Strona · s. 10strona oryginału ↗
Serhij Hrabar: «Literatura powinna być różnorodna jak życie»
Слово Просвіти, №32 за 2012 рік
Serhij Hrabar to ukraiński pisarz i tłumacz. Urodził się w Kijowie 12 kwietnia 1954 roku. Ukończył wydział ukrainistyki na wydziale filologicznym Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa. Był nauczycielem, pracował w wydawnictwie „Naukowa dumka”, w Ławrze Peczerskiej. Od 1992 roku pracował w Generalnej Dyrekcji ds. Obsługi Przedstawicielstw Zagranicznych. Od lutego 2004 roku był zastępcą dyrektora generalnego przedsiębiorstwa państwowego „Narodowa Organizacja Turystyczna”. Obecnie jest dyrektorem wykonawczym Konfederacji Budowniczych Ukrainy. Od 2005 roku pełni funkcję dyrektora wykonawczego Ukraińskiego Stowarzyszenia Budowlanego. Jest członkiem rady wydawniczej wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma „Kyjiw”. Autor artykułów i materiałów publicystycznych z zakresu historii, kultury, religii, literatury i malarstwa; tomików poezji „Natchnennia”, „Peliustky nadii”, „Twoje imia”, książek prozatorskich „Wid perszoji osoby”, „Stan duszi”, „Secesiji”, „Prytczi”, „Wybir”, „Kawa Melanzh”, „Metamorfozy”, „Reminiscenciji”. I po prostu interesujący człowiek, o czym się Państwo przekonają.
— Panie Serhiju, w swoich utworach porusza Pan ogromne pokłady kulturowe, filozoficznie przemyśliwuje Pan różnorodne wydarzenia historyczne. Czuć gruntowne wykształcenie. Czy wychowanie odebrał Pan w inteligentnej, patriotycznej rodzinie? — Jestem rdzennym kijowianinem w wielu pokoleniach po obu liniach. Dziecięce lata minęły na podwórku Sofii Kijowskiej, na Górze Starokijowskiej i na Włodzimierskiej Górce. To składowe mojego kształtowania się. Nas, dzieci asfaltu, prowadzono na lekcjach przyrody do szklarni Sofii Kijowskiej, żeby pokazać, jak uprawia się warzywa. Mama była ekonomistką. Całe życie przepracowała w melioracji i gospodarce wodnej. Teraz ma 83 lata. Jestem z niej dumny. Jest taka świadoma, dała mi wiele pozytywnego. Niedawno do niej dzwonię — nie odpowiada, zacząłem się denerwować. Kiedy w końcu odpowiedziała, zapytałem: „Gdzie ty chodzisz?”. „Siedziałam na balkonie i czytałam Szewczenkę”. Moja babcia była kucharką, rozmawiała i po ukraińsku, i po rosyjsku, i po polsku. Chyba od babci mam miłość i umiejętność gotowania. Jednego dziadka nie znałem, był lekarzem z zawodu, represjonowany, budował miasto Dudinka na Północy. Drugi był komisarzem wojskowym. Moja mama była córką „wroga ludu”. Mam opowiadanie o tym, nazywa się „Sąsiedzi”. Tam jest o mamie i babci, u których „życzliwi” na drzwiach ciągle pisali: „Tu mieszkają wrogowie ludu”. To było mieszkanie komunalne i tak trwało dopóty, dopóki „wrogowie ludu” nie pojawili się we wszystkich rodzinach. U każdego kogoś zabrali, a potem zabrali i tego, kto, jak się okazuje, na wszystkich pisał donosy. On po prostu chciał zająć całe mieszkanie. Zabili go w łagrze. A żony — tego, który siedział, i donosiciela — całe życie się przyjaźniły. Uczyłem się w różnych szkołach. Zaczynałem w szkole nr 13, a kończyłem szkołę nr 153 im. A. Puszkina, teraz to jeden z wiodących rosyjskojęzycznych liceów. Swoją drogą, znamienna historia szkół w centrum miasta Kijowa. Tutaj były ukraińskie szkoły nr 6, nr 13, którą uważano za elitarną, i nr 25, o której krążyła sława jako o „bandyckiej”. Trzynastkę i szóstkę zamknięto, dwudziesta piąta działa. Taka projekcja naszego życia. Z rosyjskiej szkoły poszedłem studiować filologię ukraińską w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym. Dzisiejsze wydarzenia z językiem ukraińskim przypominają początek lat 70., kiedy wstępowałem do instytutu pedagogicznego. Wtedy była ostra rusyfikacja. Obecnie to nie pierwsza rusyfikacja u nas w Kijowie, na Ukrainie. Na tych, którzy wstępowali na ukrainistykę, zwłaszcza miejskich, patrzono bardzo podejrzliwie. Ze 150 studentów na roku było tylko sześciu kijowian, a dyplomy otrzymało czterech. Wykorzystywano każdą okazję, żeby pozbyć się „podejrzanych” studentów. Kiedy koledzy ojca dowiedzieli się o moim wstąpieniu, powiedzieli mu: „Twój syn jest nacjonalistą”. Wtedy, w 1972 roku, to słowo było jak wyrok. Ojciec urodził się w Kijowie, był wojskowym, rosyjskojęzycznym, ponieważ jeździł po całym świecie. Opowiedział im o ukraińskiej słoninie, ukraińskim barszczu, ukraińskim chlebie, który jedzą, wyrzucił ich z domu, na zawsze zrywając przyjacielskie stosunki. Bywa, że choć człowiek nie rozmawia po ukraińsku, ale jest patriotą Ukrainy. Ojciec obronił w sporze z dawnymi przyjaciółmi nie tylko mnie, ale i coś znacznie większego. Myślę, że bronił Ukrainy, być może sam wtedy tego nie rozumiejąc. Jakoś nasz rok wysłano do prac polowych. Po powrocie wezwano mnie do dziekanatu i powiedziano: „Poinformowano nas, że na wsi chodził Pan z portretem Szewczenki i śpiewał nacjonalistyczne pieśni”. Zgubiłem się, bo niczego takiego nie było. Potem zrozumiałem — kierownictwu po prostu potrzebna była sprawa. Mówiąc, że wykryliśmy gniazdo nacjonalistów i uroczyście wykluczymy ich z uczelni. Ale mnie obroniono. — Nie tak często rdzenni kijowianie świadomie wybierają język ukraiński. Pan wybrał. Co było impulsem? — Zadziałały trzy rzeczy: kod genetyczny — ciekawość do ukraińskiego we mnie obudziła się już w 7—8 klasie; moja matka i świętej pamięci nauczyciel języka i literatury ukraińskiej Ihor Moskalow z Fastowa. Wykładał jakoś niewyraźnie, starał się opowiadać bez emocji. Z czasem dowiedziałem się, że za Ihorem Danyłowyczem śledziło KGB. Dyrektorem w szkole nr 153, gdzie się uczyłem, była Wira Wasyliwna Bodrowa, żona Bohatera Związku Radzieckiego Szełuchina, tego, który pierwszy na czołgu wdarł się do Kijowa. Nikogo się nie bała i przyjęła do pracy Moskalowa. Ihor Danyłowycz, mimo braku emocji, zdołał obudzić zainteresowanie swoim przedmiotem. Troje uczniów naszej klasy po ukończeniu szkoły wybrało filologię ukraińską i wszyscy dostali się na uczelnie. Miałem szczęście do nauczycieli, wykładowców w instytucie pedagogicznym, wśród nich były naukowe sławy, które przyszły z uniwersytetu (tam właśnie była czystka ideologiczna) — to profesorowie, autorzy podręczników Andrij Meduszewski, Petro Wołynśkyj, Jurij Kobylećkyj, Dmytro Naływajko, Marija Pluszcz i inni. — Bardzo dobrze zna Pan historię, Biblię, wykorzystuje Pan wątki w swoich nowelach. — Piętnaście lat (od 1979 roku) pracowałem w Ławrze Pieczerskiej jako przewodnik. Dobrze znam Ławrę, a także historię religii. Zawsze się tym interesowałem. Chociaż pracowałem w okresie, kiedy Ławrę chciano uczynić centrum ateistycznym. Tam przeszedłem dobrą szkołę: po trzy-cztery wycieczki dziennie ze zwiedzaniem pieczar. Byłem jednym z trzech ludzi, którzy świętych (z XI—XVII wieku) ubierali, nosili do pieczar, wkładali do trumien. Widziałem wszystkich, którzy tam leżą. Wtedy było ich 118, teraz 121. 33 zachowały się całkowicie, u niektórych — części ciała. Praca w Ławrze i bezpośrednie obcowanie z naszymi świętymi wiele zmieniło w moim życiu na lepsze, pozbyłem się niektórych negatywnych nawyków. Kiedy wchodzę do pieczar, czuję, od kogo idzie strumień energii. Najsilniejszy — od lekarza Agapita i od malarza Alipija, który też leczył. Teraz piszę powieść „Świętopełk II Izjasławicz” o wydarzeniach końca XI—początku XII wieku. To okres rozkwitu klasztoru. O Świętopełku wiele złego napisano, w rzeczywistości wszystko jest zupełnie inaczej. Wydarzenia tamtych czasów są podobne do dzisiejszych. Nam tak samo trzeba się zjednoczyć. — Pana nowele, mimo że nierzadko opisują tragiczne wydarzenia, nie przygnębiają, pozostawiają jasne odczucie, wiarę w zwycięstwo dobra. Skąd u Pana ten przekonany i przekonujący optymizm? — Urodziłem się w dobrej rodzinie. Wiele rzeczy widzę przestrzennie. To dar Boży. Wydarzenie mogę widzieć z różnych stron — w tym i optymizm. Wszystkiego osiągnąłem sam. Mamy normalny kraj, podoba mi się. A że bez króla w głowie — to jeszcze się pojawi. Mojżesz wodził Żydów po pustyni 40 lat. A u nas jeszcze i Mojżesza nie ma. Na wszystko przyjdzie czas. Nie może być wszystko darowane. Patrzę na tych, którym darowano — w końcu nic dobrego z tych życiowych prezentów u nich nie wychodzi. — Zazwyczaj pisze Pan w imieniu swoich bohaterów. Powstaje skojarzenie z aktorem — tak samo przeżywa Pan wiele żyć. — Tak. Kiedy napisałem nowelę o dwóch łotrach, których ukrzyżowano razem z Jezusem Chrystusem, w imieniu łotra, który uznał Jezusa za Zbawiciela — pamiętam stan, kiedy skończyłem pisać. Siedziałem w fotelu, pisałem na kolanie i szalenie waliło mi serce — przeżyłem tę sytuację. — Jest Pan bardzo bogatym człowiekiem — ze swoimi bohaterami żył Pan w różnych epokach, bywał Pan „w skórze” bohaterów i łotrów. I w łotrów się wciela? Co przy tym Pan czuje? — W łotra wcielić się niełatwo, bo łotrem trzeba być. A ja do tego dopiero dążę (śmieje się). Nie do końca wychodzi. Wspominam tych, którzy szkodzili mi czy innym. — Co poradzi Pan ludziom, którzy chcą dobra dla naszego państwa, a nie wiedzą, co robić, czy są rozczarowani? — Nie trzeba się rozluźniać. Przede wszystkim miejcie własną godność, wspierajcie ukraińskie. Dlaczego Szwedzi kupują szwedzkie truskawki, choć są droższe niż te, które przywieziono z zagranicy? Bo to ich produkt. Dlaczego Włosi bronią Włoch, Rosjanie — Rosji? Zasubskrybujcie ukraińską gazetę, przeczytajcie, podarujcie komuś. Trzeba więcej czytać po ukraińsku, więcej słuchać. Jeśli nie odpowiada to, co jest, mniej krytykujcie, a stwórzcie własne. W 2001 roku stworzyłem festiwal jazzowy. Wtedy w Kijowie takiego nie było. Obecnie festiwal ma 11 lat. Odbywa się co roku w marcu w teatrze operetki. Występują utalentowani ukraińscy, zagraniczni wykonawcy, obowiązkowo biorą udział dzieci. Środki zbieram u budowlańców, z którymi pracuję, w tym roku część wyznaczyło Ministerstwo Kultury. — Każdy człowiek, jak na przykład Pan, może stać się odnoszącym sukcesy, zamożnym? Jak...
Ukraińcom stać się niebiednymi? — Jest tu pewien moment polityczny. Świadomych Ukraińców spycha się w nędzę. A oni siedzą w nędzy i biadolą. — A Panu udało się wyrwać? — U mnie też były wzloty, ale bywało i tak, że straciłem pracę, zostałem na ulicy. Był luty, trafiłem na zimną ulicę, idę w butach od jednego znajomego, który rozłożył ręce, do drugiego, trzeciego… W końcu znalazł się jeden, który powiedział: przychodź. I dał pracę. W poprzedniej pracy, jak się potem dowiedziałem, trzeba było dla kogoś zwolnić miejsce. Są ludzie, którzy nijak nie mogą się najeść. Więc ja „pomogłem”. W każdym wydarzeniu jest pozytywna i negatywna strona. My najczęściej widzimy tylko negatyw. Staram się pomagać ludziom, jeśli mogę, to potrzebne. Każde twoje działanie ma znaczenie, to nie tylko środek utrzymania. — Czy rodzina wspiera Pana twórczość, czy Pan jest rozumiany? — Mam żonę i troje dzieci. Relacje rodzinne są bardzo ważne. A relacje między kobietami i mężczyznami to jeden z najpoważniejszych tematów dla pisarzy. — Na przykład Pana nowela „On i ona”. Miło, że odkrywa Pan relacje na wysokim poziomie duchowym, a nie tak, jak obecnie modnie — uproszczono i prymitywnie. — Tak musi być. Relacji nie można upraszczać, sprowadzać wszystkiego do poziomu łóżka. Dużo o tym rozmawialiśmy ze świętej pamięci Olesiem Uljanenką, w którego utworach bywa dużo czerni. Pytałem go: „Po co?”. Odpowiada: „Takie życie”. Mówiłem mu: „Olesiu, jest też inne życie. Można opowiadać o prawdziwej miłości, a można wszystko wywrócić w czysto fizjologiczne relacje, to w ogóle nie będzie miłością”. — Pana książki drukowano w różnych językach w różnych krajach. Tłumaczyli przyjaciele? — Wyszły dwie książki po azersku, otrzymałem w Ankarze nagrodę za najlepszą książkę w języku turkijskim. W Azerbejdżanie tłumaczyli znajomi, w Gruzji także. Właśnie przysłano mi publikację z gruzińskiego czasopisma. W Rosji wyszły dwie książki, w Chorwacji, w Niemczech. Na Litwie się przygotowuje, tłumaczenie jest już zrobione. Przeważnie na osobistych kontaktach. A oto w Iranie przetłumaczyli z azerskiego, wydali w języku farsi. Nie należę do tych, których tłumaczą stale, których nazwisko jest rozkręcone. Podchodzę do tego spokojnie. Nie chcę być pierwszym pisarzem Ukrainy, pierwszych jest wielu, mogę być i drugim. — Pracą pisarską się nie zarobi. Obecnie jest Pan dyrektorem wykonawczym Konfederacji Budowniczych Ukrainy. Zajmuje się Pan sprawami organizacyjnymi. Czy wystarcza czasu na twórczość? — Sprawy organizacyjne mi wychodzą. Jedenaście lat pracowałem z dyplomatami, byłem dyrektorem „Dypserwisu”. Praca bardzo mi się podobała. Budownictwo, architektura — to poezja w kamieniu. We wszystkim można znaleźć coś ciekawego. Przyjeżdżają ludzie z różnych obwodów, kierownicy jednostek budowlanych. Opowiadam im o ukraińskiej kulturze. W tym widzę swoją misję. Jak mówił Jurko Pokalczuk: „Nie pytajcie pisarza, gdzie pracuje, on może pracować gdziekolwiek”. Pisarz nie powinien być nędzarzem. To bzdura, że głodny poeta to dobry poeta. Albo jeszcze pijany. Ja też próbowałem pisać pijany — nic dobrego. Trzeźwy piszę lepiej. Takie rozmowy to przykrywka własnej słabości i usprawiedliwienie losu, który się nie ułożył. Po pracy — to już mój czas — na twórczość, rodzinę. Kiedy idzie praca, ten moment wykorzystuję. Anioł stale nie przylatuje: przyleciał — i poleciał. Rozmawiała Nadija KYRIAN
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
