Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Śmierć w dniu anioła, o świcie

Слово Просвіти, №32 за 2018 рік

Znany ukraiński pisarz Wasyl Portiak, którego ojciec i rodzina brali udział w walce wyzwoleńczej UPA, napisał błyskotliwe opowiadania i scenariusze filmowe o swoich ziomkach. Obecnie na Facebooku Wasyl Portiak publikuje poruszające szkice dokumentalne o epizodach bojowych i biografiach powstańców. Proponujemy Państwa uwadze strony tych opowieści, które prawdopodobnie staną się stronami jego przyszłej książki. Wasyl PORTIAK 24 czerwca Było ich dziesięciu — huculskich gospodarzy, zamkniętych w przystosowanym pod oddział NKWD budynku nad Czeremoszem. Nastał trzeci dzień krwawej wojny, tej fazy II wojny światowej, którą później stalinowcy nazwą ojczyźnianą. Po wszystkich wielkich więzieniach i rejonowych katowniach czekistów Galicji, Zachodniego Wołynia i Północnej Bukowiny (dalej będzie też po wschodnich terenach) czekiści gorączkowo niszczyli uwięzionych ludzi. Ale nawet ten pośpiech nie powstrzymywał ich od niewyobrażalnego i bezsensownego okrucieństwa. Wiadomo o ukrzyżowanych księżach, zgwałconych zakonnicach, zabitych w łonie matki niemowlętach… Tak było i w tym budynku we wsi Żabie (obecnie osiedle typu miejskiego Wierchowina). Pierwszym na męki wzięli Onufrego Manczuka. Nie trafić w czekistowskie żarna po „wyzwoleniu” nie miał szans. Nawet dziwne, że aresztowali go dopiero w maju 41-go. Strzelec siczowy, uczestnik walk pod Makówką. Po powrocie z wojny — aktywny działacz Proświty, założyciel ruchu spółdzielczego na Huculszczyźnie. Własnym kosztem na własnym gruncie zbudował ukraińską szkołę i wynajął budynek dla drugiej, początkowej, w czasie totalnej polonizacji. Amator-folklorysta, etnograf, oryginalny pisarz (już w latach 90. ukazał się zbiór jego nowel z życia Hucułów), autor artykułów w szeregu galicyjskich czasopism okresu międzywojennego. Takich „czerwona” władza nie akceptowała organicznie. Dlatego, być może, torturowali go najokrutniej. Wszystko opowiedzieć trudno. Dość powiedzieć, że wyłupili oczy i wbijali gwoździe w głowę. Innym dostało się nie o wiele mniej. Ze wszystkich nieszczęśników uratował się jeden — wcisnął się w wąski zaułek za piecem. Tak wąski, że ukrycie się tam nie wydawało się prawdopodobne. A kaci swoje „trudy” tak hojnie skrapiali wódką, że pod koniec zupełnie oszaleli i nie zauważyli braku jednego więźnia w rachunku zamęczonych. A gdy nastał dzień, porzucili napakowany trupami dom, powpadali, pijani, do aut i ruszyli na Kosów, na wschód. Był dzień czczenia świętego Onufrego. Solenizantowi, Onufremu Manczukowi, równo dziesięć dni wcześniej — 15 czerwca — stuknęło czterdzieści dwa lata. 25 czerwca Za krew rodzinną, niewinną Do publikacji „WYROK WYKONANO 24 CZERWCA 1953 ROKU” — o męczeńskiej śmierci Onufrego Manczuka — Natalka Pokład dodała komentarz: „A my dziwimy się, gdzie podziała się nasza triumfująca siła i niezłomność...”. Gorzkie rozmyślania i w wielu kwestiach sprawiedliwe. A jednak nie zniknęły bez śladu siła i niezłomność wraz z odejściem całych warstw, zmielonych przez komunistyczny terror. Razem z Onufrym Manczukiem czekiści zabili 25 czerwca 41-go przed ucieczką z Karpat także mojego współmieszkańca Iwana Iluka. Też ciężko torturowali. Manczuk był, jak wiadomo, znany na całą Huculszczyznę krzewiciel oświaty, działacz społeczny. Iluk — zwykły gospodarz, po powrocie z wojny światowej spokojnie zajmował się gospodarstwem, sam wychowywał dzieci (jego żona, póki wojował, puściła się i uciekła na Wschód z moskalami, ale to osobna historia). Spośród dzieci Onufrego wyróżniał się Iwan. Smukły młodzieniec o romantycznym usposobieniu, nieśmiały jak dziewczyna. Bardzo kochał ojca i był z niego dumny. Syn Iwana Iluka Mytnyk (Dmytro) był trochę flegmatykiem, człowiekiem o bezgranicznej sile fizycznej i takiej samej dobroci. Przed II wojną światową zdążył się ożenić, żyli z Anną w zgodzie, prawda, dzieci u nich nie było. Kiedy syn zobaczył zniekształcone ciało Onufrego, z szoku zemdlał. Co działo się w duszy Mytnyka, kiedy patrzył na pieczone rany taty i wbite kołki pod paznokcie, nie wiedział wtedy nikt. Iwan Manczuk-„Biłohrud” i Dmytro Iluk-„Kyczera” stali się nieustraszonymi żołnierzami UPA. Ich imiona/pseudonimy wspominane są prawie we wszystkich „raportach” czekistów o walkach z oddziałami UPA i głośnych akcjach SB. Komendant bojówki SB „Biłohrud” był na tyle odważny, na ile bezlitosny. Karabinier „Kyczera” robił swoją robotę prosto, jak kosił trawę koło domu. A na postoju, bywało, czule gładził swój węgierski „ręczniak”, i kiedy strzelcy zachwycali się jego „wynikiem” w ostatniej walce, cicho odpowiadał: „To za dzedzia” — za tatę. W niedawno wydanym albumie „Za Ukrainę, za jej wolność…” — porównawczym fotokronice walki narodowowyzwoleńczej UPA i dzisiejszej wojny z tym samym wrogiem, jest też strona ze zdjęciami, na których przedstawieni są karabinierzy — upowcy i dzisiejsi. Wśród nich i „Kyczera”. Nic nie mija bez śladu. 30 czerwca Nasi bohaterowie. Zawedia Ostatnio podawałem notatki o męczeńskiej śmierci działacza kulturalnego i pisarza z Huculszczyzny Onufrego Manczuka, o jego synu Iwanie-„Biłohrudzie”. „Biłohrud” zginął 8 sierpnia 1951 roku. Wśród towarzyszy broni, którzy też w tej walce polegli, był i Wasyl Nebesijczuk — „Zawedia”. Wasyla dobrze znali we wsi Ilci na Żabiewszczyźnie (obecnie rejon wierchowiński). Szczególnie przez szkołę tańców towarzyskich, która była zorganizowana siłami miejscowej komórki „Proświta”. W ludzie nazywano ją „balet”, a uczyli tam, sądząc z opowieści, i tańców ludowych. Młodzieniec stał się pierwszą „gwiazdą” tego „baletu”, o jego zręczności opowiadano jeszcze całymi dziesięcioleciami. Jak tylko, jeszcze w czasie okupacji niemieckiej, w Karpatach zorganizowała się Ukraińska Narodowa Samoobrona, która później zreformowała się w UPA, Nebesijczuk wstąpił w szeregi powstańców. Był dowódcą roju, dowódcą czoty sotni UPA, zwiadowcą, komendantem rejonowego oddziału egzekutywnego Służby Bezpieczeństwa (REW SB), referentem SB Żabiewskiego rejonowego kierownictwa OUN. Pseudonim wybrał (lub nadano mu) nieprzypadkowo — miał żywy, nieposiedzący charakter. To słowo w słownikach tłumaczy się zgodnie ze „Słownikiem…” B. Hrinczenki jako „oszust?”. Ale nie bez powodu B. Hrinczenko postawił znak zapytania — błyskotliwy znawca leksykologii, czuł, że jedyne, najwyraźniej, źródło, skąd tłumaczenie wzięto, jest wątpliwe. W rzeczywistości słowo pochodzi od znaczenia „wszczynać żarty, zabawy, wybryki” i tym podobne, nawet psoty. Lecz w podziemiu, w armii i w SB nie było już czasu na zabawy. Oto tylko kilka linijek z ocalałych raportów z Żabiewszczyzny: „20/III.1947 r. Kryworównia. — Zespół REW SB pod dowództwem dr. „Zawedii” złapał porucznika Kimejczuka Fedora z Żabia-Słupejka. Za aktywność przeciwko naszemu ruchowi został zlikwidowany. 23/III.1947 r. Żabie-Ilci. — Zastępca komendanta REW SB dr. „Zawedia” i por. UPA „Siryj” wykonali zamach na bardzo aktywnego stribka” MGB133 Soruka Mychajła, syna Iwana, ur. 1916 r. w Żabiu-Słupejce. Soruk zabity, pracownik administracyjny rejonowego oddziału MSW Żmurko Petia ciężko ranny, zmarł w szpitalu. 13.4.[19]47 r. Żabie-Chodak: wojska wewnętrzne w liczbie 60 osób przeszukiwały lasy w Kostryczy. Tutaj natknęły się na rejonowy oddział SB, który wycofał się w górę. Druhowie „Zawedia” i „Biłohrud” oderwali się od całości i natrafili na drugą grupę bolszewików. Odstrzeliwując się, wycofali się szczęśliwie, zabijając starszego porucznika, sierżanta i jednego żołnierza”. Takich doniesień jest mnóstwo za każdy rok. Aż do sierpnia 51-go. 8 sierpnia 1951 roku w pobliżu góry Skupowa spotkali się na naradzie starszyni UPA Wasyl Nebesijczuk ps. „Zawedia”, Iwan Manczuk („Biłohrud”), Dmytro Wytoszczuk („Dibrowa”), Tanasij Jackowski („Żajworonok”) oraz Mykoła Szkarlupa („Honta”). Enkawudziści otrzymali informację o czasie i miejscu spotkania, w operacji przeciwko pięciu osobom brało udział 1500 żołnierzy i oficerów. Szans dowódcy nie mieli. Chociaż… „Honcie” mimo wszystko udało się wyrwać z pierścienia, walczył jeszcze dwa lata. Reszta zginęła, broniąc się do ostatniego naboju. Zginął również „Biłohrud”. „Zawedia” też miał szansę — zręcznie wspiął się na gęsty świerk i przyczaił, ale mimowolnie wydała go owczarka „Tygra”, która przez ostatnie parę lat była z nim nierozłączna. Została pod świerkiem… Na propozycję poddania się z korony drzewa rozległ się wybuch granatu. „Zawedia” pierwszy od lewej. Na miejscu śmierci dowódców stoi krzyż, w sierpniu 2013 roku uroczyście poświęcony. 24 czerwca Wyrok wykonano 24 czerwca 1953 roku Dmytro Bilinczuk-„Chmara”. Stał się legendą jeszcze za życia. Nocując w opustoszałym domu rodziców (rodzinę sowieci wywieźli na Sybir), został otoczony przez niemieckich żandarmów i na komendę poddania się jednym strzałem zabił przez okno, na dźwięk, komendanta policji. Uciekł! W biały dzień galopował konno przez Kosów, kiedy policja i gestapo szukały go po całym powiecie. Dowodzona przez niego czota sotni UPA „Nedobytogo” rozstrzygnęła sprawę podczas rozbicia niemieckiej załogi, która ochraniała kopalnię manganu w Karpatach. A już jako sotnik brał udział w walkach z oddziałami NKWD, w rajdzie do Rumunii. Po reorganizacji UPA stanął na czele Kosowskiego Rejonowego Prowodu OUN. Podstępnie schwytano go w czerwcu 1952 roku. Już ponad miesiąc wcześniej zginął młodszy brat Wasyl, „Sybirjak” (mój tata). Śledztwo prowadzono w Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk), potem w Kijowie. Miejsce egzekucji (Łukjanówka? Piwnica przy Włodzimierskiej?) i miejsce pochówku szczątków są nieznane. Tego samego dnia rozstrzelany został Wasyl Jusypczuk („Morozenko”, „Bohdan”, „Oles”), czotowy UPA, śledczy SB, kierownik Kuckiego Rejonowego Prowodu OUN. Niestety, fotografii nie znalazłem. Wieczna im pamięć!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn