Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

«…Поки живе лемко — буде горіти Лемківська Ватра!»

Слово Просвіти, №32 за 2017 рік

Oksana OSTAPIUK, starszy pracownik naukowy Etnograficzno-Pamięciowego Muzeum Wołodymyra Hnatiuka we wsi Welesniów w rejonie monasterzyskim. Rejon monasterzyski w tych dniach przygotowuje się do już tradycyjnego festiwalu „Dzwony Łemkowszczyzny”. Dla każdego z nas to święto ma swój sens. Mnie kojarzy się ono z pamięcią o moich babciach i dziadku (tata mamy zginął 2 maja 1945 roku w II wojnie światowej, pochowany w mieście Hluczyn, Czechy). Sercem odczuwamy tęsknotę za zwyczajami pradziadów, za językiem. Żartujemy, że kiedy idziemy na Watrę, to trzeba przypomnieć sobie, skąd jesteś, żeby powiedzieć to przy bramie. Zatem, po linii mamy — wieś Maniów w powiecie leskim, położona przy granicy ze Słowacją, niedaleko wsi Balnica, Wola Michowa i Szczawne. Przez wieś przebiega droga wojewódzka, beskidzka kolejka wąskotorowa. We wsi były czytelnia, szkoła, cerkiew. Wieś wspomniana jest w rejestrze podatkowym z 1565 roku. Do 1772 roku wchodziła w skład województwa ruskiego, ziemi sanockiej. W wyniku pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 roku wieś weszła w skład powiatu leskiego w cyrkule samborskim, a w dalszej kolejności cyrkułu sanockiego w składzie Austro-Węgier. W latach 1918—1919 wieś wraz z innymi 33 wsiami weszła w skład Republiki Komańczańskiej. W 1939 roku we wsi była przeważnie ludność łemkowska: spośród 510 mieszkańców wsi — 485 Ukraińców, 20 Polaków i 5 Żydów. Do wysiedlenia Łemków w 1945 roku do ZSRR oraz deportacji w 1947 roku w ramach akcji „Wisła” we wsi była parafia greckokatolicka dekanatu łupkowskiego diecezji przemyskiej. Po tacie — sąsiednia wieś Balnica tego samego powiatu leskiego. Nieistniejące wsie… Jakby zamaskowane. Ktoś chce, żebyśmy i my nie istnieli? Ale my jesteśmy, dzięki Bogu. Masowa zagłada Łemkowszczyzny. Kogo i czego nie zniszczono wcześniej, siłą wysiedlono w przyjaznej współpracy rządów warszawskiego i moskiewskiego poza granice Łemkowszczyzny. Znaczna część wysiedlonego kraju stoi odłogiem do dziś. Ta „ziemia niczyja” pozostała w pamięci i sercach jej odwiecznych mieszkańców na bliższych i dalszych osiedlach. Nie ma takich słów, by wyrazić ból, tęsknotę naszych rodzin. Według słów już nieżyjącej babci i mojej mamy, przed wysiedleniem we wsi krążyły pogłoski, że wysiedlają wsie jeszcze w latach 45—46. W 1946 roku była wczesna wiosna, wszystkie prace wykonane, pole zasiane. 5 maja, wieczorem, do wsi najechało pełno polskiego wojska. Dali rozkaz zbierania się — być gotowym na godzinę 8 rano. Babcia rozczyniła ciasto na chleb, kury porąbała. Rano szli wojskowi, wszystkich wygonili z chat, chleb został w piecu, kury w garnkach. Babcia nie zdążyła wszystkiego zebrać — łańcuchy, którymi przywiązywano bydło, wrzuciła do studni — może wrócą, może uda się jeszcze jakoś zostać? Babcia nakryła stół białym obrusem — ktoś przyjdzie do chaty mieszkać, żeby nie obmawiali, że zła gospodyni. Zdjęła obraz Świętego Mikołaja, wynieśli skrzynię z odzieżą, chatę zamknęli, klucz położyli, jak zwykle, nad drzwiami. Ktoś zechce wejść — żeby długo nie szukał… Ja w domu natrafiłam wśród dokumentów na skąpy List ewakuacyjny oraz Zaświadczenie na ewakuację, które wydano rodzinie pradziadka przy wysiedleniu: Droczak Iwan Jakimowicz, wieś Maniów, rejon leski, przesiedla się do obwodu tarnopolskiego. Z nimi: Droczak Stefan Iwanowicz — syn, ur. 1925 r., Droczak Anna Wasyliwna — synowa, ur. 1921 r., Maria Ilkiwna — wnuczka, 1942, Iwan Ilkowicz — wnuk, ur. 1944 r., koni — 1, bydła rogatego — 1, kóz — 1, ziarna — 3 c, produktów — 2 c, rzeczy użytku domowego — 3 c. Wzięli dla koni owies, bronę, pług. Fura za furą, smutnymi kolumnami ustawili się na drogę. Na samym końcu doganiają kolumnę zostawione cielęta, źrebięta, gąsięta, kurczęta. Ktoś z tyłu płacze: wieś płonie, chaty nasze podpalono, snopy niesie na inne wsie… Wojsko prowadziło do stacji w Zagórzu. Smutny wóz z rzeczami, sparaliżowanym dziadkiem — głową rodziny, moja 4-letnia mama siedziała na skrzyni, która bardzo ją uwierała i cały czas zsuwała się, bo była wypukłego kształtu. Po bokach szła babcia z 2-letnim wujkiem Iwanem na rękach i stryj Stefan. Na stacji w Zagórzu babcia z trudem sprzedała jałówkę, za którą kupiła duży żytni chleb, dziadkowi — buty, miskę i dwie łyżki. Dwa tygodnie czekali na wagony, babci kuzynka urodziła syna Dmytra w Zagórzu, w chacie jakiejś dobrej Polki, która zlitowała się nad położnicą. Doczekali się i w towarowych wagonach, razem z bydłem, pojechali w nieznane. Tylko przekroczyli granicę, od razu mówili, że to już nie ten świat. Niektórzy, którzy byli sprytniejsi, wysiedli w Samborze — zawsze to bliżej domu. Krewni mamy wysiedli w Pyszkowcach, rodzina taty — w Tołstym. W Pyszkowcach nikt się nimi nie interesował, nie ten świat co w domu, nie ta pogoda. Przez dwa tygodnie w czystym polu pod gołym niebem, a i śnieżyca jakaś była, i deszcz. Usłyszeli od kogoś, że jest pusta polska wieś Pużniki. Kiedy dotarli tam, była już zasiedlona przez ludzi z Rawy Ruskiej. Babcia znalazła chatkę bez okien i drzwi, znalazła jakiś kawałek szkła, zalepiła gliną, zrobiła okno, dziadek ze słomy wyplótł drzwi. Do jesieni żywili się jabłkami, chodzili do sąsiednich wsi, prosili o chleb. Jesienią oddali ziarno za to, że w domu posiali, to zasiali pole w Pużnikach. W 1947 roku zorganizowali kołchoz — i zabrali wszystko do kołchozu. Babcia mówiła, że ze zebranych plonów przynieśli do domu snop żyta, który pościelili w łóżku. W 1949 roku przyszedł nowy rozkaz na wysiedlenie Pużników do obwodów wschodnich — na Dniepropietrowszczyznę. Obiecywali ludziom wiele, ale kto pojechał — żyli w ziemiankach. Babcia nie pojechała, zostało 4 rodziny. W 1950 roku siostra babci, Ewa Fecycz (Kuzemko), poszła doić kołchozowe krowy do Welesniowa, tam stała pusta chata Ilkowych, wywiezionych na Sybir, to zamieszkały w niej dwie rodziny, żyły siedem lat, póki nie dorobiły się własnego mieszkania. Babcia zawsze dziękowała dobrym ludziom. Przewodniczącym kołchozu był Ostapiuk Dmytro, a rady wiejskiej — Ostapiuk Danyło, którzy poradzili się, i żona przewodniczącego rady wiejskiej Paraska zwolniła się z pracy (była sanitariuszką w punkcie medycznym), żeby dać wdowie pracę. Wtedy babcia już miała swój zarobek — 250 karbowańców. Ciężkie czasy swojej rodziny kojarzę tylko z zaświadczeniem archiwalnym. Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego nr B-1248 z 02.03.2015 w dokumentach archiwum widnieje, że rodzina w 1946 roku została przesiedlona do obwodu tarnopolskiego zgodnie z Umową z 09.09.1944 r. między Ukraińską SRR a Polską ze wsi Maniów, powiat leski, województwo rzeszowskie, Polska. Przy przesiedleniu pozostawili majątek gospodarczy. W opisie majątku zaznaczono, że budynki mieszkalne i gospodarcze spłonęły. Rodzina miała 8,0 ha ziemi, w tym 5,8 ha ornej. Wartość pozostawionego majątku wynosiła 455 karbowańców za pozostawione zasiewy. Tarnopolski poeta Stepan Czura na Łemkowskiej Watrze w 2015 roku podarował mi swoją książkę „Łemkowszczyzno, w sercu cię trzymam” z taką dedykacją: „Potomkini Łemkowszczyzny p. Oksanie. Chociaż Łemkowszczyzna utracona, ale nie zapomniana, bo póki żyje Łemko — będzie płonąć Łemkowska Watra. Daj nam, Boże, wiecznego Życia! Z szacunkiem — autor (podpis), m. Monasterzyska, 1.08.2015 r.”. Więc przychodźmy na naszą Watrę, żeby dorzucić jeszcze jedną szczapę, miło porozmawiać z dobrymi przyjaciółmi, poczuć ducha wielkiej łemkowskiej rodziny. 1 sierpnia 2017 roku. wieś Welesniów, Tarnopolszczyzna.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn