Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Natalia ŁYWYCKA-CHOŁODNA (1902—2005) Krzyk w pustkę

Слово Просвіти, №32 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ Gdzie ten dom, w którym na ścianach twarze przodków i ślad przeszłości, gdzie ciepło, w którym rośnie rodzina? Gdzie mój ród? N. Ływycka-Chołodna tak często była zestawiana z Achmatową, że stało się to niemal komunałem. Podstawy do porównań były. Istnieją wyznania samej poetki, są bezpośrednie nawiązania, a nawet parafrazy z Achmatowej. Ale etykieta „ukraińska Achmatowa”, używana, zazwyczaj * * * Na kwitnące akacji grona Srebrny księżyc cichutko wstąpił. „Wasza krew, zapewne, czarna i słona, Wy poganka z mongolskich stepów”. Pochyliły się ażurowo liście, Długie cienie, jak widma, śpią. „Sotnikówna w czerwonych koralach, Białe zęby straszą, upajają”. Nie przerwie się zakochana cisza, Noc wróży pod władzą czarów. „Głos wasz, niby śpiew, ukołysze, I przyśni się krwawy koszmar. Będą ginąć w płomieniach chaty, Będą maski krwawych oblicz… Na tatarski arkan was schwytać by, Wlec za włosy w noc!” Stepowa baśń Znów zakochane, znów smutne, Moje serce za wami tęskni. Kochaliście kiedyś mnie, Ja kochałam was… Trochę? Bardzo? Może i wcale nie. Ale znów Wasze oczy dla mnie, jak gwiazdy, I wiosna, i tatarska krew Znów baśń bezsensowną tworzą. Śni się step, ukraiński step, Kłus konia i jeździec dziki, Za plecami ogień rośnie, otchłań namiętności. Od maeterlinckowskiego niebieskiego ptaka „dziecięcych marzeń” do miłości-pojedynku, miłości-rywalizacji, miłości-nienawiści. Cykliczność jej wierszy nie jest przypadkowa. To cykliczność przejściowych stanów duszy i ciała. To kobiecy kalendarz ze wszystkimi jego psychologicznymi szczegółami, przemianami, krzyżowaniami i przenikaniami uczuć, inaczej mówiąc, pulsacja żywego bytu w toku ewolucji. Dlatego tak pojemna jest ta liryka, że odbiła się w niej w różnych wymiarach czasowych i w różnych okolicznościach jak najszersza gama uczuć: niejasność pierwszych porywów, radość poznawania, zamęt zbliżenia i pierwszych cielesnych dotyków, stopniowość dojrzewania, ubóstwianie i zachwyt, gorączka namiętności, pełnia oddania i egoizm rozkoszy, rozczarowanie i wrogość — i jeszcze inne, pośrednie, które nie jest nazwane, ale daje się odczuć. Sprawia wrażenie niewyczerpalności tego intymu. Czy nie dlatego, że oślepia ten pstry obraz w swojej desperackiej prawdziwości? Jest jakaś pierwotna świeżość postrzegania w tych wierszach poetki, gdzie uczucie jeszcze nie jest zachmurzone domieszkami przykrości. I kiedy czytasz: „O, smukłe twoje nogi, smukłe”, „O, mocne twoje ręce, mocne”, pamięć podpowiada punkty wyjścia: wzruszającą swobodę staroegipskiej liryki i „Pieśń nad Pieśniami”. Zupełnie inne skojarzenia powstają, gdy w samookreśleniu „dziecko-kobieta” („poznać Was i wiedzieć kim Wy”) kobieta bierze górę („Wy nieugięci w cnocie swojej, ale ja, ja dziecko i kobieta, i tak blisko ode mnie grzech”). Przecudowna jest ta zuchwała szczerość, która nie przybiera szat zwodniczej skromności, ale też nie opuszcza się do bezskrzydłego naturalizmu: „Waszych pieszczot znów tak pragnę”. Jak wiele było tam Boga W każdym sercu i w każdej chacie! Obniń mnie, mój jedyny, Wyjmij ze mnie wszystko słabe i chore: Może przyjdą jeszcze dni dzikiej róży I wiśniowy kwiat, i sztandary. Na rozstajach W serce wbijają się ostrza noży, serce na dwoje rozdarte… Pomóż mi, Panie, pomóż! Nie daj na rozstajach umrzeć! Krwią serca ściekają usta, krwią słowa nabrzmiewają. Odwaga, surowość i czystość… tak, ja wiem, wiem! Rytmów nowych nieubłagany zakon, hymn smukłej falangi, pieśń o mieście i o betonie, o drednotach, portach i czołgach, pieśń o morzu i dziewiczości puszcz, o Borneo, Sumatrze, Jawie… A mnie — o, Boże! — kaliny krzak I wierzba nad zapomnianym stawem. A mnie po obcych światach, pod rozkazy nowej Europy śni się wszystko, co u Niej, tam, zakrwawiły się ciężko stopy. A mnie pod paryskim mostem, czy w ponurych szyllońskich murach wszystko — o, Boże! — ognistym krzyżem: Rue Racine, Monparnasse, Petlura! Oset Brak ciszy nigdzie u nas w obozie… Oksana Laturynśka Za ścianą chód i śmiech, i gwar: Oto nagle kłótnia, potem ktoś chichocze. Co im do tego, że w świętej ekstazie Głupi poeta pisać wiersze chce! O demokracjo błogosławiona! My wszyscy tylko ludzie, wszyscy stworzenia Boże. Tutaj każdy ileś tam kalorii dziennie w pieśniach i kłótni tracić może. I ty, poeto, zapychaj się grochem i marz codziennie o słoninie i kiełbasie. Dawno już zarosła ostem w twoim kraju ścieżka do Parnasu. 1947 Ogólnie rzecz biorąc, czysto kobiece w tej poezji jakby mieści się w kręgu tradycyjnych cnót. On — mąż, wojownik, obrońca. Ona — żona, kochanka, matka. Przynajmniej tak poetka zadeklarowała w jednym ze swoich wierszy. Ale jej temperamentowi ciasno w tym kręgu. I ona okresowo rozrywa go, wychodzi poza granice ustalonego. Zrozumiałe dlaczego: miłość — to także okrucieństwo cielesnego: „Ja żmiją ścisnę, ja wezmę z twojego serca krew”, „Twoja krew, z twoich ust, kochany”. Czego tu więcej — prawdziwego czy „literackiego” uczucia w oprawie kanonicznego wiersza? Właściwie nie jest to już takie ważne. Ważne jest co innego: tajemne w kobiecym bycie, którego przed Ływycką-Chołodną nie odważała się upublicznić żadna z ukraińskich poetek. Chciałbym zastrzec, że nie ma to żadnego związku z mdłą mechanizacją seksu w dzisiejszej literaturze. Nie trzeba słów (Kartki z dziennika) Nie trzeba słów! Wszystko zamarło, w duszy zamknęło się na wieki. Nie odebrać korony i berła tłumowi oszustów i kalek. Niechże królują na chwałę, bo wiedzą: za grzechy owe znów w wieńcu z cierni krwawych umrze Zbawiciel na krzyżu. 1947 Żniwa Siwy popiół przyprószył powab, złoty włosów moich splot, i wiosny mi ty nie przypominaj, nie mąć spokoju dojrzałych lat. Będzie jesień piękna i płodna, owoców nie zabiły gromy z chmur, i dusza, jak dojrzały kłos żyta, zachowała dla spichlerzy swój ciężar. Niechże przyjdą te niespodziewane i późne te żniwa, spodziewane tak! I padną pokosy, ścięte, zamachem Pańskiej ręki. 1948 Koty (Kartki z dziennika) Koty — wiedźmie stado — na beczkach od śmieci szeleszczą suchym papierem. Wychodzi księżyc na sąsiedni dach, i parki całują się pod skwerem. Skręciwszy kurz w zwrotny stożek, w rów wreszcie legł odpocząć wiatr, lecz znów ryczą w obłąkany róg na chodnikach portorykańskie dzieci. A na dachu, gdzie w ciszy na drutach bielizna schnie, wilgotna i rumiana, ktoś emigrancką tęsknotę rozkłada, niby strony bulwarowego romansu. 1952 Przewrotka Samotność duszy — gorzej, niż samotność ciała. Samotność duszy — to ciemności ocean, to czarnych ptaków kudłate skrzydła, które niosą w wilgoć, w noc, w mgłę.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn