Strona · s. 12strona oryginału ↗
Dom nad rzeką
Слово Просвіти, №32 за 2017 рік
Roman HORAK
Kiedyś tę rzekę nazywano Wereszycą z akcentem na drugiej sylabie — zapewne dlatego, że było w niej dużo ryb i wzdłuż jej biegu stawiano wiersze; jednak wraz z przyjściem władzy radzieckiej w postaci wyzwolicielki, zaczęto ją nazywać Wereszczycą z akcentem na trzeciej sylabie, i wtedy każdy folklorysta mógł zapisać ludowe podanie o tym, że od tego wyzwolenia nawet rzeka zaczęła wrzeszczeć. Wrzeszczy ona do dziś. A kiedyś ona, cichopłynna i błotnista, chroniła miasto Gródek, oddalone o jakieś 25 kilometrów od Lwowa, o którym Kronika halicko-wołyńska wspomina prawie sto lat wcześniej. Ta bliskość była fatalna dla miasteczka, chronionego ze wszystkich stron przed napastnikami wodami i błotami rzeki. Ci, którzy nie mogli zdobyć murów Lwowa, wyładowywali swoją złość na Gródku, pustosząc go tak, że, jak twierdzi podanie, można było śmiało go zabronować i siać proso. Ale czy nie najbardziej miasto bało się nie tyle zewnętrznych wrogów, co Ukraińców, przeciwko którym polski okupant, który przyszedł na cudze i nie mógł się tym cudzym nasycić, prowadził bezlitosną politykę dręczenia i pogardy. Ukraińcy nie mieli prawa mieszkać w tym mieście. Nie mogli nawet mieć w nim swojej świątyni. Mieszkali za tymi wodami i błotami na przedmieściach, oczekując dogodnej okazji, by odpłacić swoim krzywdzicielom za dręczenie. Zatem, obawiając się tego, król Zygmunt I Stary pozwolił przenieść z jednego z przedmieść drewnianą cerkiew i postawić ją nad samym brzegiem stawu z założeniem, że w przypadku napadu obcych będzie ona pierwszą ofiarą. Dopiero przez silne rozruchy ludowe przeciwko polskiej okupacji, które zaczęły się na Wielkiej Ukrainie i powoli przenosiły się na Galicję, starosta gródecki Ferdynand na Mitrowie Myszkowski pozwolił zamiast drewnianej cerkwi zbudować nawet murowaną. Tak też zrobiono. Cerkiew została poświęcona Zwiastowaniu i stała się wyrazistym przykładem renesansowego budownictwa na Ukrainie. I mimo wszystko strach przed Ukraińcami nigdy nie opuszczał Polaków. Był on tak wielki, że nawet później, aby ich zastraszyć, dopiął starosta gródecki przysłania mu do egzekucji kilku uczestników hajdamaczyzny, których powieszono na rynku, aby wszyscy widzieli, co czeka każdego Ukraińca, który ośmieli się podnieść rękę na swojego władcę, i ciała ich wisiały tak długo, aż zamieniły się w mumie. Tak zwani ojcowie miasta chętniej oddali całe duże przedmieście Żydom, z których mieli korzyść i którzy tutaj utworzyli miasteczko Gnin, nazwane tak od imienia ówczesnego starosty, niż zgrzytając zębami pozwoliliby zbudować w środku miasta-grodu cerkiew — i w darowanym Żydom przedmieściu od razu zbudowano cztery synagogi. Nie mniejsze batalie rozegrały się kilkaset lat później, kiedy na początku ubiegłego wieku w centrum miasta, po przeciwnej stronie od cerkwi, adwokat Longin Ozarkiewicz, przedstawiciel jednego z niewielu starodawnych ukraińskich rodów, które nie uległy zniemczeniu, nie spolszczyły się, nie przeszły dla korzyści na cudzą wiarę, nie stały się chruniami (tak w Galicji nazywano tych, których na Wielkiej Ukrainie nazywano i nazywa się janczarami), a zawsze w każdych okolicznościach byli ze swoim narodem, chciał kupić ziemię pod budowę domu nad rzeką Wereszycą. Długo walczył z władzami miejskimi, a w szczególności z ówczesnym burmistrzem Adolfem Gentzem, aby pozwolono mu kupić działkę ziemi pod zabudowę. Polski szowinista dobrze rozumiał, w jakim celu do miasta przybył ten znany w całej Galicji adwokat i patriota-Ukrainiec. Przecież kancelarii adwokackich było tu pod dostatkiem, prawda, że nie było ani jednego ukraińskiego adwokata. W mieście prowadzono po jezuicku bezczelną politykę polonizacji Ukraińców i tworzenia im takich warunków, aby stawali się zdrajcami swojego narodu albo uciekali gdzie pieprz rośnie, sprzedając prawie za bezcen wiekami napojoną swoją krwią i potem ziemię, i jechali za ocean, zwalniając miejsce im — przybłędom. W sprawę musieli wręcz interweniować ukraińscy posłowie w parlamencie wiedeńskim, którzy w odmowie sprzedaży ziemi widzieli zwykłą dyskryminację Ukraińców, i burmistrz, zaciskając zęby, musiał ustąpić. Przecież, według niego, wszystko szło wspaniale! Miasto przygotowywało się do budowy pomnika króla Jagiełły, bohatera bitwy pod Grunwaldem, która położyła kres panowaniu Zakonu Krzyżackiego, który kochał to miasteczko, często w nim bywał i tutaj zmarł. Właśnie on rozpoczął brutalną kolonizację Galicji i wypracował zasady, jak niszczyć Ukraińców, których przestrzegano aż do samego końca panowania Polski na naszych ziemiach. Jego serce zamurowano w murach tutejszego klasztoru franciszkanów, a ciało przewieziono na Wawel i pochowano w krypcie polskich królów. Już przygotowywano dokumenty o przemianowaniu miasteczka Gródek na Gródek Jagielloński i w 1904 roku zostało to zrobione. Okazało się, że w tamtych czasach z jakiegoś powodu łatwiej było dokonać takiego przemianowania, niż w naszych zmienić nazwy obwodów kirowohradzkiego i dniepropetrowskiego, aby pozbyć się imion katów narodu ukraińskiego. Longin Ozarkiewicz świadomie wybierał miejsce na swój dom, który miał stać się centrum ukraińskiego życia w mieście, przecież obok stał dawny kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, który, jak niesie legenda, ufundował dla swojego ulubionego miasta król Jagiełło. Była to niewielka budowla, wielkości kapliczki, bo i Polaków w mieście była garstka, jednak z czasem było ich coraz więcej, a król hojnie rozdawał ukraińskie ziemie swoim faworytom, starał się na wszelkie sposoby nadać miastu polski charakter, na fundamentach ukraińskich cerkwi wzdłuż zagrabionego kraju zakładał kościoły, a dlatego z czasem zwiększyły się rozmiary tej kapliczki. W latach trzydziestych ubiegłego wieku postanowiono nadać kościołowi bardziej imponujący wygląd i za tę pracę wziął się nie byle kto, a sam główny architekt wojewódzki Wiktor, ale zrealizować zamysł z powodu wybuchu wojny nie udało się. Kościół pozostał nieotynkowany i tak stoi do dziś. Oprócz polskiej bezczelnej ekspansji nie mniej bezczelna była moskalofilska, która proponowała Ukraińcom pozbyć się polskiej opieki i przejść pod carską. Przecież, według nich, Ukrainiec to nie kto inny jak syn marnotrawny, który odłączył się od rodzimej matuszki Rasiei, zapomniał, że jest prawdziwym ruskim. Gródek widział jednego z najbardziej bezczelnych moskalofilów, redaktora czasopisma „Sławianskij wiek” i wojowniczego lidera. Rzeka Wereszyca obok domu Ozarkiewiczów
Dmytra Werhuna, którego nawet teraz rosyjska propaganda nazywa jednym z największych rosyjskich poetów zagranicy i którym nie może się nachwalić autor artykułu o Gródku w Wikipedii, wpisując go na listę najwybitniejszych urodzonych w mieście. Z tych zamiarów moskalofilstwa ówczesna władza oczywiście się śmiała, ale tolerowała je, ponieważ pomagały jej rozpraszać jedność szeregów Ukraińców. Ta sama władza dobrze wiedziała, kim jest Longin Ozarkiewicz i czego można oczekiwać po jego przybyciu do Gródka, i w swoich przewidywaniach się nie pomyliła. Longin Ozarkiewicz urodził się w 1859 roku w Bełełui, gdzie jego ojciec ks. Iwan Ozarkiewicz był w tamtym czasie proboszczem. Przyjechał do Gródka na żądanie ukraińskiej społeczności Lwowa po ukończeniu wydziału prawa Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz długiej praktyce w sądach i kancelariach adwokackich. Jeszcze studiując w Wiedniu, wybił się na lidera ruchu studenckiego i był aktywnym członkiem społeczności studenckiej oraz ukraińskiego towarzystwa „Sicz”, które prowadziło pracę kulturalno-oświatową wśród studentów i propagowało ukraińską kulturę wśród studentów innych narodowości, którzy studiowali w Wiedniu, ówczesnej stolicy monarchii, pod dachem której znaleźli się w tamtym czasie wszystkie narody słowiańskie — z wyjątkiem Rosjan, ale ich również nie brakowało na uniwersytecie wiedeńskim. Jednak głównym zadaniem towarzystwa było zapoznawanie innych studentów, którzy później stawali się aktywnymi działaczami w swoich krajach, z problemami ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego i zachęcanie ich do wspierania Ukraińców. Autorytet Longina Ozarkiewicza był tak wysoki, że wybrano go na przewodniczącego zarządu „Siczy” i zajmował to zaszczytne stanowisko przez dwa lata — od końca 1881 do końca 1883 roku. Był wnukiem Iwana Hryhorowycza Ozarkiewicza (1795—1854), który od 1837 roku został księdzem w Kołomyi. Jego imię było powszechnie znane w związku z wydarzeniami rewolucyjnymi 1848 roku. Wziął udział w tak zwanym „Soborze uczonych ruskich”, pracując w sekcji szkolnej oraz sekcji języka i literatury, broniąc praw języka ukraińskiego w życiu publicznym i szkołach. Wtedy też, 25 października 1848 roku, na wzór innych słowiańskich ośrodków kulturalnych, zwanych „macierzami”, utworzono „Galicyjsko-Ruską Macierz”, która miała opiekować się sprawami oświatowymi i działalnością wydawniczą w języku ojczystym i była pierwowzorem późniejszego towarzystwa „Proświta”. W tym towarzystwie i jego oddziale w Kołomyi skoncentrował swoją pracę oświatową Iwan Ozarkiewicz. Brał aktywny udział w pracy Kołomyjskiej Okręgowej Rady Ruskiej, którą kierował dyrektor szkoły miejskiej Mykoła Wereszczynski, który unieśmiertelnił swoje imię jako jeden z fundatorów wydania „Rusałki Dniestrowej” w 1837 roku. Jednym z, mówiąc współczesnym językiem, projektów, który udało się zrealizować tej Radzie, było stworzenie ruskiej czytelni i teatru. Wszystko zaczęło się od tego, że Iwan Ozarkiewicz, zachwyciwszy się „Natalką Połtawką” Iwana Kotlarewskiego, postanowił, że tę sztukę muszą zobaczyć Galicjanie, ale po to, aby ją zrozumieli oraz język Wielkiej Ukrainy, postanowił „przetłumaczyć” ją na dialekt pokucki. W rezultacie takiej przeróbki sztuka zaczęła nazywać się „Dziewczyna na wydaniu albo Na miłowanie nie ma siłowania”. Typowy wschodnioukraiński obyczaj Iwan Ozarkiewicz również „przerobił” na pokucki, a niezwykłe dla Pokucian imię Natalka zmienił na zrozumiałą dla wszystkich Anyczkę. Jak podśmiewał się Iwan Franko z tej inicjatywy, że Iwan Ozarkiewicz poubierał swoich bohaterów w pokuckie guni, odpowiednio zmieniając też ich język! W 1849 roku w Czerniowcach Iwan Ozarkiewicz wydał w tym samym duchu również „Komedio-operę „Wesele, albo Nad cygana Szmahajłę nie ma mądrzejszego”, 1849”. Była to przeróbka poematu Petra Pysarewskiego „Stećko”, która ukazała się drukiem w 1841 roku. Przerobił Iwan Ozarkiewicz również komedię Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki „Swatanie na Honczariwce” na „Swatanie, albo Narzeczony szalony”. „Natalka Połtawka” w pokuckiej guni została po raz pierwszy wystawiona w czerwcu 1848 roku w Kołomyi, a następnie na „Soborze uczonych ruskich” we Lwowie oraz w Przemyślu, który uważano za centrum ukraińskich zmagań i kultury, w tamtym czasie i od tego czasu zaczyna się odliczanie ukraińskiego teatru w Galicji. Publiczność, która, jak złośliwie żartowali Polacy, składała się „z popów i chłopów”, z wielką radością witała słowo ojczyste i zapragnęła zobaczyć autora, nie wiedząc o tym, że ten dawno już zmarł. Kiedy o tym chciał jej powiedzieć jeden z aktorów, który wyszedł na scenę, publiczność nie dała mu dojść do słowa i musiał przyjąć te owacje, które przeznaczone były dla nieboszczyka Kotlarewskiego. Z tej zabawnej sceny zrodziła się później żartobliwa pogłoska, że „Kotlarewski w 1848 roku w Kołomyi był”. Jednak znaleźli się ludzie, którzy za namową Polaków zaczęli nagle wyśmiewać inicjatywę Iwana Ozarkiewicza, co bardzo go przygnębiło i doprowadziło do zwątpienia. Lecz sprawa zapoczątkowana przez ks. Iwana Ozarkiewicza nie przepadła na marne. I, co dziwne, znalazła gorące wsparcie u gródeckiego proboszcza Lwa Treszczakiwskiego (1810—1874). W Gródku był proboszczem od 1860 roku, tutaj zmarł i został pochowany na gródeckim cmentarzu, a grób jego, niestety, jest całkowicie zapomniany. To właśnie on zaproponował na posiedzeniu Głównej Rady Ruskiej 15 czerwca 1849 roku, aby czysty dochód z obchodów rocznicy zniesienia pańszczyzny w Galicji, które odbyły się 15 maja, przeznaczyć na budowę Ruskiego (czytaj — ukraińskiego) domu, gdzie miała być scena i sala widowiskowa. I tak się stało. Najstarszym dzieckiem w rodzinie Iwana Hryhorowycza Ozarkiewicza był syn, którego również nazwano Iwanem (1826—1903). Ukończył Uniwersytet Lwowski oraz greckokatolickie seminarium i ożenił się z córką Teofilią Danyła Okunewskiego, ówczesnego proboszcza wsi Bełełuja w powiecie śniatyńskim, z wybitnego rodu, który dał ukraińskiej kulturze i nauce niemało wybitnych osobistości. Był przez pewien czas księdzem we wsi Wasyla Stefanyka, Rusowie, gdzie chrzcił, udzielał ślubów i odprowadzał na wieczny spoczynek przodków tego wielkiego pisarza. W Bełełui ks. Danyło Okunewski był proboszczem od 1835 roku. Do tej samej wsi, na miejsce teścia, Lwowska konsystoria skierowała do duszpasterstwa ks. Iwana Ozarkiewicza. W tej wsi przy cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, zbudowanej w 1763 roku, służył do 1884 roku. Ten społeczny posag ks. Iwan Ozarkiewicz wykorzystał z rozumem i uczynił go podstawą dobrobytu swojego wielkiego rodu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
