Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 32 (928), 10—16 sierpnia 2017 Moralno-światopoglądowy system edukacyjny Hryhorija Skoworody Ogólnoukraińskie nauki skoworodyńskie „Poznaj siebie” UKRAIŃSKA ALTERNATYWA», s. 1

Moralno-światopoglądowy system edukacyjny Hryhorija Skoworody. Ogólnoukraińskie nauki skoworodyńskie „Poznaj siebie”

Слово Просвіти, №32 за 2017 рік

Mądrość to system skutecznej wiedzy, doświadczenie duchowe, moralna miara prawdziwości ludzkiego życia. Mądrość to duchowe poświęcenie. Mędrcy-asceci żyją prawdziwie według zasady moralnej: pracują i nie szukają korzyści, tworzą i nie przywłaszczają, osiągają sukces i nie chwalą się, stają się wielkimi i nie panują. Ta moralno-kulturozoficzna zasada mądrości stała się podstawą systemu edukacyjnego H. Skoworody. Był on mało zrozumiały dla jego współczesnych i jest mało zrozumiały dla obecnych pokoleń, ponieważ mądre kulturozoficzne osiągnięcia Skoworody są ponadczasowe — wieczne, a do ich percepcji trzeba się przygotować. Zarówno do zgłębienia świata kultury narodowej, jak i do zgłębienia fenomenu Skoworody, trzeba narodzić się duchowo we własnej kulturowości. W przeciwnym razie każdy będzie postrzegał zarówno kulturę, jak i Skoworodę w miarę swojej niegotowości. Niestety, do dziś aktualna pozostaje apokryficzna teza: „U nas Skoworodę bardziej znają, niż czytają”. Mędrca za życia nazywano „sektantem”, teraz interpretuje się go w szerszym spektrum — od „prawosławnego mnicha” po „hippisa”, próbując „przekodować na współczesne formaty”. Dlatego obecnie pilną potrzebą jest studiowanie i przyswajanie istoty żywej nauki mędrca oraz wdrażanie w proces edukacyjny moralno-światopoglądowych zasad filozoficzno-edukacyjnego systemu Skoworody. Za 300 lat nic się nie zmieniło w społeczeństwie… — Aktualne pozostają ostrzeżenia Skoworody: „Rozum zawsze lubi się za coś brać, a kiedy nie będzie miał dobrego, wtedy zwróci się ku złemu”; „U tych, którzy są niscy duchem, to co najlepsze z napisanego i powiedzianego staje się najgorszym”. — Skoworoda-edukator wyraźnie zaznacza swoją antyelitarystyczną pozycję duchowego ascety, który pragnie obudzić uśpiony przez państwo lud: „Pańskie przekonania, jakoby prości ludzie byli czarni, wydają mi się śmieszne... Jak z łona czarnego człowieka pojawili się biali panowie? Kombinują: prości ludzie śpią; niech śpią i głębokim snem, bohaterskim; ale każdy sen — się skończy, a kto śpi — ten nie jest martwym i nie jest zesztywniałym trupem. …Mnie hańbią, niech hańbią; o mnie mówią, że noszę świecę przed ślepymi, ale bez oczu nie zobaczysz pochodni; niech mówią; ze mnie się śmieją, że jestem dzwonnikiem dla głuchych, ale głuchy nie słyszy dudnienia; niech się śmieją; oni wiedzą swoje, a ja wiem swoje i wykonuję swoje tak, jak ja wiem, i moje dążenie mnie równoważy”. Pozycja edukacyjna Skoworody opiera się na głębokim szacunku do własnego narodu: „Wiedza nie powinna zawężać swojego wpływu tylko do kapłanów nauki, którzy żrą i przejadają się, ale powinna być dostępna dla całego narodu, wejść w naród i utwierdzić się w sercu oraz duszy wszystkich tych, którzy powinni powiedzieć prawdę: ja także jestem człowiekiem i nie jest mi obojętne wszystko to, co ludzkie!”. Mądry nauczyciel stale podkreślał, że ludziom brakuje najważniejszej nauki — nauki o człowieku oraz o drodze osiągania przez ludzi szczęścia. Stąd moralna zasada systemu edukacyjnego mędrca Skoworody: nie życie dla nauki, a nauka dla życia. Filozofia i pedagogika mędrca Skoworody są wzajemnie powiązane wewnętrznym, głębokim dążeniem do samopoznania i szczęśliwego życia. Skoworoda rozumiał filozofię jako mądrość — umiejętność prawdziwego życia i sam żył zgodnie ze swoją prawdziwą nauką. Człowiek jest na tyle mądry, na ile jest moralnie dojrzały i silny duchem. Ogólnoludzka zasada dojrzałości moralnej jest jasna i wszechogarniająca: człowiekowi należy myśleć prawdziwie, działać sprawiedliwie i wypowiadać się zgodnie z prawdą. Kiedy człowiek dojrzewa moralnie, w samopoznaniu otwiera się przed nim wiedza o życiowym programie jego duszy — otwiera się Prawda Życia. — Zatem pedagogika Skoworody to całościowy moralno-światopoglądowy system edukacyjny? — Tak, ukazuje go na różnych poziomach percepcji: poprzez przypowieści, bajki, pieśni, poezje, traktaty filozoficzne i dialogi. Swoją zasadą dialogiczną Skoworoda otworzył perspektywę wewnętrznego zmysłowo-rozumowego samopoznania człowieka oraz jego kulturowego narodzenia się, samorozwoju na podstawie dojrzałości moralnej, a także poznania przez niego narodu jako kulturowej całości oraz zgłębienia Natury i Świata. Filozofia Skoworody to zasada poznania Prawdy, a pedagogika to system edukacyjny prawdziwego, kulturalnego, szczęśliwego ludzkiego życia. Pedagogika to jedyny zawód H. Skoworody, którym zajmował się przez całe życie; „jedyny oficjalny stan, z którym ideowo się godził” — tak trafnie określiła status społeczny Skoworody historyk i pedagog Ołeksandra Jefymenko. Mędrzec wszędzie i zawsze pozostaje prawdziwym pedagogiem — moralnym nauczycielem dla wszystkich pokoleń i wszystkich warstw narodu ukraińskiego. Hryhorij Sawowycz Skoworoda pozostawił swojemu narodowi unikalne dziedzictwo duchowo-edukacyjne, oparte na jego osobistym doświadczeniu edukacyjno-wychowawczym. Moralno-światopoglądowe zasady własnego systemu edukacyjnego Hryhorij Skoworoda konsekwentnie wyłożył w dziełach filozoficzno-pedagogicznych i poetyckich, w korespondencji ze swoim uczniem i pierwszym biografem Mychajłem Iwanowyczem Kowalynśkym (1745—1807). „Dobrze urodzić i dobrze nauczyć” — Na czym bazuje filozoficzno-edukacyjny system Skoworody? — Na tradycji ukraińskiej edukacji rodzinnej, gdzie wiodąca funkcja wychowawcza należy do ojca i O istocie nauk Skoworody oraz systemie edukacyjnym Skoworody opowiada czytelnikom „Słowa Proświty” inicjator i autor koncepcji nauk, kulturozof Ołeksander Szokało. matki. Wielki pedagog podkreśla dwie rodzinne cnoty ojca i matki: „Dwa są główne obowiązki ojca-matki: »Dobrze urodzić i dobrze nauczyć«”. To znaczy, że ojciec-matka powinni urodzić i wychować dziecko — przygotować je do „drugiego, duchowego narodzenia” (tak Skoworoda zdefiniował kulturalność człowieka). Szkoła ogólna, nauczyciele pracują głównie ze zdolnościami umysłowymi dziecka i pomagają mu poznawać świat zewnętrzny oraz adaptować się w nim, a rodzinna szkoła matczyno-ojcowska budzi w sercu dziecka wolę ducha, pielęgnuje typ duchowy i pomaga mu poznać siebie — uświadomić sobie życiowy program swojej duszy i zrealizować go w samodzielnym życiu. Dla współczesnych Hryhorij Skoworoda był „wędrowną akademią”, a M. Kowalynski nazwał swojego nauczyciela „obywatelem wszechświatowym”. Tradycja ukraińskiego wychowania rodzinnego i system edukacyjny Skoworody są spokrewnione z sokratejską majeutyką (dosłownie — sztuka położnicza, akuszerstwo) — sztuką pomocy w nowym narodzeniu. Pierwszy ateński filozof-mędrzec Sokrates (469 p.n.e. — 399 p.n.e.), korzystając z umiejętności swojej matki, położnej Fenarety, która pomagała rodzić się dzieciom, przyjmował „porody duszy, a nie ciała”: pomagał rodzić się prawdziwemu myśleniu — budził duchowy zarodek w sercach ludzi i pomagał ich duchowemu narodzeniu. Dlatego dla Sokratesa człowiek to moralnie dojrzała i duchowo narodzona osoba. Apollińskie wezwanie „Poznaj samego siebie!” (napis na delfickiej świątyni Apollina — Ducha Światła i Ładu, patrona muz) dla Sokratesa oznaczało poznanie siebie jako osoby moralnej i społecznej. Sokrates nie dawał gotowej zewnętrznej, sofistycznej wiedzy, za którą sofiści brali zapłatę, lecz nauczał odkrywać wewnętrzną wiedzę w sobie samym. Skoworoda, podobnie jak Sokrates, nigdy nie dawał gotowej wiedzy, a w dialogu skłaniał rozmówcę do samodzielnego odkrycia w sobie prawdziwej wiedzy. Bo Prawda żyje w człowieku od narodzenia i człowiek powinien ją poznać. Dopóki człowiek nie zna Prawdy, jest bezwolny, niemocny, niecałościowy, więc musi uzdrawiać się w samopoznaniu — poznaniu Prawdy. — Samopoznanie — to nie intelektualna kontemplacja, a działający proces wewnętrznego przeżywania? — Według Skoworody, poznać siebie — to nie tylko rozumem ogarnąć swoje życie, ale przeżyć je poprzez uczucia. Sam Skoworoda czerpał wiedzę nie z książek, a z własnego wewnętrznego samopoznania i przeżywania — w wolnym duchowym doświadczeniu oraz z żywej tradycji rodzimej kultury. Mędrzec rozpatrywał książki jako owoc samopoznania i przebudzonego myślenia: „Nie rozum z książek, a książki z rozumu się zrodziły”. Tak Skoworoda oznaczył wtórność książki (biblii). Jako mądry nauczyciel Hryhorij Sawowycz nikomu nie narzucał swoich wewnętrznych olśnień, a nauczał ludzi, by sami w sobie odkrywali wewnętrzną, działającą wiedzę — ogarniali Prawdę i żyli w niej. Stąd pedagogiczna zasada Hryhorija Skoworody — „Nauczam tych, którzy pragną wiedzieć”. Podobnymi zasadami doboru uczniów kierowali się starogrecki mędrzec Sokrates: „Przemów, abym cię zobaczył, i spraw, abym cię zrozumiał” oraz starochiński oświeciciel Kong Fuzi (latynizowane: Konfucjusz; 551 p.n.e. — 479 p.n.e.): „Kto nie pragnie wiedzieć, tego nie oświecam. Kto nie płonie, temu nie otwieram”. Podobnej zasady w edukacji przestrzegał także angielski filozof, socjolog Herbert Spencer (1820—1903): „Głównym celem edukacji nie jest wiedza, a działania na podstawie zdobytej wiedzy”. — Poprzez „spokrewnioną pracę” samego Skoworody — poprzez jego talenty poety-śpiewaka i kompozytora-muzyka, odkrywa się bogactwo jego duszy, jego wszechogarniającego światopoglądu i całościowego systemu filozoficzno-edukacyjnego. — Poetycko-kompozytorska twórczość i filozoficzno-edukacyjna praca H. Skoworody są harmonijnie połączone w całościowy system moralno-światopoglądowy. Dbał o to, by słowo brzmiało melodyjnie, jak jego gra na fujarce czy skrzypcach. Muzyka nadawała filozoficznym myślom i poetyckim obrazom układowości i głębokiej przenikliwości. Poezja Skoworody jest podporządkowana prawom naturalno-ładowego muzycznego brzmienia i na tej głębokiej ładowej podstawie opiera się jego metodyka nauczania muzyki i poetyki. „Poznasz Prawdę — wejdzie wtedy w krew twoją Słońce”. To jasnowidzące olśnienie mędrca Skoworody świetlistą istotą człowieka potwierdził ukraiński biolog-myśliciel Mykoła Hryhorowycz Chołodny (1882—1953): „Człowiek — od narodzenia do śmierci — to tylko jedna fala świetlna”. Skoworoda oznaczył „oktawą światła” brzmienie melodii Wszechjednego Ładu w ludzkiej istocie. Bo melodia — to rytmiczny ruch czystego dźwięku, zrodzonego ze światła. Hryhorij Skoworoda swoim niezwykle rozwiniętym organem jasnowidzenia bezpośrednio postrzegał wewnętrzne duchowe olśnienia jako „najdoskonalszą”. Lubow Hołota Ołeksander Szokało

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn