego zarządu pułkowego, charakteryzując go tak: „On człowiek dobrotliwy, piśmienny i w sprawach wojskowych wprawny”. Od 1723 roku Fedir Ostrogradski został setnikiem howtwiańskim, a od 1735-go — mirhorodzkim sędzią pułkowym na miejscu ojca. Ceremonia jego wyboru na stanowisko pułkownika mirhorodzkiego (1752) wspomniana jest w „Dzienniku” J. Markowycza. F. Ostrogradski brał udział w wielu wyprawach, nie raz wykazując osobistą odwagę. Podczas kampanii krymskiej 1735—1739 lat razem
Chata, w której urodził się Mychajło Ostrogradski wraz z bratem Hryhorijem, wzięła do niewoli sześciu Tatarów. W 1737 roku Fedir Ostrogradski, przebywając w Howtwie, kierował działaniami wojennymi przeciwko niespodziewanemu napadowi Tatarów. W 1739 roku w wyprawie chocimskiej Fedora Ostrogradskiego wysyłano za Dniestr na terytorium wroga po „języka”. Brał on udział w rozgromieniu tureckiego obozu i we wszystkich bitwach „działał, nie szczędząc siebie”. Zachował się dokument związany z wyborem Fedora Ostrogradskiego na oboźnego pułkowego. Czujny kancelista Małorosyjskiej Ekspedycji Semen Naryszkin pisze do Senatu do hrabiego Hawryła Hołowkina o tym, że ojca Fedora Ostrogradskiego swego czasu generał Rumiancew wziął w Głuchowie pod areszt, choć autorowi listu nie wiadomo, z jakich przyczyn. Odpowiedź Hołowkina była uspokajająca, bo „w Kolegium Spraw Zagranicznych o tej komisji generała-majora Rumiancewa bezpośrednich wiadomości nie ma, a podczas przebywania tam on, Rumiancew, wielu trzymał pod strażą, ale wszyscy zostali zwolnieni, wielu z nich teraz i w urzędach przebywa, a dlatego i jemu, Fedirowi Ostrogradskiemu, utrzymania jego ojca pod strażą za podejrzenie uważać nie należy”. Prawie stulecie (od 1691 do 1783 roku) setnikami howtwiańskimi byli przedstawiciele rodu Ostrogradskich. Większość Ostrogradskich, zgodnie z rodzinną tradycją, wybierała karierę wojskową. Wśród najwybitniejszych wojskowych w XIX wieku wspomnijmy prawnuka Fedora, Matwija, który odznaczył się w wojnie 1812 roku i otrzymał złotą szablę z napisem „Za odwagę”, oraz jego syna Wsewołoda — generała-inspektora rosyjskiej kawalerii. Ród Sachno-Ustymowyczów, z którego pochodziła matka Mychajła Wasylowycza, Iryna Andrijiwna, wywodzi się od Ustyma Sachnenki. Młodzieńcze lata Ustyma minęły w tureckiej niewoli. Jednym z żądań pokoju bakczysarajskiego z Turcją (1681) był powrót jeńców, czyli gdzieś w 1683 lub 1684 roku Ustym powrócił do ojczyzny, przynajmniej w 1685 roku był na poświęceniu cerkwi Monasteru Motronińskiego. W 1691 roku on — mieszkaniec Własiwki (miasteczko na lewym brzegu Dniepru w pobliżu Krzemieńczuka) — ożenił się z Jewdokiją Skorobogatą z miasteczka Kryłow i służył w wojsku ochotniczym. W 1704 roku Ustym otrzymał uniwersał od hetmana I. Mazepy, którym ten zwalnia go od podatku za utrzymanie pszczół — „dziesięciny pszczelej”. W 1705 roku Danyło Apostoł, wtedy jeszcze pułkownik mirhorodzki, „szanując dawne znaczące w wojsku zaporoskim usługi pana Ustyma Sachnenki, setnika ułasiwskiego, oraz zachęcając go do dalszych takich samych wiernych i szczerych usług”, nadaje mu ziemię niedaleko Kryłowa nad rzeką Tiasmyn. Ustym miał czterech synów i dwie córki. Dwaj z jego synów — Wasyl i Dmytro — byli, jak i ojciec, kozakami i mieli w wojsku szczególną funkcję — kupowali konie. Starszy Wasyl, jak i ojciec, za własne pieniądze zbudował cerkiew we wsi Ustymiwka w powiecie krzemieńczuckim. Był żonaty z Mariją Jakiwną Apostoł — wnuczką siostrzeńca hetmana Danyła Apostoła. Matka M. Ostrogradskiego była córką ich syna Andrija. Około lat 10. XVIII wieku w życiu Ustyma nastąpił gwałtowny przełom. Jak podaje W. Modzalewski, przyjął on zakonnictwo z imieniem Iłariona i zbudował Monaster Motroniński, w którym był schimonachem. Tam go też pochowano. Monaster Motroniński położony jest na ziemiach Prawobrzeżnej Ukrainy, a na mocy układu z 1686 roku (Pokój wieczysty), Prawobrzeżna Ukraina znalazła się w składzie Rzeczypospolitej. Zważając na wielki wpływ monasteru na miejscową ludność, polski rząd zmuszony był nadać mu przywileje i potwierdzić za nim prawo do posiadania gruntów rolnych. Ale uciski i intrygi przeciwko monasterowi nigdy nie ustawały. Zwróćmy się teraz do archiwum monasteru, aby prześledzić dalsze losy Ustyma. Wzmiankę o mnichu Iłarionie znajdujemy w zapisach z 1717 roku. Właśnie ten rok uważa się za datę odrodzenia monasteru. Monaster Motroniński jako prawosławny należał do eparchii perejasławskiej, Szumlańscy patronowali mu. Ale położony on był na terytorium starostwa czyhryńskiego, które wtedy znajdowało się pod polsko-szlacheckim władaniem. Trzeba było zalegalizować przed nowymi właścicielami jego prawa. Dla nas ten zapis ma szczególne znaczenie, ponieważ wysłał go „mnich Iłarion, który potem w schimie został nazwany Ihnatem”. Jak świadczą dokumenty, schimnik Ihnat żył w monasterze aż do 1753 roku. Wiadomości o monasterze z tego okresu są zbyt skąpe, ale prawie wszystkie dotyczą Ihnata. Miał on wielki wpływ na mnichów, był w szacunku, wyróżniał się rozumem i uczciwością. W dokumentach Ihnata nieodzownie nazywają Odnowicielem
Mychajło Wasylowycz Ostrogradski monasteru, Naczelnikiem jego lub Budowniczym, Naczelnikiem uczciwym. W 1719 roku Ihnat wysłał dwóch mnichów-zakonników monasteru, Opanasa i Filimona, do hetmana Iwana Skoropadskiego z prośbą o udzielenie monasterowi pomocy pieniężnej ze skarbu wojskowego. Przedstawiono gramoty Petra Sahajdacznego i Petra Doroszenki. W 1729 roku doszło do tajemniczego obrabowania monasteru. Zniknęły nie kosztowności, a ważne dokumenty, starodawne akty, niektóre relikwie, które miały wielkie znaczenie dla samostanowienia monasteru. To prawdopodobnie była jedna z prowokacji miejscowej władzy. W 1746 roku Ihnat wraz z dwoma mnichami i starym mieszkańcem miasteczka Żabotyn, Jurkiem, sporządzili dokument, który świadczy, że w 1685 roku wszyscy oni byli na poświęceniu odbudowanej po tureckim zniszczeniu cerkwi klasztornej. Hieromnich Pafnutij, który był ihumenem monasteru przed zniszczeniem, „uczciwy starzec lat niemałych, przyozdobiony siwizną”, ogłosił wtedy przed wszystkimi obecnymi pod przysięgą, że czytał oryginały dokumentów o starodawnym, przedmongolskim pochodzeniu monasteru. Według jego świadectwa, monaster zakładał sam biskup perejasławski Pawło. O tym był też napis na kamieniu, znikłym po tureckim zniszczeniu, jak i specjalne szaty ihumenów — „płaszcz z źródłami”, który też podarował sam Pawło (Ihnat również nosił specjalny płaszcz). Ten dokument, który otrzymał nazwę „Bajka schimonacha Ihnata”, miał zastąpić zaginione oryginały. Ihnat do końca dni nie zdradził pamięci młodych lat, pragnął odnowić i wzmocnić związki monasteru z Siczą, szukał oparcia i wsparcia zaporoskich kozaków. Wśród relikwii monasteru była miedziana czasza z napisem: „Czasza ta zrobiona w Siczy Zaporoskiej przez atamana koszowego Joachima od wszystkich zaporoskich kozaków do monasteru Trójcy Świętej Motronińskiego na prośbę starca schimonacha Ihnata 1751 roku czerwca 19 dnia”. W ostatnich latach życia Ihnat dwukrotnie był rządcą monasteru: w latach 1746—1749, kiedy zwolniono z posady hieromnicha Meletija, „który bracię bił i łajał”, oraz w latach 1751—1753. Tym razem Ihnata usunął z posady książę Jabłonowski „osobiście podczas objazdu majątków”, a bracia wybrali na jego miejsce przełożonego tego monasteru, hieromnicha Melchisedeka, któremu i powierzono zwierzchnictwo od Konsystorza”. Ostrogradscy osiągali wysokie posady dzięki wykształceniu. Mieli rodzinne związki z przedstawicielami kozackiej starszyzny, rodzin — nosicieli pewnych tradycji kulturowych: Apostołowie, Żurawscy, Kułabkowie, Łyzohubowie, Łysenkowi, Łomykowscy, Tarnowscy, Rodziankowie i inni. W 1733 roku Danyło Apostoł, rekomendując Fedora Ostrogradskiego na oboźnego pułkowego, nazwał go „swojakiem”. Rzeczywiście, według W. Modzalewskiego, córka Fedora Matwijowycza, Ulana, jako żona Stepana Hryhorowycza Kułabki by-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
była spokrewniona z Apostołami dwukrotnie. Stepan Kula bka był bratankiem Sylwestra Kula bki, rektora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (1740—1745) oraz Iwana Kula bki — autora oryginalnego projektu dotyczącego nauki pisania i czytania oraz „ćwiczeń wojskowych” dla dzieci kozackich (1758). Obaj oni byli wnukami Danyła Apostoła. Dziadek Stepana Kula bki, Wasyl Jakowycz Żurachowski, był członkiem Pierwszej Kolegium Małorosyjskiego. Wnuk Fedora Ostrogradskiego, Iwan Wasylowycz, był żonaty z prawnuczką Danyła Apostoła, Ołeną Petriwną Łomykowską. Bratanek Łomykowskiej, Wasyl Jakowycz, opracował „Słownik starożytności małorosyjskiej” (1808). Syn Fedora, Wasyl, uczył się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a jego wnuk Iwan (syn Ulany) zdobył wykształcenie za granicą. Wnuczka Fedora Ostrogradskiego, Paraska Andrijiwna, była żoną Stepana Jakowycza Tarnowskiego. Ich syn, Hryhorij Stepanowycz Tarnowski, założył w majątku w Kaczaniwce bibliotekę i galerię obrazów. Gościli u niego Mykoła Hohol, Taras Szewczenko, Mychajło Hlinka, Semen Hułak-Artemowski, Lew Żemczużnykow i wielu innych. Pawło Fedorowycz Ostrogradski poprzez małżeństwo spowinowacił się z księciem Ołeksandrem Andrijowyczem Bezborodką, z funduszy którego otwarto Niżyńskie Gimnazjum Nauk Wyższych. Ołena Pcziłka w szkicu o Mykole Łysence wspomina, że babcia kompozytora, Marija Wasyliwna Bulubasz, była siostrą „sławnego połtawianina, matematyka Ostrogradskiego”. Była ona żoną Mykoły Petrowycza Bulubasza — dziadka ze strony matki Mykoły Witalijowycza Łysenki. W ich domu we wsi Hryńki wychowywał się przyszły kompozytor. Hryńki położone są niedaleko Ustimiwki w powiecie krzemieńczuckim, skąd pochodziła matka naszego wybitnego uczonego. Marija Wasyliwna kochała się w ukraińskich pieśniach i często w zimowe wieczory zapraszała dziewczęta-służące do śpiewania. „Możliwe, że poprzez te chóry ukraińska pieśń najpierw wlała się czułą i silną falą w serce małego Mykoły” — zaznacza Ołena Pcziłka. Z otoczenia Sachno-Ustiymowyczów należy wspomnieć Andrija Fedorowycza Łukjanowycza — dobrego znajomego Iwana Kotlarewskiego i Tarasa Szewczenki. Łukjanowycz był swatą wuja Mychajła Wasylowycza, Prokopa Andrijowycza (tego samego, który swego czasu zmusił Mychajła do opanowania nauki, a nie rzemiosła wojskowego). We wsi Ustimiwka w powiecie krzemieńczuckim znajdował się także majątek Dizdariewów, z którymi spokrewnieni byli Ostrogradscy i Sachno-Ustiymowyczowie (młodszy brat Mychajła Wasylowycza, Andrij, był w związku małżeńskim z Mariją Pawliwną Dizdariewą). Dizdariewowie pochodzili od Mustafy, byłego dizdara — komendanta tureckiego miasta Oczakowa, który przyjął wiarę prawosławną, otrzymując imię Parfentij, wstąpił do wojska zaporoskiego i dosłużył się rangi oboźnego Pułku Połtawskiego (1660). Pyłyp Pawłowycz Dizdariew (brat Mariji Pawliwny), urodzony w 1797 roku, ukończył S.-Petersburską Akademię Medyczno-Chirurgiczną, pracował jako lekarz najpierw w Odessie, a potem na Połtawszczyźnie. Podczas epidemii cholery w latach 1831—32 w Połtawie i powiecie połtawskim, a w 1833 r. w Starym Sanżarowie „dla leczenia cierpiących działał wszędzie nie tylko radami i przepisami środków leczniczych, ale i własnymi siłami pomagał ratować życie”. Z czasem wybrano go deputowanym szlachty powiatu krzemieńczuckiego. Jego syn (siostrzeniec Mychajła Wasylowycza), Ołeksandr Pyłypowycz, był w latach 1884—94 burmistrzem Krzemieńczuka, kuratorem Krzemieńczuckiej Szkoły Realnej, honorowym sędzią pokoju. Na mocy uchwały dumy w jej sali umieszczono jego portret za zasługi, które oddał miastu. Z takich korzeni wyrastała potężna postać naszego sławnego matematyka. „Przeszłość nie pozostaje martwym ciężarem — pisał poeta Rainer Maria Rilke — lecz cudem powraca do nas, głęboko odbijając się w duszy”. Współcześni zaznaczali, że charakterowi M. Ostrogradskiego było przypisanych wiele cech, które świadczyły o jego kozackim pochodzeniu: zapał, siła namiętności, duma, niezależność. Często porównywano go do Tarasa Bulby. Ród Ostrogradskich w XIX i na początku XX wieku wydał znanych działaczy kulturalnych i państwowych: Ołeksandr Ostrogradski (1853—1907) — pedagog, Orest (1868—?) — profesor prawa finansowego Uniwersytetu w Dorpacie; Mychajło (1857—?) — rosyjski wiceminister handlu i przemysłu, Wasyl — członek III Dumy Państwowej.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET Zdjęcie autora
— Halyno Mykołajiwno, co wchodzi w zakres Pani zainteresowań naukowych, poza historią matematyki?
— Do marca 2007 roku pracowałam w wydziale teorii procesów losowych Instytutu Matematyki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, zajmowałam się zagadnieniami twierdzeń granicznych teorii procesów losowych (rozkład graniczny funkcjonałów od ciągu sum niezależnych wielkości losowych, twierdzenia graniczne dla pewnych funkcjonałów od błądzeń losowych i całek od procesu Browna itp.), zagadnieniami absolutnie ciągłych przesunięć miar probabilistycznych, a także zagadnieniami ocen asymptotycznych dla miar w przestrzeniach funkcyjnych. Uzyskane wyniki opublikowano w 25 pracach naukowych. Artykuł „O niektórych asymptotycznych przedstawieniach dla miary gaussowskiej w przestrzeni Hilberta”, wydrukowany w zbiorze „Teoria procesów losowych” w 1974 roku, z czasem okazał się jednym z pierwszych w nowym kierunku badań — teorii małych odchyleń procesów losowych, który obecnie aktywnie rozwija się w różnych szkołach naukowych świata. Jest on często cytowany. Na podstawie wyników badań brałam udział w kilku międzynarodowych konferencjach, w szczególności w wileńskich z teorii prawdopodobieństwa i statystyki matematycznej, bywałam na wyjazdach naukowych w Szwajcarii, we Włoszech. Od lipca 2007 roku pracuję w Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. M. Drahomanowa.
— Od czego zaczęła się Pani fascynacja historią matematyki?
— Poprzez towarzystwo „Znannia” Ukrainy w latach 80. XX wieku zorganizowałam kilka wyjazdów pracowników Instytutu Matematyki w miejsca związane z życiem i działalnością wybitnych matematyków — Heorhija Woronego (na Czernihowszczyznę do wsi Żurawka w rejonie warwyńskim), Mychajła Krawczuka (na Wołyń), Mychajła Ostrogradskiego (na Połtawszczyznę do wsi Choryszky), Wiktora Buniakowskiego (na Winnicczyznę do miasta Bar). Podczas wyjazdów odbyły się wykłady-spotkania z miejscową młodzieżą, spotkania z naukowcami stymulowały władze lokalne do tworzenia muzeów wybitnych uczonych-ziomków. Kierując towarzystwem ochrony zabytków Instytutu Matematyki, jeszcze w latach 80. udało mi się przekonać władze do ustawienia płyty nagrobnej w miejscu pochówku H. Woronego, wzniesienia granitowego pomnika z płaskorzeźbą M. Ostrogradskiego na jego grobie (oba pochówki w pierwszych latach władzy radzieckiej zostały splądrowane). Od początku lat 90., kiedy otwarto archiwa KGB, pracowałam z aktami archiwalnymi bezpodstawnie skazanych uczonych M. Krawczuka i M. Czajkowskiego, publikowałam materiały na ich temat.
— Pięć lat temu ukończyłem wydział mechaniczno-matematyczny Uniwersytetu Kijowskiego i na moim roku wymienione przez Panią nazwiska wybitnych naukowców były już szeroko znane. Kilka razy odwiedzałem międzynarodowe konferencje im. akademika Mychajła Krawczuka w Kijowskim Instytucie Politechnicznym…
— To już wyniki pracy wielu współczesnych działaczy. W 1992 roku brałam udział w organizacji i przeprowadzeniu pierwszej
Od lat 80. XX wieku Halyna Syta bada historię ukraińskiej matematyki, a dokładniej zajmuje się przywracaniem Ukrainie nazwisk wybitnych uczonych-matematyków, którzy z powodów historycznych zostali albo wyrzuceni z pamięci historycznej (Mychajło Krawczuk, Mykoła Czajkowski), albo zaliczeni do wybitnych naukowców innych krajów (Mychajło Ostrogradski, Heorhij Worony). Początkowo było to hobby, ale od niedawna stało się głównym tematem działalności naukowej. Halyna Syta ma ponad 50 publikacji z historii rodzimej matematyki, jest redaktorem i autorem opracowań poszczególnych wydań poświęconych H. Woronemu, W. Buniakowskiemu, M. Ostrogradskiemu, A. Skorochodowi.
Międzynarodowej konferencji pamięci Mychajła Krawczuka, którą opiekuje się profesor KPI, doktor nauk fizyczno-matematycznych, była więźniarka polityczna Nina Wirczenko. Imię M. Krawczuka zostało później wpisane na listę działaczy nauki i kultury, których jubileuszowe daty obchodzi UNESCO. W latach 1993, 1998, 2003 i 2008 przy moim udziale zorganizowano i przeprowadzono cztery międzynarodowe konferencje pamięci Heorhija Woronego, w których wzięli udział naukowcy z wielu krajów świata. Prace Woronego od niedawna stały się szeroko znane na całym świecie, zyskały zastosowanie, dały impuls do założenia nowych kierunków badań. Konferencję w 2008 roku przeprowadzono w Kijowie wspólnie z piątym międzynarodowym sympozjum dotyczącym diagramów Woronego. Takie sympozja, z inicjatywy Centrum Badawczego Diagramów Woronego w Seulu, przeprowadzane są corocznie w różnych krajach świata. — Proszę opowiedzieć nieco szczegółowiej o tej konferencji. — Czwarta konferencja odbyła się we wrześniu 2008 roku, kiedy obchodzono 100. rocznicę urodzin Heorhija Woronego. Jej organizatorem był Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. M. Drahomanowa. Na forum naukowe przybyło ponad 80 uczestników z 21 krajów świata, aby oddać hołd zasługom wielkiego uczonego i podzielić się swoimi nowymi osiągnięciami naukowymi. Na konferencji działały dwie główne sekcje: czystej matematyki (kierownicy Antanas Laurinčikas (Litwa) i Jörn Steuding (Niemcy)) oraz diagramów Woronego (kierownicy Kokichi Sugihara i Deok-Soo Kim). Z referatami naukowymi na posiedzeniach plenarnych wystąpili profesorowie A. Okabe (Japonia), E. Kaczorowski (Polska), K. Lautensack (Niemcy), J. Nesterenko (Rosja), T. Taylor (USA). Szczególne zainteresowanie wśród przedstawicieli czystej matematyki wzbudził referat akademika RAN J. Matijasewicza — autora rozwiązania dziesiątego problemu Hilberta. Referat poświęcony był funkcji dzeta Riemanna i dotyczył problemu zer tej funkcji. Za rozwiązanie tego problemu Instytut Claya wyznaczył nagrodę w wysokości 1 mln dolarów USA. Uczestnicy konferencji odwiedzili małą ojczyznę Heorhija Woronego, Pryłuki, gdzie Woronyj zdobył wykształcenie średnie, oraz Nieżyn, gdzie jego ojciec Teodozjusz Woronyj pracował jako profesor liceum w latach 1868–1872. — Znany jest również Pani aktywny udział w obchodach jubileuszu Mychajła Ostrogradskiego. Do jakich wydarzeń naukowych wnosiła Pani swoje zdolności organizacyjne? — W 2001 roku jako sekretarz komitetu organizacyjnego obchodów 200-lecia Mychajła Ostrogradskiego kierowałam wszystkimi działaniami związanymi z uczczeniem jego pamięci, a mianowicie: obchodami jubileuszu M. Ostrogradskiego pod patronatem UNESCO; wydaniem książki (w językach ukraińskim i angielskim) „Mychajło Wasylowycz Ostrogradski (w 200. rocznicę urodzin)”; wzniesieniem pomnika-popiersia M. Ostrogradskiego w Połtawie; realizacją filmu naukowo-dokumentalnego „Mychajło Ostrogradski”, który stworzyła grupa twórcza filmowców „Awtor”; emisją przez Narodowy Bank Ukrainy monety jubileuszowej poświęconej M. Ostrogradskiemu oraz wydaniem przez przedsiębiorstwo państwowe „Marka Ukrainy” koperty z oryginalnym znaczkiem. W 2004 roku jako sekretarz komitetu organizacyjnego brałam udział w organizacji Międzynarodowej konferencji pamięci W. Buniakowskiego. — Dlaczego mimo wszystko przestała Pani zajmować się „czystą” matematyką i poświęciła się badaniu jej historii? — Zasługi wielu ukraińskich uczonych są należycie doceniane w świecie naukowym, ale zagraniczni naukowcy (a nawet znaczna część naszych rodaków) w większości nie wiedzą, że z pochodzenia są oni Ukraińcami. Tak było, powiedzmy, w 2001 roku, kiedy Instytut Matematyki NAN Ukrainy obchodził 200-lecie Mychajła Ostrogradskiego. I tutaj nasi edukatorzy mają nad czym pracować, popularyzując nazwiska i osiągnięcia uczonych, naszych wybitnych rodaków, tym bardziej że do osiągnięcia znaczących wyników naukowych potrzebny jest nie tylko wybitny talent, ale także obywatelskie poświęcenie. Życie i twórczość naukowa Heorhija Woronego to wspaniały przykład takiego poświęcenia. Miejsca związane z życiem i działalnością wybitnych ludzi, w szczególności naukowców, również powinny stać się przedmiotem szczególnej uwagi. Ukraina jest bogata w zabytki historyczne (z których większość, niestety, znajduje się w zaniedbanym stanie) oraz piękne krajobrazy. Powiedzmy, wokół Żurawki jest wiele ciekawych miejsc, dlatego warto opracować trasy wycieczkowe. Podróże drogami Ukrainy to wspaniały środek patriotycznego wychowania młodzieży. Jesteśmy dumni z tego, że mamy takich rodaków, i powinniśmy zrobić wszystko, co możliwe, aby nazwiska naszych genialnych współobywateli były znane zarówno na Ukrainie, jak i w społeczności światowej.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Gdyby ktoś zapytał mnie, jakie jest najsilniejsze wrażenie mojego życia, odpowiedziałabym bez wahania: zajęcia z folkloru poświęcone ukraińskim dumom narodowym. Minęło już ponad 26 lat (było to w styczniu 1983 roku), ale do dziś, gdy tylko ktoś powie „uniwersytet”, widzę przed sobą jasną aulę na trzecim piętrze Żółtego Korpusu, Lidię Franciwnę, młodą, piękną, w kwiecistej ciernistej chuście zarzuconej na ramiona, oraz 80-letniego kobziarza Heorhija Kyryłowycza Tkaczenkę, którego zaprosiła. Lidia Franciwna robi krótki wstęp do tematu, podaje odpowiednią literaturę i przedstawia nosiciela tradycji epickiej, który uczył się od starych kobziarzy, zna osiem dum i gra w staroświecki sposób charkowski. Zaczyna brzmieć „Duma o Marusi Bohusławce”. I ten cichy śpiew, i głos bandury, której wcześniej nawet nie widziałam, wywarły tak silne wrażenie, że wydawało się, iż przede mną otworzyła się cała głębia wieków! Pamiętam, że wtedy przepłakałam całe zajęcia i po raz pierwszy pojęłam treść szewczenkowskiego „Kobziarza” (choć od dzieciństwa znałam go niemal na pamięć), i tę liryczną i wrażliwą duszę ludową, i to, dlaczego ludzie, według słów Szewczenki, zawsze płakali, słuchając kobziarza… Wszystko to stało się dzięki świeżo odkrytym dla siebie sformułowaniom Potebni — i, o cud! — słuchali jej studenci pierwszego roku! Tak Lidia Franciwna wychowywała przyszłego pedagoga, wykładowcę folkloru czy jakiejkolwiek dyscypliny krajoznawczej. I już nie strasznie było iść do szkoły, nawet do instytutu pedagogicznego — baza, którą otrzymywaliśmy na uniwersytecie, otwierała przed nami wielkie możliwości. I teraz z pełną odpowiedzialnością mogę oświadczyć, że doświadczenie Lidii Franciwny wcieliłam w ośmioletniej szkole w Hnidynie w rejonie boryspolskim, dokąd zaproszono mnie do pracy po ukończeniu uniwersytetu. Tam w 1987 r. utworzono Małą Akademię Sztuk Ludowych, nauczyciele zaczęli wykładać krajoznawstwo według własnego programu. Jednak wszystko to dopiero się zaczynało, nikt z nich nie miał doświadczenia, tematy lekcji brano z „Berehyni” W. Skuratiwskiego. I kiedy przyszłam do szkoły, ten problem rozwiązał się od razu: miałam doświadczenie w nauczaniu folkloru, miałam program, który obejmował różne gatunki twórczości ludowej, obrzędowość kalendarzową i rodzinną, mitologię, symbolikę — wszystko to, czego nauczyłam się na uniwersytecie. I doświadczenie „ilustrowanych wykładów” przeniosłam do szkoły — śpiewałam sama z dziećmi, odtwarzaliśmy na lekcjach obrzędy, zadaniem domowym dla dzieci było zapisywanie folkloru, zwyczajów swojej wsi. To były bardzo dobre lekcje! Przyjeżdżali do nas nauczyciele z całej Ukrainy, kilkakrotnie obradowało kolegium Ministerstwa Oświaty (wraz z uczniami siedzieli w ławkach i brali udział w lekcjach). Program opublikowano w gazecie „Oswita”, a później w podręczniku metodycznym lekcji krajoznawstwa „Błahosłowy, maty” (Kijów: Oswita, 1995). Tak krajoznawstwo zostało wprowadzone w szkołach Ukrainy. Nasze doświadczenie podchwyciło wiele zespołów pedagogicznych — to szkoły wsi Rusiw, Pidwysoke, Zibraniwka w obwodzie iwanofrankiwskim, Steciwka w czerkaskim, Basztanka w mikołajowskim, przyjeżdżali nawet nauczyciele z Dalekiego Wschodu. (Przykro, że obecnie okazało się to uciążliwe dla urzędników od oświaty!) Zatem doświadczenie Lidii Franciwny, te ziarna, które zasiała w naszych duszach, wykiełkowały bardzo głęboko, zasiały całą Ukrainę. Była fenomenalnym człowiekiem — delikatną, cichą, bez pychy, bez pompy, bez próżności. A jaki silny wpływ miała na dusze ludzkie! Jej cichy, łagodny blask przyciągał, gromadził wokół siebie — nie wszystkich, wybranych przez los — i przez nas wypełniała służbę swojemu narodowi. Inną ważną formą pracy wychowawczej Lidii Franciwny były wieczory folklorystyczne, które również wiele dawały studentom. Na tych wieczorach występowali nie tylko wybitni wykonawcy, ale także studenci, przedstawiciele narodów świata, którzy wykonywali swoje oryginalne pieśni. Przypominam sobie taki wieczór jesienią 1985 r., kiedy sala nie mieściła chętnych. Opowiadano, że na jednym z wieczorów było 50 kobziarzy. Ale to było również bardzo ważne, bo w tamtym czasie do folkloru odnoszono się nieco lekceważąco: jedni postrzegali go jako przejaw nacjonalizmu, inni — jako coś niewartego uwagi (tak zresztą uważała też część studentów filologii). Poważne przedstawienie folkloru zmieniało mikroklimat w naszym środowisku, każdy z nas czuł wagę naszej sprawy. Bardzo ważne jest to, że Lidia Franciwna już na uniwersytecie tworzyła środowisko naukowe przyszłych folklorystów. Zaczynaliśmy od koła folklorystycznego, gdzie wszyscy się poznawaliśmy, wymienialiśmy poglądami, wrażeniami, referatami, słuchaliśmy wykładów znanych folklorystów-współczesnych z Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnologii, przygotowywaliśmy konferencje naukowe. Jeździliśmy również na konferencje do innych uczelni. Ważne, że już w latach studenckich uczyliśmy się dyskusji naukowej, przejmowaliśmy od siebie doświadczenie pisania prac naukowych, wymienialiśmy się wiedzą, bibliografią — wszystko tak, jak powinno być w kręgach naukowych. I ceniliśmy siebie nawzajem jako osobowości, nie zazdrościliśmy, a wspieraliśmy i pomagaliśmy. Lidia Franciwna dawała nam do czytania prace dyplomowe swoich najlepszych absolwentów jako wzór do naśladowania — i na tym się uczyliśmy, oprócz biblioteki. Zawsze było poczucie przyjaznego ramienia obok, które nie opuszcza nas do dziś. Wszyscy staliśmy się bliskimi, krewnymi, ludźmi o podobnych poglądach i mogę z pełną odpowiedzialnością oświadczyć, że ci przyjaciele, których zyskałam w latach studenckich dzięki Lidii Franciwnie, to moi najdrożsi koledzy, bez których nie wyobrażam sobie życia. I we wszystkich naszych duszach jasną gwiazdą żyje i świeci niezapomniany obraz Lidii Franciwny Dunajewskiej — folklorystki, pedagoga, człowieka.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła IWANNIKOWA, doktorantka IMFE NAN Ukrainy. Studiując na Uniwersytecie Kijowskim, poznałam Lidiję Franciwnę Dunajewską — przez wszystkich szanowaną i kochaną, która określiła mój los życiowy i los wielu moich przyjaciół. Była ideałem naszej młodości — ideałem naukowca, pedagoga, wykładowcy i człowieka, do którego wszyscy lgnęliśmy i którego szczerze kochaliśmy. Kiedy widziałam Lidiję Franciwnę, dla mnie już nic innego nie istniało. Cały czas pragnęłam z nią rozmawiać i zawsze mi tego brakowało, bo ona ciągle gdzieś się spieszyła, a nasze spotkania z reguły odbywały się głównie na schodach… Ale nawet te krótkie rozmowy za każdym razem dawały wielki ładunek emocji, chęć przenoszenia gór, i to nie dla nauki (o tym wtedy nikt nie myślał!), a dla niej, mojej najukochańszej Lidii Franciwny! Właśnie dla niej, żeby sprawić jej przyjemność, w latach studenckich zapisywałam folklor (jej pochwała i wsparcie były najwyższą nagrodą), śpiewałam na wykładach, pisałam jeszcze niedoskonałe badania naukowe, kierowałam (całkiem umownie!) kółkiem folklorystycznym… A kiedy kończyły się zajęcia (początkowo studiowałam zaocznie, a później — na studiach stacjonarnych), pisałam do niej niekończące się listy-spowiedzi. We wszystkim tym przejawiała się jeszcze półdziecięca miłość, trochę egoistyczna, ale zawsze szczera, miłość, która skłaniała do dokonywania wyboru nie tylko między dobrem a złem, ale także między dwoma ulubionymi przedmiotami — i wybierania jej przedmiotu, podobnie jak w szkole ulubiony nauczyciel często określa zawód, którym człowiek zajmuje się przez całe życie. Więc kiedy wahałam się między historią języka ukraińskiego, dawną literaturą, dialektologią a współczesną fonetyką języka ukraińskiego, słowa Lidii Franciwny: „Nawet nie myślę, że nie będziesz folklorystą!” — postawiły kropkę w tych wahaniach. Zatem z tego widać, jak wiele znaczy osobowość nauczyciela, szacunek do niego. I to nie tylko dla mnie i nie tylko w odniesieniu do nauki. Wokół niej zawsze był rój studentów, niełatwo było wyrwać ją z tej grupy do rozmowy, a każdy z nich (tak jak ja) uważał, że Lidija Franciwna właśnie do niego odnosi się szczególnie, czule, uważnie, że właśnie on pretenduje do roli ulubieńca… Ale teraz rozumiem, że ona po prostu nikogo nie pomijała, dawała każdemu tyle, ile potrzebował — ciepła, czułości, zrozumienia i matczynej miłości. A dla starszych stawała się jak przyjaciółka, z nią „w objęciach” chodzili korytarzami (wtedy była prawie młoda, delikatna, jakby też studentka) — i bardzo szczycili się tą przyjaźnią. Nierzadko odprowadzaliśmy ją do domu przez park Szewczenki, nigdy nie baliśmy się na egzaminie (dla niej czyżby czegoś się nie nauczyło?!) I nie wyobrażaliśmy sobie, że wszystko to przerośnie w coś więcej, ważniejszego — w szkołę naukową, którą stali się my wszyscy, dzisiejsi folkloryści. I w tym najbardziej przejawiał się jej talent pedagogiczny, bo ona nie manipulowała uczuciami studentów, a umiała tę pozytywną energię skierować na właściwe tory, na potrzebne sprawy, na naukowe poświęcenie. Na tle naszego materialnego bytu nie należy zapominać także o świecie duchowym ludzkich relacji. I to jest bardzo ważne! Nawet nie zastanawiamy się nad tym, ale ono naprawdę istnieje — owo duchowe, pozasłowne komunikowanie się i przekazywanie doświadczenia. Bo nawet prawosławna dogmatyczna teologia zapewnia nas, że istnieje pewna komunikacja, która dokonuje się od serca do serca, pewna wiedza (czy to napełnienie duszy), która przekazywana jest duchowo przede wszystkim od nauczyciela do ucznia. Nie wszystko można określić słowami, opowiedzieć. I to jest właśnie ten przypadek, kiedy i naukowe, i życiowe doświadczenie Lidii Franciwny przekazywane było duchowo, poprzez miłość do nas, a w naszych duszach wcielało się w pragnienie bycia podobnym do niej we wszystkim — i w miłości do folkloru, i w miłości do Ukrainy, i w niewyczerpanym pragnieniu wiedzy, i we wzajemnym wsparciu oraz szacunku do siebie nawzajem. I w owej duchowości zawierał się cały jej talent pedagogiczny. Bo wydaje się, że ona nawet nie robiła nic, aby osiągnąć takie rezultaty — zawsze cicha, łagodna, spokojna, ona do niczego nie zmuszała, niczego nie narzucała, nikogo nie próbowała zdobyć czy skłonić do siebie. Jednocześnie owa łagodność czyniła cuda, zmieniała dusze, przyciągała tych, którzy przychodzili raz i na zawsze, dla których jej sprawa stawała się sprawą całego życia… Ona czuła studentów, ale studenci tak samo czuli ją. Ona dotykała właśnie tych strun duszy, których potem już nic nie mogło zagłuszyć! I z reguły odbywało się to poprzez wstrząsy, poprzez głębokie przeżycia duchowe, które wywoływały w nas jej niezwykłe i niezapomniane wykłady.
stało się ze mną w ciągu godziny. Przyszłam do auli jako jedna osoba, a wyszłam z niej zupełnie inną. Od tamtej pory rozpoczęła się moja przyjaźń z Lidią Franciwną i wzajemna sympatia. Zaczęło się inne życie — jakbym się obudziła. Ile było potem jasnych wrażeń, ale nic nie przyćmiło tego szczęśliwego, epokowego zdarzenia. I teraz, przemyśliwując wszystko, co przeżyłam, rozumiem, że Lidia Franciwna w pełni wykorzystywała możliwości Kijowa duchowego, artystycznego, bo rozumiała, że najdoskonalszy wykład nie zastąpi żywego kontaktu z tradycją folklorystyczną i jej nosicielami, nie przekaże piękna najdoskonalszych wzorców folkloru — dum, pieśni kalendarzowo-obrzędowych, weselnych… I nie będzie miał tej siły oddziaływania, jaką ma pieśń ludowa. Dlatego podstawową metodyką nauczania folkloru były u niej takie ilustrowane wykłady (termin L. F. Dunajewskiej). Nie z podręczników, a z żywego śpiewu Niny Matwijenko, Wałentyny Kowalśkiej, dziewcząt z chóru Leopolda Jaszczenki, innych (nawet studenckich) zespołów folklorystycznych uczyłyśmy się kolęd, szczedriwek, wiosenek, pieśni rusalnych, kupałskich i obżynkowych, ballad. Dumy często śpiewał nam Pawło Suprun. Na otwarte wykłady zbiegali się wszyscy zainteresowani studenci, a wykłady zmieniały się w prawdziwe święto, które kończyło się rozmową z kobziarzem czy innym wykonawcą. Pamiętam spotkanie z Niną Matwijenko jesienią 1987 r. Wszyscy byliśmy w niej zakochani — kupowaliśmy płyty, biegaliśmy do filharmonii na koncerty (wtedy indywidualnych koncertów ona nie miała!) — a tu oto przed tobą siedzi sama Nina, nasz ideał („To głos nasz, to pieśń, to dusza”) i wzruszająco oraz szczerze opowiada o swoim dzieciństwie, młodości, niewiarygodnych trudnościach życiowych, które musiała pokonać, by stać się wielką — i pozostać prostą, serdeczną i zachwyconą życiem, jak i Lidia Franciwna. Dla mnie te dwie kobiety były ideałem miłości, cierpliwości, duchowego piękna… Pamiętam, po powrocie do akademika nie mogłyśmy nawet wymienić się wrażeniami, a po prostu leżałyśmy i płakałyśmy z nadmiaru uczuć. Takie wykłady dawały natchnienie do pracy, pragnienie naśladowania innych orędowników, chęć zapisania jak największej liczby wzorców folkloru, znalezienia czegoś unikalnego — i nam się to udawało. Idąc do ludzi, nieśliśmy ładunek miłości, który przekazała nam Lidia Franciwna — i ludzie otwierali się przed nami niczym kwiaty, a my, jak pszczoły miód, zbieraliśmy takie poetyckie arcydzieła, które potem wykonywała Nina Matwijenko (to zapisy moje, Ołeksy Doli i Tetiany Szewczuk), które śpiewaliśmy sami na wykładach, w korytarzach, na ulicach i w trolejbusach, zakochani, romantyczni i bezgranicznie szczęśliwi. Wtedy zrozumieliśmy odrębność każdego regionu, każdej wsi, niepowtarzalność jej wzorców folklorystycznych, i wieczorami w akademiku podśpiewywaliśmy i porównywaliśmy różne warianty. To już nie była po prostu książkowa nauka, a żywa, praktyczna, pożyteczna — przed nami otworzyła się cała Ukraina — Wschodnia i Zachodnia, i Połtawszczyzna, i Podole, bo każdy wiedział coś swojego… I niezapomniane wieczory w akademiku, w parku Szewczenki, bo cały czas śpiewaliśmy! Przed nami było jakby morze — i chciało się wyczerpać je całe! Ten nasz nastrój umiejętnie i z radością wykorzystywała Lidia Franciwna. Podgrzewając takie uczucia, zapraszała nas na wykłady do pierwszoroczniaków, do zaocznych czy wieczorowych studentów i, na wszelkie sposoby chwaląc nasze talenty i osiągnięcia w zbieractwie, przedstawiała nas jako nosicieli tradycji pieśniarskiej i opowiadawczej danego regionu, zachęcając do pracy innych i nas samych. Ona już na uniwersytecie ceniła nasze pierwsze niedoskonałe zapisy i, nawiasem mówiąc, pierwsze zapisane przeze mnie bajki jeszcze w 1987 r., kiedy byłam studentką, opublikowała właśnie ona w poważnych zbiorach folklorystycznych! Właśnie dzięki Lidii Franciwnej, która skierowała moje wtedy jeszcze żywiołowe zainteresowanie folklorem na tory naukowe, rozpoczęłam i przeprowadziłam pełny opis folklorystyczno-etnograficzny rodzinnej wsi Hubcza na Chmielniczyźnie. Było to niezwykle ważne wtedy, bo materiały, które zapisałam prawie 30 lat temu, w naszych czasach są już niedostępne dla zbieracza… Lidia Franciwna bardzo delikatnie, ale celowo pielęgnowała w nas naukowców. Na pierwszym etapie ważne było wywołanie ciekawości przedmiotem (a jej się to udawało od razu), która z czasem przeradzała się w pasję, a dalej rozpoczynała się nowa sfera działalności — naukowo-pedagogiczna. To już był wyższy poziom — pozwalała współpracować z nią, czytać próbne wykłady na młodszych latach, dawała prawo nazwać się jej kolegami. O, jak to było ważne dla utwierdzenia osobowości! Nie każdy student miał możliwość i doświadczenie występować przed audytorium! Ktoś się wstydził i drżał, ale wsparcie Lidii Franciwnej, jej łagodne uśmiechnięte spojrzenie z ostatniej ławki (na pierwszych próbnych wykładach siedziała w auli) dodawało siły i pewności. A jak ona potrafiła cię przedstawić innym! Posłuchać — to ty po prostu geniusz, ty nieprzeciętny talent, ty zrobiłeś to, czego przed tobą nikt jeszcze nie zdołał zrobić (a ono w pewnej mierze tak i było, bo, na przykład, moja wieś pozostała poza uwagą wszystkich folklorystów przeszłości) — i od razu skrzydła wyrastają! Gdzie podzieje się strach i wstyd, samo przychodzi umiejętność i natchnienie do mówienia, i wchodzisz do auli już pewny swojej unikalności, i z chęcią dzielenia się choć nieznacznym, a jednak własnym doświadczeniem naukowym. I mimo woli wychodził ciekawy wykład, ilustrowany zapisanym przez ciebie folklorem, ozdobiony
Tłumaczenie maszynowe
Nina HNATIUK “Kiedy z poety wypijają krew, łamią żebra, to on i tak musi znaleźć siły, by przeprowadzić swoją łódeczkę między Scyllą a Charybdą, przez wodospad Niagara i nie dać sobie utonąć, bo inaczej utonie z nim i wszystko to święte, co nosił w swoich myślach i w sercu”. W tych wierszach poety-więźnia politycznego Tarasa Melnyczuka jaskrawo naświetlono istotę jego życia: jakkolwiek łamałoby cię otoczenie, jakkolwiek obijałyby kwiat duszy polityczne mrozy i wichury, musisz zrobić wszystko, co możliwe i niemożliwe, by wyśpiewać swoją pieśń, donieść ludziom (większość z nich mimo wszystko jest dobra!) swoje słowo, swoją czystość i wiarę. Taras z charakteru, ze swojej wewnętrznej istoty w każdych okolicznościach pozostawał Księciem Rosy. Ten tytuł jego książki nadał poecie drugie imię: właśnie tak nazywają Tarasa Melnyczuka w Kołomyi i Utoropach, w Iwano-Frankiwsku i Czerniowcach ci, którym bliska i droga jest jego twórczość, kto zrozumiał, poczuł między wierszami wiecznego buntownika z dziecięcą duszą. Wypełniając ankietę przy wstępowaniu do Związku Pisarzy Ukrainy w 1990 roku, napisał: “Siedem klas ukończyłem w rodzinnej wsi, a dziesięciolatkę — w Jabłonowie w 1955 roku. Dostać się na uczelnię nie udało się, bo wtedy Chruszczow siał-wiał kukurydzę i trzeba było mieć dwa “kukurydziane” lata, aby wstąpić. I choć świadectwo dojrzałości miałem prawie “celujące” — Moskwa kukurydzę żęła, Moskwa Amerykę przeganiała i bez świstka, że dwa lata odrobiłem w kołchozie, po trzech egzaminach (trzy piątki!) wyrzucono mnie ze świątyni nauki — Uniwersytetu Lwowskiego. I zaczęły się moje męki — koczownictwa, “nabory organizacyjne”, werbunki i komsomolskie “skierowania”. W 1957 roku zabrali do wojska. Długo nie służyłem: podpadłem pod redukcję (było takie coś u Chruszczowa: na cały świat trąbili, że “Rosja rozbraja armię”). A Rosja z orkiestrą (światowa pokazówka!) “redukowanych” do domu odprowadzała, a z domu na “nowy termin” wyprawiała. Czas się zmienił. A że przed wojskiem i w redakcji jabłonowskiej pisywałem do gazet, i w Komi ASRR heroiczną pracą nie mniej heroiczną tajgę waliłem, to z tymi “pisemnymi świadectwami” wstąpiłem “gryźć skałę nauki” na Uniwersytet Czerniowiecki na wydział filologii ukraińskiej. Dwa razy mnie z tego uniwersytetu wyrzucali i znowu dwa razy przyjmowali. Trzy kursy. I dość. Ale przez ten czas zdążyłem wiele zrozumieć, poznać i przeczytać. Zwłaszcza poezji! Gdzie ja tylko nie pracowałem! Wlazłem do kopalni “Proletarka głęboka” w Makiejewce — i stało się ciasno i w kopalni, i w życiu. A jeszcze jak zagrały nad Makiejewką pogrzebowe orkiestry, to stało się jasne, że nie tam wdepnąłem. Dalej — Krzywy Róg. Osiedle Mirowskie. Górniczo-Wzbogaceniowy Kombinat — CGOK. Stamtąd — na Sybir. Krasnojarskie skrzydlate aluminium — budowa kombinatu. Ale i to “skrzydlate aluminium” skrzydeł mi nie dało. “Niewolnik”, “niewolnik” — nie tylko widniało w kancelaryjnych, księgowych wykazach, “przydziałach”, ale i niewolnik prawdziwy, w życiu. Wszystkie uderzeniowe, komsomolskie, “zekowskie” budowy wznosili “komsomolcy-ochotnicy”, a w rzeczywistości — niewolnicy ostatniego żelbetowego imperium. “Sierp i młot — śmierć i głód”. “Komuniści — komu garb zginać, a komu jeść”. I oto ja nad Jenisejem. Za plecami — Karpaty, zalane krwią i łzami, naród zaszczuty socjalizmem, kołchozem i psami. Przede mną — nie wiem co: “kosę naostrzymy, pożyjemy — zobaczymy”. A ja pośrodku — niby pośrodku rzeki. Ja się nadrywam, nadłamuję, beton taszczę nie na cudzym garbie, a na sobie. A z wypłaty — krzyk i zwierzęcy ryk. Bójki, pijaństwo, nożownictwo. I już w dwadzieścia z hakiem lat poczułem: nażyłem się, jak ciernia najadłem. I stał się dla mnie komunizm, świetlana przyszłość całej ludzkości, a ja przedtem w to wierzyłem, niby kolec w boku i sól w oku. Ciężkie rozczarowanie. Próbowałem wstępować — nie wstąpiłem, drukować chciałem wiersze — nie drukują. “Nie mędrkujcie, nie bądźcie oryginalni! Piszcie o partii, o Leninie, o dniach pracy i heroizmie młodzieży, zwłaszcza w waszej uderzeniowej brygadzie!” Ślepy zaułek. Brak wyjścia. Uciekać. Jeszcze raz uciekać! Od siebie! Od komunizmu! Od Lenina! Od całego świata! I uciekłem. Pracowałem w partiach geodezyjnych i geologicznych, tonąłem w trzęsawiskach i błotach w lasach obwodu tiumeńskiego. Ale żyć w ostępach, na bezludziu, wśród niedźwiedzi i łosi, było ciężko. I wróciłem na Ukrainę. Lepiej bym nie wracał. Od 1964 roku zaczęło się kagiebowskie pielgrzymowanie do mnie. Wezwanie za wezwaniem. Poczułem: zaczęło się polowanie na mnie. Na moją duszę. Koczę z miejsca na miejsce, z redakcji do redakcji — Chocim, Hłyboka, Kosów, Bohorodczany, Wierchowina”. Na tych wierszach urywam obszerną autobiografię poety, napisaną dla kartoteki związkowej. Bo przede mną długa opowieść o przesłuchaniach, zastraszaniu, groźbach. Taras Melnyczuk, który wtedy zaocznie uczył się w Instytucie Literackim w Moskwie, nabrał się tam duchowego ozonu od obcowania z wolnomyślicielskimi artystami, pewnie zapomniał, że Ukraina — to żebraczka pod murami Kremla, że za to, za co w Rosji obcinają paznokcie, na Ukrainie odrąbują ręce… 24 stycznia 1972 roku — pierwsze aresztowanie. Sąd. Artykuł 62 Kodeksu Karnego USRR: “Antysowiecka agitacja i propaganda w celu podważenia i obalenia władzy sowieckiej”. Etap. Więzienie. Łagier. Obwód permski, rejon czusowski, Kuczino, strefa 36.
„Nie pozwolili mi ukończyć instytutu, a tu od razu — akademia! Iwan Switłyczny, Łewko Łukjanenko, Semen Hłuzman, Ihor Kałyneć, Jewhen Proniuk, Wasyl Zacharczenko, Wałerij Marczenko… I wszyscy więźniowie, i wszyscy dysydenci, i wszyscy politycy, pisarze, i wszyscy, aż do skurczu w gardle, do zmarszczek na czole, myślą nie tyle o własnym losie, co o ciężkim losie narodów najkrwawszej imperium na ziemi”. Trzy lata odbył, przemęczył się w tym gorzkim obozie koncentracyjnym, z którego wielu nawet nie wyszło. Właśnie tak w 1985 roku zamęczono Wasyla Stusa. A w styczniu 1979 — znowu sąd, uwięzienie na cztery lata. Ale trafił już nie do strefy dla więźniów politycznych, a do kolonii o zaostrzonym rygorze, gdzie odbywają karę mordercy, gwałciciele, narkomani. Tutaj było jeszcze trudniej, gdyż nie było za ścianą przyjaciół-współmyślicieli, a jedynie szarofufajkowa masa zmęczonych, skrzywdzonych, zwątpiałych ludzi. Gdyby o życiu Tarasa Melnyczuka nakręcić wieloodcinkowy film, byłaby to epopeja bólu, dekady ucieczek od samego siebie i znowu powroty do tych źródeł i szczytów, wśród których on — nie zek, nie bezrobotny włóczęga, a poeta, Książę Rosy. Taras Melnyczuk nie był tak integralnym, bezkompromisowym człowiekiem, jak Wasyl Stus. I choć nie pisał w młodości otwarcie antysowieckich wierszy, nie przechowywał samizdatu, nie wzywał na wieczorach autorskich do obalenia istniejącego ustroju, czujne oko organów karnych nie opuszczało Tarasa. Nawet w przededniu niepodległości, kiedy poetę-więźnia politycznego przyjęto do Związku Pisarzy, kiedy został laureatem nagrody im. W. Sosiury, ciemne siły nie odeszły w niebyt, totalitarny system wciąż żył w poszczególnych „ludzkich postaciach”: w 1990 roku jego rodzinny dom został spalony, spłonęło wszystko, a najdroższe — książki, słowniki, rękopisy, szkice przyszłych poematów. Zagroda Melnyczuków w Utoropach znajduje się z dala od wsi, na wysokiej górze. Ale współmieszkańcy opowiadali, że stary dom w nocy spłonął w mgnieniu oka, jakby oblany benzyną. A rano jacyś ludzie przyjeżdżali, rozgarniali tlące się głownie. Kogo szukali? Może szczątków gospodarza? A on, na szczęście, wtedy nocował u przyjaciół. A później, kiedy ciężko chorował, zostawił testament: pochować na ojcowskim podwórku, na rodzinnym pogorzelisku. Żeby obok nie obce groby, a kopki siana, rumianki. Teraz tę górę nazywają Tarasową. Życie jego było pełne poszukiwań, sprzeczności, nawet dwie daty urodzenia miał Taras: w paszporcie widniało 20 sierpnia 1938 roku, ale poeta mówił mi, że urodził się rok później, w 1939. Właśnie tę datę podaje również informator „Huculszczyzna w literaturze” (wydawnictwo „Pysanyj kamin”, Kosów, 1997). Czyż wiele chciał od życia? Mieć dom i rodzinę. Pisać wiersze. A jeszcze, żeby je czytano i słuchano. Za życia zdążył wydać tylko dwa zbiory — „Nieśmy miłość planecie” i „Książę rosy”. Rękopis zbioru „Czaha” został z wydawnictwa „Radianśkyj pysmennyk” przekazany do organów KGB, uwięziony i ponad dwadzieścia lat przebywał pod kluczem. I dopiero przed śmiercią, w marcu 1995 roku, poecie przyniesiono do szpitala zbiór „Czaha”, wydrukowany w Kołomyi z inicjatywy Wasyla Riaboho i miejscowych działaczy Proświty. Na okładce tego zbioru ręką autora wypisano: Nie śnij mi się, krwawy śnie, Nie śnijcie się, rany i ruiny, — Nie trzeba mi dziesięciu słońc — Żyję tobą, Ukraino. Taras Melnyczuk, przede wszystkim poeta z Bożej łaski. I im więcej lat od jego odejścia w zaświaty, tym ciekawość jego poezji, jego osobowości rośnie. Przecież jego ustami powiedziano to, o czym myślimy, co czujemy, co kochamy i nienawidzimy, dla czego przychodzimy na świat. On słyszy, jak „dusza mrozu płacze kwiatami”, jak „oddychają ciężko wulkany kozackich mogił”, jak „flota nocy płynie w migotliwym blasku”. Lecz wciąż świat jeszcze nie jest wolny — „i w łonie poruszają się zarodki niewolników”. Człowiek o delikatnej i wrażliwej duszy, był stworzony do miłości. Taras szaleńczo się zakochiwał i kochano go, kobiety, nawet wtedy, gdy był ciężko chory. Te Marie, Dzwinki, którym dedykował swoje wiersze, przynosił z połonin dla nich rosiste kwiaty, były wtedy, być może, najszczęśliwszymi kobietami. Ja wiedziałem że najlepszy ptak na świecie to kobieta kochałem i ona kochała mnie a potem jej stało się smutno ze mną wyszła do ogrodu żebym nie widział przymierzała złote skrzydła — i poleciała ja płakałem obejmując na łóżku jej białe lekko opalone ciało Polecając we wrześniu 1990 r. Tarasa Melnyczuka do Związku Pisarzy, akademik Mykoła Żułynśkyj napisał: „Taras Melnyczuk losem powołany jest, by być poetą. Lecz najczęściej bywa tak, że wybraniec losu wraz z Bożym darem przyjmuje i cierniową koronę. Taras Melnyczuk zaznał wiele nieszczęść, zanim wziął do rąk drugi po 22-letniej przerwie zbiór swoich poezji. To „Książę rosy”, który wydawnictwo „Mołod” wydrukowało w tym roku. Jeden z najlepszych zbiorów poetyckich współczesności. Nie wątpię, że poetycki świat Tarasa Melnyczuka — świat unikalnej siły pokonywania Golgoty, współodczuwania losu Ukrainy — będzie żył w duchowym kosmosie ukraińskiej kultury”. Poetka Marija Wład w rekomendacji zaznaczyła: „Tarasa Melnyczuka znam od młodości, wiele lat, zawsze równałam swój wers do jego obrazowego, głębokiego, uczyłam się od niego patriotycznej, obywatelskiej miłości do Ukrainy, nieustraszoności, prawdziwości”. Wołodymyr Kołomijec: „Taras Melnyczuk — dziecinnie-mądry poeta wolności i duchowego wyzwolenia, poeta serdecznej czystości i ludzkiej godności, synowskiej miłości do Ukrainy. On drżąco żyje czułością do kwiatka i człowieka, żyje nadzieją na dobre i sprawiedliwe. Wielka miłość, wielkie cierpienie! I cały dramatyzm życia wciela się w słowo Melnyczuka — zadziwiająco świeci i pachnie ono, migocze i mieni się w tej odwiecznej tajemnicy, którą naznaczona jest tylko prawdziwa poezja”. Olesiowi Honczarowi, który w marcu 1992 roku wręczał Tarasowi Melnyczukowi Państwową Nagrodę imienia Tarasa Szewczenki, należą słowa: „W Dagestanie władał Rasuł Gamzatow, w Karpatach — Taras Melnyczuk”. Taras marzył o wydrukowaniu zbioru wierszy „Flojara Mołfara”, ale on tak i nie pojawił się. Poeta często podpisywał listy, kartki do mnie — „Mołfar”. Zgodnie ze słownikiem, to huculski charakternik, czarownik, ten, który odgania gromy i rozpędza chmury. A i rzeczywiście, Taras Melnyczuk z charakteru, poetyckiego światopoglądu był Mołfarem ukraińskiej poezji. Zebrałam najlepsze z wierszy, przysłanych mi z winnickiej kolonii o zaostrzonym rygorze, gdzie cztery lata męczył się poeta, a także utwory z jego zeszytów, notatników, listów ostatnich lat i uporządkowałam zbiór „Flojara Mołfara”. Z rekomendacji Dmytra Stusa fundacja charytatywna „Ukraina Inkognita” (prezes fundacji — Anatolij Matwijenko) jeszcze w zeszłym roku latem przelała pieniądze na wydanie zbioru Tarasa Melnyczuka do wydawnictwa „Fakt”. W terminie został dostarczony przeze mnie i skład komputerowy, ale książka do tej pory nie pojawiła się w tym wydawnictwie. Fakt, oczywiście, smutny. I choć wywalczyliśmy wolność, i choć na utalentowane książki dzięki mecenasom jednak znajdujemy środki, to dlaczego flojara Mołfara milczy, nie rozpędza szarych chmur obojętności i ciemnych chmurzysk nieuczciwości na niebie Ukrainy? T. Melnyczuk (drugi z lewej) z uczestnikami seminarium młodych autorów. Irpień, kwiecień 1967 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Tam, na niej, chyba — jak w raju, Rajski las tam jest i rajskie pole. Tam wszystko niebiańsko-promienne, Słońce inne tam wszystkich całuje, A, być może, — i tam wszystko ziemskie, Jak i to, czego my nie cenimy. Tam, na tej gwieździe, kwitnąca łąka, Bór sosnowy i wysokie żyto, Tam robaczek pełznie po łodydze I kurczę łamie jajko, by żyć. Tam rzeka i mgiełka lekka, Sierpień tam szykuje się do odlotu, Tam, być może, i Pszczelarz taki, Na gwiazdę Ziemi tak samo spogląda. Ot, gdybym do niego doleciał Przez świetlne lata i stulecia, A ze sobą wziął wierzbową witkę I w gwiazdę ową ją wsadził! Zdjęcie Niny Hnatiuk
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło PASICZNYK, Żytomierz
TRAWA
Wszędzie na ziemi — w lasach, polach, rowach — Trawa swoje prawa odzyskuje.
Nie wytrawisz trawy — ona żyje, Trawa — to nasza pamięć rodowa.
Trawa — przez wszystkich deptana i święta, — I twoje pierwsze kroki pamięta.
Na wszystkich błoniach-pastwiskach wsi Trawa przez twoje paluszki rosła.
Ze wszystkich ziem najlepsza z odnowień — Ona spalała się i wstawała znów.
Choć wyrósłeś ty dawno już z trawy, Nie odwracaj od niej głowy.
W życiu, jakiekolwiek byś oblatywał światy, — Do niej swoje oczy opuść, —
Kiedy już będzie dokąd latać, Kiedy nadejdzie czas W trawę wrastać…
PRZEPŁYNĘ PRZEZ RZEKĘ SMUTEK
Przepłynę Przez rzekę Smutek, Zapomnę strach swój, Ból swój I swój żal. Łzę połknę, Wezmę ją na śmiech, Słowa znajdę, Żeby nie powiedzieć ich.
Przepłynę Swojego losu dal, Zapomnieć śmiech twój, Boże miły, daj! Ciężka ta dal, Ciężka moja przeprawa, Bo ta rzeka, Bo ta rzeka — Smutek…
Przeżyję Smutek ten i żal, Zdołam dal swoją, Swoją przeprawę, Łzę otrę, Słowa w sobie spalę, I nigdy ich Nie wypowiem — kocham…
I nigdy ich nie wypowiem — kocham.
WIĘZIEŃ PIASKU
mając od dzieciństwa zachowanie Niestandardowe — żyć przywykłem swobodnie ja, I chodzić pod cyrkiel i linijkę Nie jestem mistrzem w kołach i w trójkątach.
Przywykłem ryzykownie kochać, I umierać nie za psi grosz, Oficerem jestem, lecz koniem chodzić I w życiu lubię, i na szachownicy.
Ja żyję tylko w swoich szerokościach, Chaotycznie splecionych lianami, Nie mierzyłem ja swój świat dokładnie Równoleżnikami i południkami.
Może, mam wymiary kosmiczne, Może, jestem bolidem bez grawitacji, Z dnia na dzień potężna arytmiczność Prowokuje wstrząsy i ruiny.
Czynami swoimi świat dziwię — Rwanymi, nagłymi, zdecydowanymi, Choć w piasku Życia z piasku buduję, Więzień czasu, jak piasek, sypkiego…
* * * Żeby gwiazda tak makowo była, Oku nieuchwytnie, niewysłowienie, — O, jakież to szkło powiększające! — Przestrzeń nieprzebyta, niezliczona.
Ja patrzę, patrzę na tę gwiazdę, A ona, jak igła, wzrok mój kłuje.
* * * Ja Rozumiem proste Rzeczy, Które ledwo Uchwytne, — Drzewo mówi: — Postój! Ptak woła: — Lećmy!
Ja I widz, I słuchacz, Widzę je, Słyszę ich pieśń, — Czajka krzyczy: — Płacz! Słońce aż jaśnieje: — Uśmiechnij się!
Kąt Mnie woła W krąg, Krąg Nawraca Do kwadratu, Dzień mówi: — Ciemny ty, przyjacielu… Noc mówi: — Jasny ty, bracie…
Wiek Pomiędzy tym a owym Ja i śmieję się, I płaczę, Lecz, Niezadowolony wszystkim, Świat ten Niejednoznaczny…
* * * Wychowałem się w prostej wiejskiej rodzinie, Gdzie wszystkie problemy nazywały się “nie ma”. Z hektarów dziesięciu ziemniaków zjadłem, Hektar następny obecnie zaczynam.
Rosłem w szytych przez mamę spodniach I tylko w Boże Narodzenie smarowali mi miodem. Nie miałem zimą nawet kiepskich łyżew, A latem nie było roweru.
Robiłem z gałęzi szachy i domino, W deszczowej wodzie mnie kąpali, I nawet pięć kopiejek na kino, Bywało, że rodzice nie dawali.
Nie miałem kapeluszy i piżam, A modnym szmatkom skąd było się wziąć? Swój pierwszy w życiu — nowy! — żakiet Założyłem dopiero w złote piętnaście.
Lata z życia obłamują gałęzie, Lata i kłody, już, jak bracia rodzeni… Jestem wdzięczny losowi, że moi rodzice Byli nie duchem — tylko w majątek biedni.
A jeszcze mu wdzięczny, że nie mocno bije, Że gwiazd z nieba błędem nie zrywam,
Że i teraz jestem szczęśliwy tym, co jest, I nie przejmuję się tym, czego nie ma.
CHLEB
Kiedy on rano w naszej wsi Się pojawia — go witają zgodnie. W słowie “Chleb” na przedniej szybie Nie gaśnie słońce i w zimową słotę.
Maszyna ta, niczym gorący piec, Z którego ciepły duch szofer wyjmuje, I idą do niej ludzie ze wszystkich stron, I każdy do słońca ręce wyciąga.
Iluż to ogrzał ten chleb, iluż Z wroga zrobił on dobrego przyjaciela! Tak, pierwszym słowem było słowo “Bóg”, A słowo “Chleb” — ja wierzę! — było drugim!
ODA DO ODCIENI
Bez odcieni nie byłoby glin, Bez odcieni bez w ogrodzie by nie kwitł. Nie byłoby tęczy bez odcieni, A byłoby tylko siedem kolorów.
Bez odcieni nie bielałyby kalie I nie zieleniłaby łoboda, Bez odcieni nie byłoby smutku, A byłaby jedna tylko bieda.
W odcieniach wszystko — i niebo sine, I droga, i rzeka, i wieś… Bez odcieni chodzą tylko cienie, — Słońce w nich odcienie odebrało!
W złotych odcieniach żyto rodzi, A w srebrnych — z ros rosną grzyby. I moja dusza po świecie chodzi Z odcieniem szczęścia i smutku…
CO POWIEDZIEĆ CHCE DESZCZ
Deszcz pada — i ma rację. Bije alfabetem Morse'a o dach. Deszcz zlewa informację O życiu na niebiosach.
Deszcz i cieszy, i smuci, I snuje pismo ukośne. Woda ma najlepszą pamięć. Pamięta ona wszystko.
Ja stoję, deszczem obmywam się, Ja tamuję w piersiach drżenie: Zrozumieć próbuję, Co powiedzieć chce deszcz…
WARTO WRACAĆ…
Już ani siły, ani zapału — Znikły siła i zapał, Dalej iść już nie warto, Warto wracać z powrotem.
Smutno w późną tę porę Wspominać świt pory.
Łatwiej było iść pod górę. Trudniej schodzić z góry.
Żeby nie osłabnąć nagle, Żeby nie zerwać się w dół, — Zafiksować się pragnę, Jak na skale alpinista.
Żeby nie zerwała się lina, Żeby nie zderzyć się z dnem, — Każde zatrzymanie na zejściu — To jak wzięte podejście.
Z dwóch połówek u człowieka Los, życie i lata. Druga moja połowa — To jest góra na odwrót.
HERBATA W. Połoweckiemu
Herbatę piliśmy niezwykłą — Do dziś w wspomnieniach dziwny duch. Zimą nam stawało się herbaciane Każde drzewo w ogrodzie.
Mama gałązki łamała Zmarzniętych wiśni i malin, Para wszystkich nas otulała I my szczęśliwi byliśmy.
Jak gałązkę dotykam W zimowym ogrodzie, — Znowu nad wiśniową herbatą Mamę widzę młodą.
Przy piecu ani zamiecie, Ani mrozy nie straszne, Herbata przepyszna przy piecu Była słodka tylko na dnie.
…Słońce na oczach ocieram I mamę słyszę: — Herbata oto, Misza… Gałązkę gorzką gryzę Z cukrem śniegu na przemian…
TE DROBIAZGI MIŁE…
Śnieg zszedł. Odetchnęło pole Lekko, jakby smutek minął. Na roli listki topoli — Wspomnienie o minionej jesieni.
Czemu one wpadły w oko? Czarne wschody — żółte plamki, W mgle one mokną Odciskami kaczych łapek.
Ani gospodarza, ani gościa — Wszędzie pusto i goło, Tylko w zenit wierzchołki ostrzą W pole wtopione topole.
Beztroska toczy falę I problemy odstępują, Kiedy te drobiazgi miłe Ja z auta zauważam...
* * *
W przyrodzie wszystko dyktowane jest porą: Deszcz sam staje się lodowaty na lodzie, I dziwnym sposobem śnieg, który spłynął wodą, Pojawia się na jabłoniach w ogrodzie.
Zegarkowo-kalendarzowej wskazówce Podwładne wszystko na świecie, Boże mój, — I dziwnym sposobem gil na gałęzi Staje się czerwonym jabłkiem na niej.
Wszystko w wirze wiecznych przemian, Gdzie nie rzuć, gdzie nie spójrz, nie stań, Łamiąc granicę po szczęściu i smutku, Przekoczowuje ze stanu w stan…
4 KWIETNIA. 56.
Ten dzień w moim losie, niczym gość, Jego ja będę witać z rodziną. Kwietniowe te moje pięćdziesiąt sześć — Jak mniejsza i większa wskazówki na zegarze.
Naleję napoju po brzegi złote I uśmiechnę się, i wyprostuję ramiona: Mniejsza z tym, że wpół do szóstej w życiu: To już nie dzień, ale jeszcze nie wieczór…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jak „Hetmanicz Orłyk” oraz „Tajemnica Arseniusza Maciejewicza”. Odtwarzając życie niezwykle wielowymiarowego człowieka, który mieszkał na Wołyniu, był lekarzem, pisarzem, wydawcą, działaczem społecznym, mecenasem, ministrem w rządzie na uchodźstwie, autor zdołał niezwykle gęsto „zaludnić” swoją powieść… Utwór opiera się na zdumiewającej autorskiej intonacji, w której splotły się gorycz mądrości, łagodna ironia i spokojna gotowość na próby, co zdarza się tylko u ludzi wielkiego przekonania i poświęcenia… Jako zachwycony czytelnik cieszę się, że pojawił się pisarz, który poświęca książki naszej przeszłości”. Jurij Buriak zaproponował uporządkowanie i wydanie książki utworów prozatorskich Modesta Łewyckiego, które są rozproszone po świecie, i zauważył, że przygotowując książkę „Ukraina-Francja”, dowiedział się, że rodzona siostra Modesta Łewyckiego, Sofia, ilustrowała książkę Paula Valéry’ego, więc jej historia życia jest nie mniej ciekawa. Mychajło Watuliak zaznaczył, że w jego hurtowni przeprowadzono analizę sprzedaży książek i ustalono, że książki Iwana Korsaka sprzedają się najlepiej, a zatem istnieje popyt wśród czytelników na literaturę historyczną. Analizę literaturoznawczą „Cichej prawdy Modesta Łewyckiego” przeprowadził łucki dziennikarz i pisarz Wiktor Werbycz. Swoimi przemyśleniami podzielili się koledzy Iwana Korsaka, pisarze Wasyl Prostopczuk i Iwan Czernecki, przewodnicząca Wołyńskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, poetka Nina Horyk. Pełne pasji było wystąpienie łuckiej nauczycielki języka ukraińskiego i literatury Łesi Kowalczuk oraz innych mówców, którzy szczerze gratulowali rodakowi nowej książki. Iwan Korsak w swoim słowie zaznaczył między innymi, że jego bohater, Modest Łewycki, należał do grona tych pisarzy, u których „nie ma ziarna nieprawdy za sobą”, i wyraził propozycję nadania Łuckiemu Gimnazjum nr 4 już na początku roku szkolnego imienia Modesta Łewyckiego.
Tłumaczenie maszynowe
Switłana KORONENKO. W Wołyńskiej Obwodowej Bibliotece Naukowej imienia Ołeny Pcziłki odbyła się prezentacja nowej książki Iwana Korsaka „Cicha prawda Modesta Łewyckiego”. Modest Łewycki to jeden z tych sławnych obywateli naszego kraju, którego imię w czasach radzieckich było zakazane. Kimże on był? Urodził się w 1866 roku na Podolu w pańskiej rodzinie. Jego ojciec Pyłyp Łewycki przyjaźnił się z W. Antonowyczem, T. Rylskim i innymi postępowymi działaczami kultury, syna również wychowywał na patriotę. Ucząc się w Gimnazjum Kamieniecko-Podolskim, Modest wydał pierwszy zbiór opowiadań w języku ukraińskim „Pan Motyka”. Zdobył dwa wykształcenia — na wydziale historyczno-filologicznym oraz medycznym Uniwersytetu Kijowskiego. Zostać lekarzem skłoniło go to, że żona była chora na suchoty… Od 1893 roku pracował jako lekarz ziemski na Wołyniu, w Kowlu. Przez długi czas leczył Łesię Ukrainkę w Kołodieżnie. Współpracował z Jewhenem Czykałenką, Iwanem Łypą, członkami „Bractwa tarasiwców”. Pisał opowiadania i artykuły oświatowe, które drukował w Kijowie i Petersburgu. W 1899 roku otrzymał nominację do szpitala we wsi Budajiwka w obwodzie kijowskim. Od tego czasu aktywnie kontaktował się z S. Jefremowem, B. Hrinczenkiem, M. Łysenkiem i innymi członkami „Starej Hromady”. W 1903 roku wraz z S. Jefremowem i F. Matuszewskim założył Partię Radykalną. Pod koniec 1904 roku został mianowany dyrektorem szkoły felczerskiej na Łukianówce w Kijowie, ale za zezwolenie wykładowcom na nauczanie przyszłych felczerów w języku ukraińskim stracił służbę państwową. W styczniu 1907 roku Modesta aresztowano jako separatystę, jednak w marcu pracował już jako lekarz kolejowy na stacji Radziwiłłów. Wydaje „Opowiadania” w wydawnictwie „Proświta”, książki z zakresu medycyny popularnej i gramatyki ukraińskiej. Od listopada 1917 roku — urzędnik ministerstwa komunikacji Ukraińskiej Republiki Ludowej, od 1918 roku — doradca posła URL w Grecji F. Matuszewskiego, po którego śmierci wykonuje wszystkie obowiązki dyplomatyczne. Po okupacji Ukrainy przez bolszewików wyjeżdża do Polski, do rządu Dyrektoriatu na czele z Symonem Petlurą. Kieruje sanatorium Armii Ukraińskiej. Kontynuuje pracę wydawniczą i naukową. Jako rektor stoi później na czele Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Czechosłowacji. W 1927 roku jako 61-latek przeprowadza się na Wołyń, do Łucka, pracuje jako nauczyciel języka ojczystego i literatury w ukraińskim gimnazjum. Tutaj, na Wołyniu, zmarł i został pochowany. Te skąpe wiersze biografii są jak tezy do książki wołyniaka Iwana Korsaka „Cicha prawda Modesta Łewyckiego”. Zaledwie pięć lat przeżył w Łucku M. Łewycki, ale pozostawił po sobie dobrą pamięć. Właśnie dlatego Iwan Korsak napisał powieść historyczną o tym wyjątkowym człowieku. Udana prezentacja „Cichej prawdy…” w Kijowskim Domu Nauczyciela zaświadczyła: na Ukrainie pojawił się jeszcze jeden sumienny i utalentowany autor prozy historycznej. Prezentacja w Łucku, w obwodowej bibliotece im. Ołeny Pcziłki, mimo niesamowitego upału i czasu urlopów, zgromadziła niemało ludzi — pisarzy, dziennikarzy, wykładowców Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki, czytelników biblioteki, gdyż Iwan Korsak jest w Łucku osobą szanowaną. Przewodniczył prezentacji wydawca poprzednich książek Iwana Korsaka, dyrektor łuckiego wydawnictwa „Twerdynia” Mykoła Martynenko. Gośćmi byli sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, dyrektor wydawnictwa „Jarosławiw Wał” i wydawca „Cichej prawdy” Mychajło Słaboszpycki, wiceprezes Ligi Ukraińskich Mecenasów, dyrektor Lwowskiej Hurtowni Książek „Knyżkowi dżereła” Mychajło Watulak, dyrektor wydawnictwa „Ukraiński pisarz”, redaktor naczelny „Chroniki-2000” Jurij Buriak. „Iwan Korsak jest zaręczony z muzą heroicznej pieśni i historii Klio — powiedział M. Słaboszpycki. — Ludzie, którzy piszą utwory historyczne, przypominają mi więźniów sumienia. Po to, by napisać taką książkę, trzeba przeczytać całą bibliotekę. Bo trzeba wiedzieć wszystko w najdrobniejszych szczegółach. Nawet jaka była pogoda w konkretnym dniu, kiedy Modest Łewycki wyjrzał przez okno. To więcej niż napisanie dysertacji, poza tym w takim utworze musi być koncepcja, bo utwór historyczny jest genetycznie związany z czasem jego powstania. Przykro mi, że na Ukrainie jest tak mało utworów o naszej historii. Oszałamia Rosja: wydają serię ŻZL (Życie Znakomitych Ludzi); po kilka różnych spojrzeń na życie tego samego Jesienina, carów, polityków, a my nie mamy nawet serii „Życie sławnych”. „Cicha prawda Modesta Łewyckiego” zarówno patosem, jak i gatunkową swobodą jest spokrewniona z takimi utworami.
Tłumaczenie maszynowe
Forum Wydawców przyłączy się do obchodów stulecia urodzin wybitnego ukraińskiego poety Bohdana Ihora Antonycza. Planowany jest wieczór literacki „Pozdrowienie życia”, który organizuje Jurij Kuczeriawyj, laureat nagrody im. Antonycza. Uczestnikami projektu są laureaci tej prestiżowej nagrody z minionych lat: Dmytro Łazutkin, Halina Hewkiw, Halina Kruk, Marianna Kijanowska i inni. Przypomnijmy, że nagrodę „Pozdrowienie życia” w 1994 roku ustanowili znany poeta i działacz społeczny Ihor Kałynec oraz Ogólnoukraińskie Państwowe Wieloprofilowe Wydawnictwo „Kamieniar”. „To wyjątkowy konkurs, ponieważ jest związany z konkretną postacią literacką. Nie jestem pierwszym, który mówi, że wyróżnia się wysokim poziomem poezji uczestników”, — zaznacza poeta Ostap Ływynśkyj, zwycięzca konkursu z 1997 roku. Tegoroczna laureatka Ljubow Jakymczuk, która wystąpi na wieczorze literackim w tandemie z dżezmanem Markiem Tokarem, uważa, że z jubilatem łączy ją awangardowa tradycja wersyfikacji. Z okazji tej znamiennej daty we lwowskim wydawnictwie „Litopys” ukaże się pełne zebranie utworów Bohdana Ihora Antonycza, do którego przedmowę napisał badacz twórczości poety, akademik Mykoła Il'nyćkyj. Redaktorem i autorem komentarzy do pierwszego pełnego zbioru został Danyło Il'nyćkyj, który uważnie przebadał wszystkie rękopisy i publikacje poety. „Około jedna trzecia książki to nowe, dotąd nieznane utwory B. Antonycza, gdyż zostały zaczerpnięte z pierwotnych źródeł. Zachowano pisownię oryginału. Mogę stwierdzić, że w dotychczasowych wydaniach Antonycza popełniono wiele błędów”, — opowiada Danyło Il'nyćkyj. Warto zaznaczyć udaną szatę graficzną autorstwa Romany Romanyszyn i Andrija Leswa. Czytelników czeka także miła niespodzianka — wiele fotografii drukowanych po raz pierwszy. Ponadto zostaną przeprowadzone dyskusje twórcze o znaczeniu spuścizny artystycznej Antonycza, na które przybędą miłośnicy i badacze jego twórczości.
Tłumaczenie maszynowe
Mirosława Medynśka-Skowalczuk, miasto Zaliszczyki, obwód tarnopolski
Minęła sławna rocznica wybitnego ukraińskiego prozaika, powieściopisarza historycznego Romana Iwaniczuka. Serdecznie witając pisarza z okazji 80-lecia, wdzięczni czytelnicy życzyli mu twórczej weny i wszelkiej pomyślności. Jesteśmy dumni, że nie tylko wzbogacił ukraińską literaturę utalentowanymi dziełami, ale także przez wiele lat potrafił bronić stanowiska ukraińskiego patrioty. Nie chował się za hasłami, lecz codziennie pracował dla swojego narodu. Można tylko podziwiać jego nieograniczoną pracowitość. Roman Iwaniczuk to nie tylko autor nowel i powieści historycznych „Malwy”, „Czerwone wino”, „Bo wojna wojną”, „Manuskrypt z ulicy Ruskiej”, „Woda z kamienia”, „Czwarty wymiar”, „Blizny na skale”, „Orda”, „Żurawi krzyk”, „Ogniste słupy” i wielu innych, ale także znany działacz społeczny. Był deputowanym ukraińskiego parlamentu I kadencji, aktywnym członkiem Proświty. Pisarz zawsze był i pozostaje wśród ludzi. Miałam szczęście kilkakrotnie uczestniczyć w spotkaniach z nim: podczas omawiania jego książki „Blizny na skale” w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym (obecnie uniwersytecie) im. Iwana Franki, na spotkaniu z uczniami Szkoły Średniej nr 14 w Drohobyczu, gdzie uczyłam języka i literatury ukraińskiej. Później nadarzyła się okazja, by posłuchać pisarza na spotkaniu z miejscową inteligencją. Niedawno kupiłam książkę wspomnień Romana Iwaniczuka „Fajka z czerwonego drewna”. Pisarz mistrzowsko posługuje się formą krótkich opowiadań, wnikliwie i nienachalnie zagłębia się w wewnętrzny świat bohaterów. A jak subtelnie i powściągliwie ujawnia swoje uczucia do ukochanej kobiety! Książkę ozdobiono fotografiami znanego fotografa M. Sieńkowskiego, które harmonijnie wpisały się w ogólną kanwę dzieła i nadają książce szczególnego uroku.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandra Selecka
Obie moje babcie przy każdym życiowym zawirowaniu towarzyszyły przysłowiami i aforyzmami, przekleństwami i odwrotami (albo, jak nazywa je Stepan Puszyk, obertynami). Rodzice i ich znajomi, a nawet moi przyjaciele, też dorzucali coś od siebie. Tradycja przysłów jest bowiem jednocześnie starożytna i niezwykle żywotna. Rewolucje, kataklizmy, przesiedlenia narodów — to wszystko dla niej jest przede wszystkim gruntem, na którym bujnie rośnie i się wzbogaca. Przysłowia (po grecku — paremie), zawsze odnawiając się zgodnie z duchem chwili, jednocześnie niosą w sobie odbicie przeszłości, łączą mądrość wieków i realia współczesności. Trudno znaleźć człowieka, który za życia nie stworzyłby choćby jednego przysłowia — wesołego czy smutnego, mądrego czy naiwnego. Niektórzy wręcz tworzą je codziennie, ozdabiając własne istnienie i wzbogacając ojczysty język. Zarazem nie da się obejść bez ludzi, którzy zajmują się zbieraniem i zachowywaniem tej „nieopalonej krzewiny”, popularyzując twórczość ludową, wydając zebrane materiały. Niedawno ukazała się drukiem książka znanego pisarza i folklorysty Stepana Puszyka „Przypowieści”, zawierająca tysiące paremii, zebranych przez mistrza słowa przez niemal pół wieku. Wśród tej różnorodności czytelnik natrafi na wiele zwrotów, które być może sam stosuje w codziennej mowie. Zebrane do wydania wyrażenia pan Puszyk notował bowiem nie tylko podczas licznych wypraw etnograficznych, ale także w transporcie publicznym, kawiarni, sklepie czy bibliotece. Według zamysłu autora „Przypowieści” są pierwszą jaskółką wielotomowego wydania ustnej twórczości poetyckiej
Pušyk umieścił w zbiorku również przyśpiewki sprośne. Według słów folklorysty mają one bowiem często taką obrazowość i rym, których nie sposób szukać gdzie indziej. Proponowana książka wzbudzi niezwykłe zainteresowanie nie tylko zwykłych czytelników, ale przede wszystkim profesjonalistów. Poza tym, kiedy ludzie spędzają sporo czasu w sieciach światowej pajęczyny, zbiorek będzie dla nich prawdziwym prezentem. Miłośnicy internetowej komunikacji często bowiem tracą mnóstwo czasu na szukanie ciekawych lub zabawnych zwrotów, które wstawiają w wiersz „Status”. Żartuje się, że student podczas egzaminów spędza więcej czasu na szukanie frazy o tym, jak okropna jest ta sesja, niż na przygotowanie się do niej. Zatem „Przysłowia” Stepana Pušyka pomogą także uzależnionym od Internetu przypomnieć sobie, że na świecie istnieje jeszcze drukowana literatura, warta przeczytania. Prawda, że ze względu na mały nakład – zaledwie 1000 egzemplarzy – nie każdy będzie mógł cieszyć się tą książką, jednak będziemy mieć nadzieję, że kolejny tom ukaże się choćby w dwukrotnie większym nakładzie.
Zdjęcie: Nina Hnatiuk
Tłumaczenie maszynowe
„I plew tutaj, i gliny, żeby węgły były mocnymi” wziął udział Ambasador Republiki Czeskiej w Ukrainie Jaroslav Bašta. Podziękował on uczestnikom zgromadzenia za zachowanie pamięci o wybitnym Nadiya KYRYAN Zdjęcie autorki We wsi Trypillia pod Kijowem, na brzegu Dniepru znajduje się prywatne muzeum „Aratta-Ukraina”. Założyli je Ołeksandr Poliszczuk — kolekcjoner, Wołodymyr Łazorenko — budowniczy, Jurij Szyłow — historyk, Anatolij Hajdamaka — artysta. Celem muzeum jest opowiedzenie rodakom i światu o znaczeniu ukraińskiej etnokultury, jej dawnych korzeniach i aktualności. Trypillia dała nazwę kulturze archeologicznej, którą w latach 1896—1899, prowadząc wykopaliska na Kijowszczyźnie, odkrył Wikentij Chwojka, Czech z pochodzenia. W muzeum „Aratta-Ukraina” 8 sierpnia odbyła się toloka — oblepiano „trypilską” chatę. Celem wydarzenia jest zachowanie zwyczajów, tradycji narodu ukraińskiego oraz dążenie do odrodzenia poczucia jednej rodziny. Ponieważ wydarzenie poświęcono 95. rocznicy pamięci Wikentija Chwojki, w jego otwarciu czeskiego archeologa, zaznaczając, że w Trypillii jest ulica Wikentija Chwojki, tablica pamiątkowa, a we wsi Chałepja — muzeum. „Wierzę, że Ukraina zajaśnieje na cały świat w całej swej wielkości i pięknie” — powiedział Ambasador. Pisarz, historyk Jurij Szyłow zaznaczył: „Wikentij Chwojka nie tylko dokonał wybitnych odkryć archeologicznych na terytorium Ukrainy, on podniósł historię Ukrainy do światowej skali. Uczony pisał, że trypilska kultura archeologiczna — kultura aryjska (według współczesnej definicji indoeuropejska), odzwierciedla przodków Słowian, w szczególności narodu, który i dziś żyje na tej ziemi — Ukraińców. W książce, która ujrzała światło dzienne w Melanezji, autorzy Melanezyjka i Indianin Ameryki Północnej, wykorzystując legendy swojego plemienia, mitologii greckiej, świadectwa amerykańskich badań geologicznych basenu Morza Czarnego i Azowskiego, dochodzą do wniosków, że cywilizacja zaczęła się od Naddnieprza”. Przewodnicząca Międzynarodowego Kongresu Ochrony Języka Ukraińskiego Wałentyna Strilko wyraziła życzenie, aby nasze władze w końcu zrozumiały ważność odkrycia Wikentija Chwojki, aby kolejne daty były obchodzone na szczeblu państwowym. Wtedy Ukraina na świecie będzie kojarzona z głęboką kulturą. „Dziękuję poetce Zoi Rużyn, która to wszystko zorganizowała, która robi to, co powinien robić każdy świadomy Ukrainiec” — zakończyła wystąpienie pani Wałentyna. Od Akademii Ukraińskiego Kozactwa obecnych powitał Wiaczesław Iwaniuk. Ekolog Wołodymyr Hetman powiedział: „W Ukrainie są miejsca z niezwykłą energetyką. Musimy mieć jedną strukturę państwową, której podlegałyby rezerwaty narodowe. Dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe — to dwa skrzydła jednej dziedziny chronionej, którą trzeba strzec jak źrenicy oka”. Potem na święcie występowali artyści: ludowy zespół „Zołote zerno” z Obuchowa, bandurzysta Danyło Melnyk, śpiewak Andrij Masłakow i inni. Po części uroczystej mieszano glinę, podśpiewując: „I plew tutaj, i gliny, żeby węgły były mocnymi”. Choć na dworze było chłodno, nikt nie zmarzł — wspólna praca rozgrzewała. Po kolana w glinie chodzili Zoja Rużyn, Wałentyna Strilko, aktor filmowy Ołeksandr Ihnatusza i inni uczestnicy toloki. Oblepiali chatę, potem oglądali film o Trypillii, zwiedzali muzeum, gdzie zaprezentowano ekspozycje archeologiczną i etnograficzną. Toloka — to dawna ukraińska tradycja. Trzeba i nową Ukrainę budować toloką: każdy musi wykonywać swoją pracę od serca, włączając i dzieci w tworzenie państwa, w konkretne dobre uczynki. Wtedy dobra sława będzie szła o nas w świecie. Zoja Rużyn wręcza korowaj Ambasadorowi Republiki Czeskiej (skrajny po prawej)
Tłumaczenie maszynowe
TRWA KAMPANIA PRENUMERATY NA II PÓŁROCZE 2009 ROKU Nie podnosimy ceny naszego wydania na kolejne miesiące, mając nadzieję, że zostaną Państwo prenumeratorami najlepszego tygodnika kulturoznawczego „Słowo Proświty”. Indeks 30617. Cena prenumeraty: na miesiąc — 4,27 hrywny; na 3 miesiące — 12,36 hrywny. Kryzys gospodarczy nie jest jeszcze kryzysem ukraińskiego ducha! Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN P.o. redaktora naczelnego Nina HNATIUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca redaktora naczelnego Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZOŁHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Redaktor dyżurny Nadia KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301232 Nakład w sierpniu — 24000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 hrywny, na 3 miesiące — 12,36 hrywny. 09032 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe