Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Manzari, hyżky i inne smakołyki

Слово Просвіти, №32 за 2017 рік

Oksana Szałak Urodziłam się we wsi Ołeniwka, w obwodzie winnickim. Do Mohylowa Podolskiego nad Dniestrem jest rzut beretem, 16 kilometrów. Właśnie tutaj, w Mohylowie Podolskim, w 1920 roku, po przeprowadzce do córki Izydory, Ołena Pcziłka zwróciła uwagę na zadziwiające, niepowtarzalne malowidła na ścianach domów, kominach, ościeżach, belkach stropowych w okolicznych wsiach — prawdziwy raj, w którym każdy czuł się jak w kwitnącym ogrodzie… Podolska Naddniestrze to ziemia błogosławiona i żyzna: sady, gdzie rośnie wszystko — od wiśni po brzoskwinie; ogrody, gdzie znajdziecie i najsłodszego melona, i najostrzejszy czosnek; pszeniczne, żytnie, kukurydziane, słonecznikowe pola… Jako całkiem mała dziewczynka chodziłam z babcią w pole „obierać buraki”, a jako dziesięciolatka umiałam już gotować barszcze i lepić pierogi, bo babcia nauczyła. Prababcia Tekla znała „morze bajek” (to moje dziecięce określenie), od niej zapamiętałam „Bajkę o złotym pantofelku” („Hanna-panna”), „O Finiście — jasnym sokole”, „O Kotyhoroszku”, „O Kotku i Koguciku”… Bajkowe mleczne rzeki i kisielowe brzegi były dla mnie całkowicie wyobrażalne, bo nasza Kwiłoczka dawała dużo mleka, a kisiel gotowaliśmy często — z wiśni, porzeczek czy malin… Te potrawy, których zapach pamiętasz z dzieciństwa, na całe życie pozostają najsmaczniejszymi. Manzari Ciasto. 50 g drożdży zalać ciepłym mlekiem, dodać 1 łyżkę cukru i trochę mąki — po wymieszaniu powinna powstać jednolita masa. Kiedy drożdże „wyrosną”, można zarabiać ciasto. Do tego potrzeba około 1 kg mąki (tyle „wciągnie” ciasto). Do mąki dodać gotowe rozpuszczone drożdże, 1 łyżkę oleju, 4 roztrzepane jajka. Posolić i zagnieść miękkie ciasto, któremu trzeba „dać odpocząć”. Farsz. Do 800 g domowego twarogu dodać 1 jajko, dużo drobno posiekanego koperku i szczypiorku młodej cebuli, posolić do smaku. Pierożki trzeba lepić małymi, delikatnymi, wtedy łatwiej je smażyć na oleju. Łatwo to zrobić po prostu na patelni. Można piec również w piekarniku. Manzari to jedzenie świąteczne (obrzędowe). Tak jak kutię na Boże Narodzenie, babę na Wielkanoc, placki z makiem na Makowija, manzari piecze się na Trójcę (na Zielone Świątki). W każdym razie można je piec w dni powszednie wiosną i latem — zawsze, kiedy jest dużo świeżego koperku i zielonej cebuli. Manzari umiała szybko i smacznie piec moja babcia od strony taty Maria (Maria Dmytriwna Szałak, rodem ze wsi Sokół w rejonie mohylowsko-podolskim obwodu winnickiego), jej pierożki były równomiernie podsmażone, ciasto w nich — delikatne, a farsz — tak smaczny, że można jeść bez pieczenia! Barszcz Wieczorem zalać wodą garść fasoli — tak rano szybciej się ugotuje (jeśli fasola jest młoda — nie trzeba tego robić). Kawał mięsa gotować razem z fasolą do półmiękkości, później dodać pokrojone ziemniaki. W tym samym czasie w głębokiej patelni dusić drobno pokrojony w słupki czerwony buraczek, podlewając niewielką ilością wody. Jeszcze na innej patelni na smalcu lub oleju przygotować zasmażkę: posiekaną cebulę podsmażyć na złoty kolor, później dodać startą marchewkę. Kiedy wszystko się podusiło, dodać pokrojone 1 świeży i 2–3 kwaśne pomidory, z których wcześniej zdjęto skórkę. Posolić i popieprzyć, zasmażkę (na Podolu mówią „zatirka”) trzeba rozetrzeć w makutrze do stanu jednolitej masy. Po 40–50 minutach, kiedy mięso, ziemniaki i fasola są gotowe, do garnka dodajemy gotowy podduszony burak (dzięki temu nie traci koloru) i drobno poszatkowaną świeżą kapustę. Gotując przez 15 minut, można dodać zasmażkę. Z wierzchu koniecznie posypać wcześniej posiekaną pietruszką (koperkiem lub jednym i drugim — do smaku). Moja babcia Nadia (Nadia Juchymiwna Małaj, babcia od strony mamy, rodem ze wsi Ołeniwka w rejonie mohylowsko-podolskim obwodu winnickiego) koniecznie na końcu dodawała plasterek świeżego jabłka lub 1 sztukę suszonej śliwki. Wydaje się, że to drobnostka, a barszcz nabiera niepowtarzalnego smaku! Placki z makiem Do mąki dodać serwatkę, gaszoną octem w łyżce stołowej potaż (sodę), 1 jajko kurze, szczyptę soli — tyle wciągnie ciasto, które powinno wyjść miękkie. Ciasto wyrobić, uformować okrągłe placki (wielkości patelni) i piec na oleju do gotowości (próbujemy widelcem: jeśli zęby po nakłuciu placka są suche — ciasto się upiekło). W makutrze rozetrzeć mak z cukrem do stanu jednolitej masy. Kiedy placki się upiekły, trzeba je pokruszyć, odłamując małe kawałki, i wymieszać w makutrze z makiem. Jeśli jest, dodać także miód. Placki z makiem przygotowuje się na Makowija, dzieci lubią je jako najsmaczniejszy wykwintny deser. Kartoplanyky (placki ziemniaczane) z maczanką Kartoplanyky. Ziemniaki zetrzeć na drobnej tarce, posolić, popieprzyć do smaku, koniecznie dodać łyżkę śmietany (wtedy upieczone placki nie będą ciemnieć!) i sodę gaszoną octem w łyżce stołowej. Piec na patelni tak, aby powstała delikatna złocista skórka. Maczanka. 5–7 ząbków czosnku rozetrzeć w makutrze ze szczyptą soli; dodając wcześniej obrane 2–3 orzechy włoskie. Do roztartej masy dodać pół szklanki przegotowanej schłodzonej wody i łyżeczkę oleju słonecznikowego. Wszystko dobrze wymieszać. Kartoplanyky można polać tą mieszanką lub jeść, zanurzając je w czosnkowej maczance. Tarta fasola Fasolę zalać na 3–4 godziny wodą (żeby lepiej się rozgotowywała). Gotować do gotowości, po czym dokładnie rozetrzeć w makutrze do konsystencji rzadkiej śmietany, dolewając wody, w której się gotowała. Roztartą masę rozlać do płytkich misek („połumyskiw”) i dać zgęstnieć. Na stół podawać, polewając podsmażoną na oleju słonecznikowym cebulą z roztartym czosnkiem. To postne danie często przygotowuje się jako jedno z 12 na Wigilię. Młode ziemniaki z czosnkiem Młode drobne ziemniaki obrać i ugotować. Dopóki ziemniaki się gotują, w makutrze zetrzeć 5–6 ząbków czosnku, dodając szczyptę soli, posiekać młody koperek i podsmażyć na oleju słonecznikowym 2–3 cebule (na złoty kolor), wcześniej krojąc je w kostkę. Kiedy ziemniaki są gotowe, odcedzamy je i przesypujemy do makutry, gdzie wcześniej roztarto czosnek. Z wierzchu polewamy olejem z podsmażoną cebulą i posypujemy młodym koperkiem. Przykrywając makutrę, zawartość można potrząsnąć, żeby ziemniaczki wchłonęły czosnek. Smacznego! Palanycia z dynią Ciasto. Do mąki dodać serwatkę, sodę gaszoną octem w łyżce stołowej, 1 jajko kurze, szczyptę soli — tyle wciągnie ciasto. Wyrobić, żeby było miękkie, rozwałkować wałkiem i uformować duże koła. Farsz. Dynię obrać i zetrzeć na tarce o średnich oczkach. Startą masę skropić olejem słonecznikowym, posolić i popieprzyć. Farsz równomiernie rozłożyć na kołach z ciasta i zlepić je z czterech stron, tworząc okrągłą palanycię. Piec do gotowości w piekarniku w 250 stopniach, a po wyjęciu posmarować olejem. Na stół podawać, pokroiwszy na zgrabne trójkąty, ze śmietaną lub bez niej. Baba Aby upiec babę, najpierw trzeba przygotować domowy makaron lub „domowe ciasto” (jak mówią na Podolu). W tym celu do mąki należy dodać wody, 1 jajko kurze, szczyptę soli — i twardo zagnieść ciasto. Rozwałkować i pokroić najpierw na paski, a potem na drobny, krótki makaron. Pozostawić do wyschnięcia i gotować do miękkości przez około 15 minut. Do ugotowanego makaronu dodać pieprzu, soli, niewielką ilość mleka, 15–20 jajek, sody gaszonej w łyżce stołowej — wszystko dokładnie wymieszać na jednolitą masę, którą rozłożyć do form wysmarowanych smalcem i posypanych pokruszonymi bułkami tartymi. Piec w piekarniku lub piecu do gotowości. Podawać na stół pokrojoną w plastry, ze śmietaną. Babę piecze się głównie na Wielkanoc jako potrawę obrzędową, ale można ją piec również na co dzień. Najsmaczniejszą piecze moja mama Natalia Hryhoriwna Szałak, która do przypraw w babie dodaje jeszcze goździki. Mamałyga Do ciepłej wody w kociołku (który na Podolu nazywają „mamałyżnykiem”) stopniowo wsypywać mąkę kukurydzianą — tak, aby nie tworzyły się grudki. Mieszając, doprowadzić do wrzenia, dodając 1 łyżkę oleju, 1 łyżeczkę sody, 2 roztrzepane jajka oraz sól do smaku. Po tym kaszę kukurydzianą przykryć na około 20 minut, aby „doszła”. Mamałyga powinna być taka, by po wystygnięciu można było ją „kopać łyżką”. Na stół można podawać z mlekiem, kisielicą lub ze skwarkami i serem. Za każdym razem nabiera innego smaku, a nawet staje się inną potrawą, bo mamałyga ze skwarkami to smaczne danie główne, a mamałyga z kisielicą to już prawie deser! Hyżky (galareta, zimne nóżki, studzienina) „Hyżky — studzienina ze świńskich nóżek” — tak wyjaśnia to słowo Borys Hrinczenko w swoim „Słowniku języka ukraińskiego” (t. 1, s. 282). Hyżky to potrawa wymagająca, bo trzeba ją ugotować tak, aby płyn zgęstniał i zastygł. W naszej rodzinie galaretę zawsze przygotowywał tata, była to jakby „męska” potrawa, bo jest tu dużo „zabawy” z mięsem. Świńskie nóżki (jeśli jest mięso koguta, trzeba je również dodać do nóżek — wtedy potrawa będzie miała inny smak, będzie „bardziej aromatyczna”) dobrze oczyścić, włożyć do garnka i zalać wodą tak, aby woda przykryła mięso. Gdy zawrze, zmniejszyć ogień do minimum, a do wywaru dodać liście laurowe, 1 całą cebulę (wcześniej obraną), pieprz mielony oraz sól do smaku. Gotować przez trzy godziny na wolnym ogniu do gotowości. Wywar odcedzić, a mięso, oddzielone od kości, rozłożyć na płytkich talerzach, po czym zalać przecedzonym wywarem (aby galareta była przejrzysta, trzeba ją gotować na wolnym ogniu, a tłuszcz — zbierać). Udekorować liśćmi pietruszki i pozostawić do wystygnięcia i zastygnięcia w chłodzie (w piwnicy lub lodówce). Podawać z tartym chrzanem lub musztardą. Hyżky na Podolu były ulubioną zimną potrawą podczas wszystkich uroczystych posiłków („okazji”).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn