Strona · s. 7strona oryginału ↗
Pisarz, publicysta, pedagog. W 140. rocznicę urodzin Antina Wołodysławowycza Kruszelnyćkiego (1878—1937)
Слово Просвіти, №32 за 2018 рік
Romana Czeremszynśka, dyrektor Etnograficzno-Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Hnatiuka, wieś Welesniów w rejonie monasterzyskim, Tarnopolszczyzna. Antin Wołodysławowycz Kruszelnyćkyj — wybitny ukraiński pisarz, publicysta, pedagog, dziennikarz, literaturoznawca, redaktor, wydawca oraz działacz społeczny, urodził się 4 sierpnia 1878 roku w mieście Łańcut (obecnie — Polska) w rodzinie prawnika, urzędnika kancelarii podatkowej. Uczył się w gimnazjum w Buczaczu, ukończył gimnazjum w Przemyślu, a następnie Uniwersytet Lwowski, wydział filozoficzny. Samodzielnie poszerzał swoją wiedzę z zakresu literatury ukraińskiej, polskiej, czeskiej, rosyjskiej oraz zachodnioeuropejskiej. Ruch kulturalno-oświatowy, który miał miejsce w Galicji pod koniec XIX wieku, oraz ciężkie życie zwykłych ludzi dały impuls do rozpoczęcia działalności literackiej młodego A. Kruszelnyćkiego. Znaczącym dla młodzieńca stało się spotkanie z I. Franką, który nie tylko pochlebnie ocenił pierwsze próby literackie A. Kruszelnyćkiego, ale także pomógł ukierunkować drogę twórczą młodego pisarza. I. Franko radził młodzieńcowi „wypróbować swój talent na żywych wydarzeniach, na palących problemach, które wołają o uwagę…”. Jego pierwsze utwory, które drukowano w latach 1898-1899 na łamach „Literacko-Naukowego Biuletynu”, weszły do dwóch pierwszych zbiorów pisarza, były poświęcone trudnemu życiu biedoty i porażały swoją realistycznością. Współpracował z redakcją „Literacko-Naukowego Biuletynu”, a w 1900 roku, podczas nieobecności Franki, prowadził za niego redakcję czasopisma. 19 stycznia 1900 roku na posiedzeniu oddziału Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki Kruszelnyćkyj został oficjalnie wybrany współpracownikiem redakcji „LNB”, później mianowany zastępcą sekretarza towarzystwa, a sekretarzem naukowym był nasz krajan — Wołodymyr Hnatiuk. Antin Kruszelnyćkyj rozpoczął swoją działalność pedagogiczną i przez 25 lat, z niewielkimi przerwami, wykładał w gimnazjach Stanisławowa, Kołomyi, Stryja, Lwowa, Wiednia, Doliny, Rohatyna, Brzeżan, Horodenki (przez 8 lat był dyrektorem miejscowego ukraińskiego prywatnego gimnazjum towarzystwa „Ridna Szkoła”), łącząc pracę edukacyjną z płodną działalnością pisarską i kulturalną. W 1926 roku był dyrektorem gimnazjum żydowskiego w Kołomyi. Antin Kruszelnyćkyj występował w różnych gatunkach: opowiadania, powieści, romanse, prace literacko-krytyczne, naukowo-pedagogiczne, artykuły publicystyczne, recenzje. Najbardziej przyczynił się do rozwoju edukacji w Galicji. Na początku XX wieku podjął się wydawania serii podręczników chrestomatyjnych i książek dla młodzieży szkolnej. Wnuczka wybitnego oświeceniowca Łarysa Kruszelnyćka pisała później o tym: „Wydaje mi się, że A. Kruszelnyćkyj,
mój Dziadziu był urodzonym krzewicielem oświaty i pedagogiem. Jego naturze odpowiadało to chyba najbardziej, nawet bardziej niż działalność pisarska i publicystyczna. „Czytanki”, które układał, wykonane są z taką doskonałością, że do dziś zachwycają ludzi, którzy się na tym znają”. Antin Kruszelnycki zrealizował wydania serii literatury dziecięcej: „Naszym najmłodszym”, „Czytanki ukraińskiego dziecka”, a także ułożył „Elementarz” dla szkół ludowych. Książki ułożone przez niego wyróżniały się logicznością zasad pedagogicznych, większym nasyceniem utworami ukraińskich pisarzy, przykładami twórczości ludowo-poetyckiej, zawierały utwory Tarasa Szewczenki. Żoną A. Kruszelnyckiego była znana aktorka dramatyczna i pisarka Marija Słoboda, która przez całe życie była jego wierną przyjaciółką, kochającą żoną, najszczerszą doradczynią, a przede wszystkim — matką ich pięciorga dzieci: córki Wołodymyry (1901) oraz czterech synów — Iwana (1905), Bohdana (1906), Tarasa (1908) i Ostapa (1913). W 1909 roku rodzina Kruszelnyckich przeprowadziła się do Kołomyi, gdzie Antin Wołodysławowycz został dyrektorem miejscowego gimnazjum. Kontynuował swoją pracę nie tylko na niwie pedagogicznej, ale i wydawniczej. Aktywnie włączył się w wydawanie serii „Wybrane utwory ukraińskiego piśmiennictwa”. Wkrótce światło dzienne ujrzały utwory I. Franki „Poezja”, „Wybrane opowiadania”, „Na górze św. Jura” itd., wydrukowano utwory innych pisarzy, a także studia literacko-krytyczne A. Kruszelnyckiego, poświęcone twórczości I. Franki i postaci M. Drahomanowa. Antin Kruszelnycki został organizatorem komórek „Proświty” w wielu wsiach, sportowo-młodzieżowych filii „Łuhu” i „Sokoła”, inicjatorem towarzystwa pedagogicznego „Wspólnota Nauczycielska” itd. W tym czasie wygłosił wiele wykładów na tematy społeczno-polityczne oraz kulturalno-oświatowe, propagował twórczość T. Szewczenki, I. Franki, J. Fedkowycza, M. Kociubynskiego, Łesi Ukrainki itd. Wiosną 1919 roku mianowano go ministrem oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, na nowym stanowisku Antin Wołodysławowycz pragnął pracować dla dobra narodu. Jednym z jego pierwszych rozkazów na stanowisku ministra było obowiązkowe wprowadzenie ukraińskiej pisowni we wszystkich galicyjskich szkołach na początek 1919 roku. Jednak okoliczności ułożyły się tak, że pod koniec tego samego roku Antin Wołodysławowycz wraz z rodziną wyemigrował do Austrii, gdzie założył wydawnictwo „Czajka”. Okres wiedeński stał się bodaj najpłodniejszym w twórczości A. Kruszelnyckiego. Napisał i wydał serię powieści i romansów o wydarzeniach na Ukrainie w latach 1918—1920. Są to: „Zmagania”, „Zawieja”, „Zwycięstwo”, „Silnym zamachem skrzydeł”, szereg prac literackich i publicystycznych. Tutaj współpracował z ukraińskimi towarzystwami wydawniczymi „Dzwin” oraz „Ukraińska książka”, pracę z którymi rozpoczął jeszcze w 1915 roku we Lwowie. Dzięki jego wsparciu drukiem wyszło wiele utworów dla dzieci, w szczególności ukraińskich bajek, a także utworów I. Franki, P. Karmanskiego, I. Krypjakewycza oraz wielu innych ukraińskich i zagranicznych pisarzy. Po siedmiu latach przymusowego wygnania rodzina otrzymała zgodę od polskiego rządu na powrót do Galicji. Przez kilka lat rodzina nie mogła ułożyć sobie normalnego życia, stale brakowało środków, a kontynuowanie działalności pedagogicznej stało się niemożliwe z powodu ciągłych nacisków administracji i policji. W 1929 roku A. Kruszelnycki postanowił ponownie wrócić do spraw drukarskich i w tym samym roku wraz z kilkoma entuzjastami zapoczątkował spółkę wydawniczą „Nowe szlaki”, a sprawę pedagogiczną zmuszony był porzucić na zawsze. Na łamach wydawnictwa drukowano utwory O. Kobylanskiej, M. Czeremszyny, W. Stefanyka, S. Czerkasenki i wielu innych. Znaczną uwagę redakcja „Nowych szlaków” poświęcała popularyzacji najnowszej literatury ukraińskiej i zagranicznej. Regularnie pojawiały się tu utwory W. Majakowskiego, M. Bażana, S. Pyłypenki, A. Maurois, H. von Hofmannsthala… W czasopiśmie drukowano wiele rozpraw z historii, filozofii, ekonomii, socjologii, muzyki, teatru, sztuk pięknych, podawano wyczerpujące informacje o wydarzeniach w Europie Zachodniej itd. Drukowano tu materiały A. Kruszelnyckiego, które dotyczyły nie tylko rozpraw literackich czy historycznych, ale protestu przeciwko pacyfikacji kraju, surowego potępienia okupacyjnego polskiego reżimu na ziemiach zachodnioukraińskich. Życie rodziny we Lwowie stawało się niebezpieczne, córka i jeden z synów A. Kruszelnyckiego odważyli się na przeprowadzkę do radzieckiego Charkowa. Stamtąd pisali, że dobrze się urządzili, znaleźli pracę, mieli dobre perspektywy na przyszłość. A. Kruszelnycki pragnął za wszelką cenę przysłużyć się Ukrainie, być użytecznym dla jej rozwoju. Dlatego, mimo plotek o rzekomo strasznym głodzie, aresztowaniach, odważył się na ostateczną przeprowadzkę. I w lipcu 1934 roku przeniósł się do Charkowa, zamieszkał w domu pisarzy „Słowo”, gdzie wówczas mieszkało wielu wybitnych ukraińskich twórców: I. Bahriany,
M. Bażan, Ostap Wysznia, W. Wrazływyj, L. Kwitko, W. Sosiura, A. Kopsztejn, Łeś Kurbas, A. Lubczenko, W. Pidmohylnyj, M. Semenko, P. Tychyna. M. Trubłaini, N. Użwij, M. Chwylowyj i wielu innych. W przededniu świąt październikowych enkawudziści zaczęli „demaskować” nowo przybyłą ukraińską inteligencję jako klasowych wrogów władzy radzieckiej. 6 listopada 1934 roku aresztowano Antina Wołodysławowycza oraz jego synów — Iwana i Tarasa. Miesiąc później uwięziono także pozostałą trójkę dzieci pisarza. W postanowieniu pełnomocnika operacyjnego II wydziału SPO Zarządu NKWD w obwodzie charkowskim Bordona twierdzono: „Kruszelnycki Antin Wołodysławowycz jest jednym z przywódców utworzonego na Ukrainie centrum OUN, które stawia sobie za cel obalenie władzy radzieckiej w ZSRR i przygotowanie aktów terrorystycznych przeciwko przedstawicielom partii i rządu”. Twórcę nie tylko poddawano strasznym torturom, ale także szantażowano losem dzieci. Właśnie dlatego już pod koniec listopada przyznał się do winy we wszystkich niedorzecznych oskarżeniach. Ale to nie pomogło. W czasie, gdy ojciec składał te zeznania, aby ratować synów, dwóch z nich już rozstrzelano w piwnicach Pałacu Październikowego. Wtedy też z żalu zmarła żona. Sprawę A. Kruszelnyckiego rozpatrywała 28 marca 1935 roku wyjazdowa sesja Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR. Skazano go na dziesięć lat więzienia i wraz z córką oraz dwoma synami wysłano na Sołowki w celu odbycia kary. W październiku 1937 roku sprawa została zrewidowana przez wyjazdową „trójkę” NKWD, która skazała Antina Kruszelnyckiego, jego synów Bohdana, Ostapa oraz córkę Wołodymyrę na najwyższy wymiar kary. Stracony został 3 listopada 1937 roku. Oprócz Kruszelnyckich, w tamtych dniach w uroczysku Sandarmoch zabito niewiarygodną liczbę znanych ukraińskich działaczy nauki i kultury, wśród których byli Łeś Kurbas, M. Zerow, M. Kulisz, W. Pidmohylnyj, S. Rudnycki, W. Czechiwski… Tragiczny los wielkiej rodziny Kruszelnyckich, która dała ukraińskiej kulturze narodowej wielu działaczy w różnych dziedzinach sztuki, literatury i życia społecznego, stał się symbolem stalinowskiego krwawego reżimu, symbolem bezlitosnego niszczenia przez władzę radziecką ukraińskiej inteligencji. Kiedy przed aresztowaniami przeprowadzano rewizje w mieszkaniu rodziny, większość nieopublikowanych utworów Antina Kruszelnyckiego została skonfiskowana i zniszczona, a jego imię na długie lata wykreślono z pamięci narodowej. Zrehabilitowany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR 19 października 1957 roku. Antin Kruszelnycki przeszedł długą drogę walki o ukraińską literaturę, kulturę i edukację. Pozostawił po sobie znaczący dorobek prozatorski, publicystyczny, dramaturgiczny oraz literacko-krytyczny. Jego ofiarne życie jest jasnym przykładem niestrudzonej pracy na rzecz narodu ukraińskiego, rozwoju edukacji, życia kulturalnego i godnej przyszłości. W muzeum Wołodymyra Hnatiuka już od lipca 2018 roku eksponowana jest wystawa książkowo-fotograficzno-ilustracyjna „Antin Kruszelnycki”, na podstawie materiałów której prowadzone są wycieczki tematyczne „W obronie ukraińskiego słowa”. Rozstrzelana i zniszczona rodzina Kruszelnyckich. Siedzą (od lewej do prawej): Wołodymyra, Taras, Maria (matka), Łarysa i ojciec Antin. Stoją: Ostap, Hala (żona Iwana), Iwan, Natalia (żona Bohdana), Bohdan. To zdjęcie stało się symbolem zniszczenia przez reżim bolszewicki ukraińskiej inteligencji.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
