Strona · s. 4strona oryginału ↗
Czekiści i sprawa-formularz Mychajła Hruszewskiego
Слово Просвіти, №32 за 2017 рік
Serhij BIŁOKIŃ
Ciąg dalszy. Początek w nr 30
Oto jego doniesienie z 5 marca 1927 roku: „O Hruszewskim Mychajle opowiadają, że Hruszewski zupełnie »upadł na duchu«, bo wszyscy ci ludzie i nadzieje, z którymi przyjechał do USRR, runęły, i w wielu dziedzinach pracy swoim autorytetem nijak nie może zwyciężyć i postawić na swoim. Choć Hruszewski to człowiek nadzwyczaj rozumny i rozwinięty, mówi [Hryhorij] Chołodny, ale on sam, jak i my wszyscy, mimo woli czujemy, jak ucieka grunt spod jego nóg. Miał wielkie nadzieje na zewnętrzną zmianę, na korzyść której mimo wszystko po trochu pracował, nie zważając na to, że przy wjeździe do USRR dawał słowo honoru, że nie będzie prowadził żadnej k.-r. [luka]. Ale mimo wszystko z ust jego wyrywają się czasem słowa takiej treści: »Bolszewicy myślą, że jak zamknęli Centralną Radę, to na tym już zatrzymała się historia Ukrainy. Nie, oto teraz ona dopiero się zaczyna«. Akcje Hruszewskiego, opowiada Chołodny, spadają po trochu nawet w granicach UAN. W Akademii obecnie istnieją dwie partie: jedną z nich kieruje Hruszewski, a drugą — Krymski. Pod względem składu, autorytatywności i intelektualnego rozwoju wyżej stoi partia Hruszewskiego, ale ona we wszystkim ustępuje przed partią Krymskiego, bo ten, jak wyrażają się o nim akademicy, »rozpływa się przed Władzą Radziecką jak kawaler«, i za nim stoi siła, a dla »większej ważności« nawet nosi zawsze w butonierce znaczek członka WUC[W]K. Ten znaczek w butonierce Krymskiego często służy za powód do anegdotek pod adresem Krymskiego. Powiedział mi Chołodny i o tym, że przez cały czas w UAN co miesiąc przeprowadzana jest zbiórka datków na autokefaliczną cerkiew, a lista nazwisk była przez cały czas bardzo długa. Pieniądze zbierał skarbnik przy wypłacie uposażenia, przy czym pracownikom jednocześnie proponowano podpisać się na dwóch listach: jedna — lista płac uposażenia, a druga — lista dobrowolnych datków. Zgodnie: Takke”12. To rzeczywiście też ciekawe, ale mimo wszystko, mimo wszystko... W następnym doniesieniu „Nahornyj” puszcza się w opowieści, jak przygotowywał się Hruszewski do powrotu na Ukrainę i przy tym zebrał liczny kompromat na emigrantów i »wsypał« licznych »powrotców«. Przez to ich nie wpuszczono. Przecież ogólnie, jak wszystkim wiadomo, Hruszewski był łajdakiem… I tak dalej, i tak dalej. Myślę sobie: skąd agent o tym wie? Czy był obecny, jak światowej sławy uczony kogoś »wsypywał«? Nie, nie był. Mówiąc szczerze, »Nahornyj« przytacza nic innego, jak plotki. Chcę zapytać czytelników: jeśli bolszewicki agent ze swojej funkcji miał pisać kompromat o naszych działaczach, oblewać ich pomyjami, po co mamy teraz te plotki powielać?! Przez wiele lat znałem Lesia Taniuka. Nie raz powtarzał, że zmuszają nas grać w szachy, a figury rozstawili w latach trzydziestych czekiści. Przypominam sobie swoją rozmowę z Ateną Paszko, której sam mówiłem mniej więcej tak: »Czyż naprawdę spodziewała się Pani przeczytać w archiwum KGB dobre słowo o naszych działaczach kulturalnych?! Nie po to te papiery zakładano!«. Jak wiadomo, współczesna nauka historyczna ma nieco niemoralny (w dokładnym sensie tego słowa — bezmoralny!) charakter. Wyszło dziesięć tomów »Encyklopedii historii Ukrainy« (początkowo kierował nią St. Kulczycki, teraz H. Boriak). Ciekawe, że w tym wydaniu, w żadnej biografii historyków Ukrainy nie ma takiej definicji — »fałszerz«. Jakby ich nie było. Nawet kiedy pozwolono pisać w pozytywnym tonie o Mychajle Serhijowyczu Hruszewskim, dwoje oficjalnych historyków napisało PRZECIWKO niemu. Aby ich ochronić, wystąpił Instytut. Taka jest pozycja jego rady naukowej, taka jest pozycja współczesnej nauki historycznej. Nie wątpię, znajdą się chętni drukować bez wyboru WSZYSTKIE źródła. Chcę opowiedzieć, że istnieje, na przykład, takie źródło. Minister GB zwraca się z listem do kierownika wydziału kadr administracyjnych CK KP(b)U tow. Drozdowa. (Osobiście!): »Na Pańskie zapytanie przy tym przesyła się informację o Krymskim A. E.«. I oto jej tekst: »Według danych, którymi dysponuje MGB USRR, Krymski był aktywnym czarnosetnikiem (!), był związany z carską ochraną (!). I zdradzał postępowo nastawioną inteligencję (!). Po rewolucji październikowej 1917 roku Krymski został zdemaskowany jako prowokator (!) i wygnany z Instytutu Łazariewskiego, po czym przeniósł się do Kijowa. Przybywszy w 1918 roku do Kijowa, Krymski nawiązał łączność (!) z Petlurą, Wynnyczenką i Hruszewskim i na ich zlecenie prowadził aktywną antysowiecką działalność nacjonalistyczną (!) [...] Na wniosek Krymskiego do pracy w Akademii zostali zaproszeni »uczeni« (!) z Galicji, w tym i Studynskyj K., którzy okazali się zajadłymi (!) wrogami państwa sowieckiego. Krymski przez długi czas był związany z jednym z pracowników (!) polskiej ambasady w Kijowie i podejrzewany (!) o związki z polskim wywiadem [...]. W związku z wojną Niemiec z Związkiem Sowieckim, w 1941 roku próbował (!) uchylić się od ewakuacji na tyły i zamierzał (!) pozostać na terytorium okupowanym przez Niemców«. Podpisał to świństwo 8 września 1949 roku wykonawca — naczelnik 5 Zarządu MGB USRR Cwietuchin.
Nigdy nie byłem i nie będę w moim wieku członkiem rady naukowej Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy. Uważam jednak, że takich rzeczy nie trzeba popularyzować. Kiedyś wydawano książki z klauzulą „Do użytku służbowego”. Można to przynajmniej zrozumieć. Ale nie powinno się drukować korpusowo i w masowym nakładzie źródeł historycznych. Sprawa-formularz M. Hruszewskiego zaczyna się od notatki agenturalnej pomocnika pełnomocnika Smorodskiego, datowanej na 2 marca 1924 roku: „Hruszewski Michaił Siergiejewicz został przez nas wzięty pod nadzór w następujących okolicznościach: Po upływie dwóch godzin od przyjazdu do Kijowa zza kordonu [on] stawił się w WUA N na posiedzenie, gdzie, według wyrażenia s/s [tajnego współpracownika], „rzucił wyzwanie tej walce, która nieuchronnie wybuchnie”. WUA N, jak i profesor Hruszewski, znani są ze swojej działalności jako należący do antysowieckiego kręgu osób, a do tego profes[or] Hruszewski, były przewodn[iczący] Centralnej Rady UNR i w następstwie [tego] bezwarunkowo jest osobą stojącą na czele partii UPSR. Dalszymi ustaleniami wyjaśniło się, że nie jest mu obca antysowiecka praca w linii UPSR. Dlatego Hruszewski Michaił Siergiejewicz został wzięty do ewidencji wraz z innymi członkami UPSR”. Ciekawie jest śledzić działalność wydawniczą uczonego, w pierwszej kolejności kwartalnik ukrainoznawstwa „Ukraina”, który wychodził pod szyldem Sekcji Historycznej WUA N. Akademia nie miała wystarczających środków. Dlatego tego znaczącego czasopisma nie drukowała ona, a „Państwowe Wydawnictwo Ukrainy” (DWU). Zespolone dwa pierwsze numery zostały ukończone 30 czerwca 1924 roku. Po kilku tygodniach, 20 lipca 1924 roku, sekretarz nieodmienny Akademii A. Krymski swoim podpisem zezwolił czasopismu wyjść na świat, co było równoznaczne z pozwoleniem cenzury. Razem z trzecim i czwartym numerem kwartalnika zespolone dwa pierwsze numery dawały pełny rocznik. Dalej czasopismo wychodziło raz na dwa miesiące. Polityka wydawnicza M. Hruszewskiego była wyraźna i konstruktywna. Na stronach tytułowych zaznaczano: „Organ Sekcji Historycznej Akademii pod ogólną redakcją przewodniczącego sekcji akad. Mychajła Hruszewskiego przy bliższym udziale akademików, profesorów i współpracowników Akademii”: akademików Dmytra Bahalija, Serhija Jefremowa, Ahatanhela Krymskiego, Ołeksy Nowyckiego, Wołodymyra Peretca, Pawła Tutkowskiego, J. (Jiří) Polívki, byłego członka Prezydium i zastępcy przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady, członka USDRP Serhija Wesełowskiego, Osypa Hermajzego, Ołeksandra Hruszewskiego, Wasyla Danyłewycza, Mykoły Makarenki, Wołodymyra Mijakowskiego, Mychajła Ptuchy, przewodniczącego NTSz (1923-32) Kyryła Studynskiego, Jewhena Tymczenki, Wołodymyra Szczerbyny, Borysa Jakubskiego. W następnym, 1925 roku, do tej listy dodali się komunista Semen Semkowski (Bronstein), Mychajło Wozniak oraz Ołeksandr Synjawski. Bez listy bliższych współpracowników „Ukrainy” wyszła jej czwarta książka za 1925 rok. Ciekawe, że Hruszewski nie starał się znaleźć jakiegoś esera, jak chciał Smorodski — współcześni doskonale wiedzieli, że bliski uczonemu Wesełowski był esdekiem. Władza próbowała jak najbardziej skomplikować stosunki Hruszewskiego z Jefremowem-Krymskim, a agentka GB „Jewhenija” — nawet z Mykołą Zerowem, którego „opracowywała” (uczyła się w ukraińskim gimnazjum im. Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, którego wychowankowie ginęli pod Krutami). Mychajło Hruszewski stał na konstruktywnej pozycji. Już w pierwszej książce „Ukrainy” podał dwa ważne materiały Serhija Jefremowa. Tę samą pierwszą książkę ozdobiły trzy listy Łesi Ukrainki do Mychajła Kociubynskiego, które przygotował Mykoła Zerow. Były to ważne publikacje. Do tej pory nie odnaleziono żadnych dalszych listów Łesi Ukrainki, ani nawet w ogóle żadnych listów Kociubynskiego do niej. W trzeciej i czwartej książce „Ukrainy” pojawiły się następne recenzje Serhija Jefremowa i Mykoły Zerowa. Dla władzy, zainteresowanej wszelkimi konfliktami, były one jawnie niepożądane. Kto będzie czytał sprawę-formularz Hruszewskiego, nie będzie mógł tego nie zauważyć. Serhij Jefremow został aresztowany w 1929 roku. Ostatnie publikacje w „Ukrainie” M. Zerow zrobił w 39 i 40 książce za 1930 rok — są to recenzje „Utworów” P. Hulaka-Artemowskiego (Wyd. 2. Redakcja, artykuł wstępny i przypisy I. Ajzensztoka. Ch.: DWU, 1928) oraz pracy S. Durylina „Z rodzinnej kroniki Gogola” (Moskwa: GACHN, 1928). Na odwrotach okładek ostatnich książek za 1930 rok, włączając „Ogólnego numeru książkę 43”, zaznaczano: „Przyjmuje się prenumeratę na rok 1930 na czasopismo naukowe ukrainoznawstwa „Ukraina” z dodatkiem „Zbioru Naukowego za rok 1930”. W tym roku „Ukraina” będzie wychodzić w zmniejszonym formacie ze względu na przejście na obowiązkowy, standardowy format papieru. Zgodnie z uchwałą sektoroperiodu DWOU w tym roku ma wyjść 7 książek z dodatkiem „Zbioru Naukowego” [za 1930 rok]. Prenumerata pozostaje bez zmian”. Niestety, „Zbiór Naukowy za rok 1930” nie wyszedł na świat. Nie wyszedł też ogłoszony na trzeciej stronie okładki zbiór „Ukraina Południowa”. Poniżej tych ogłoszeń zaznaczono: „Drukują się „Ukraińskie dumy ludowe”, t. II Korpusu”. Szkic o tym wydaniu wszedł do rozdziału „O wydaniach zakazanych na etapie składu lub których nakłady zostały zniszczone” w mojej pracy „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR”, Tom 2 (Drohobycz: Koło, 2013. S. 727—736). W 40. książce „Ukrainy” zamieszczono notatkę informacyjną, gdzie informowano o zmniejszeniu formatu, „ale Wydawnictwo rekompensuje czytelnikom to odpowiednim zwiększeniem liczby arkuszy. Zatem każda książka czasopisma będzie miała teraz przeciętnie 12-13 arkuszy wydawniczych (do 240 stron) zamiast 11 arkuszy w zeszłym roku. Idąc dalej drogą przekształcenia czasopisma w miesięcznik, Redakcja w tym roku ma wypuścić 8 książek czasopisma z bezpłatnym dodatkiem „Zbioru Naukowego” za 1930 rok, jako 9 książek”. Dalej mowa była o następnym ulepszeniu i wzmocnieniu czasopisma. Ostatni dokument, który chcę przytoczyć. Istnieje list Borisa Władimirowicza Kozielskiego (Bernarda Wołowicza Hołowanowskiego; 1902—1936) i Serhija Apołłonowicza Pustowojtowa (1893—1937) do naczelnika SPO OGPU Gieorgija Andriejewicza Mołczanowa (1897—1937). W naszej dobie chcę rozdzielić ludzi kultury ukraińskiej od ludzi kultury rosyjskiej: „Nacz SPO OGPU tow. Mołczanowu O S/S „Miedwiediew” Informujemy, że do Moskwy, na wezwanie OO OGPU wyjechał „Miedwiediew” — agent SPO Kijowskiego Oddziału Obwodowego GPU dla opracowania powiązań francuskiego uczonego, prof. Martela w ukraińskich kręgach. Charakterystyka „Miedwiediewa” skierowana przez Kijowski Oddział Obwodowy GPU do Nacz. OO OGPU pod nr 290 209. „Miedwiediewowi” dana stawiennictwo Oddziału Specjalnego. „Miedwiediew” — Sztepa Konstantin Fiodorowicz (dokładniej „Fieodosjewicz”. — Aut.) 36 lat, od 1924 roku był profesorem Nieżyńskiego INO, zwerbowany w 1928 roku w Nieżynie, oświetlał miejscową profesurę; po przeprowadzce do Kijowa w 1930 r. został skierowany do opracowania k.r. kręgów akademickich, w szczególności do opracowania grupy (sic) M. Hruszewskiego. Przez Kijowski Oddział Obwodowy GPU „Miedwiediew” został wyznaczony jako najbardziej odpowiednia kandydatura do opracowania powiązań Hruszewskiego w Moskwie”13. Mychajło Hruszewski w gronie rodzinnym. Stoją: brat Ołeksandr, siostra Hanna, Mychajło, żona Marija. Siedzą: siostrzeńcy Serhij i Olha, córka Kateryna, matka Hlafira Zacharijiwna. Kijów, 1905 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
