Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Mój drogi! Jesteś dla mnie zrujnowaną świątynią»

Слово Просвіти, №32 за 2018 рік

1 sierpnia 1913 r. w dalekim gruzińskim mieście Surami przestało bić serce genialnej poetki — Łesi Ukrainki. Minęło 105 lat, odkąd odeszła w zaświaty, pozostawiając po sobie to, co nie umiera. O życiu osobistym, intymnym wybitnej poetki czytelnik nie wie aż tak wiele. W upolitycznionych podręcznikach szkolnych kładziono nacisk na jej przyjaźń z socjaldemokratą Serhijem Merżynskim, którym, będąc sama chora, zajęła się przez kilka miesięcy, aż do jego ostatnich dni. Był to wyczyn bezgranicznie oddanego człowieka. Sama dziwiła się, jak mogła wtedy przeżyć. Skąpymi informacjami dysponowaliśmy także na temat męża Łesi Ukrainki — Kłymenta Kwitki, z którym wzięła ślub w 1907 roku. Pragnienie dowiedzenia się więcej o Kwitce zaprowadziło mnie do biblioteki. Internet dostarczył dość ciekawego materiału, który dotyczył nie tylko jego, ale i Maksyma Sławynskiego, pierwszej romantycznej miłości młodej wołynianki, która wybuchła w Kołodnie w 1886 roku. Miała wtedy 15 lat, a on — 18. Kimże on jest? W publikacji internetowej na jego temat jest wiele ciekawego materiału. Maksym Sławynskyj (Sławinski) urodził się 24 sierpnia 1868 r. w m. Stawyszcze, na Kijowszczyźnie. Jego ojciec był ogrodnikiem hrabiny Branickiej. Na naukę syna oddał do Drugiego gimnazjum kijowskiego, które swoim wychowankom dawało gruntowną wiedzę. Potem Maksym studiował na Uniwersytecie Kijowskim św. Włodzimierza: początkowo na wydziale prawnym, później — na historyczno-filologicznym. Z zapałem studiował języki obce, które w przyszłości mu się przydały. Zdobywszy błyskotliwe wykształcenie, pracował jako korespondent i redaktor w różnych wydawnictwach. W 1898 roku los rzucił go do Petersburga, gdzie redagował „Wiestnik Jewropy” i był współredaktorem gazety „Siewiernyj kurjer”. W 1904 r. został redaktorem odeskiego czasopisma „Jużnyje zapiski”. Współpracował z „Literaturno-naukowym wisnykiem”, później — z gazetą „Rada”. W przededniu wojny rosyjsko-japońskiej został powołany do armii. W liście do O. Kobylańskiej Łesia Ukrainka pisała: „…a teraz on (Sławynskyj. — Przyp. A. K.) jest oficerem w wojsku — zabrali go niespodziewanie, i jeszcze dobrze, chociaż nie na wojnę, a oddelegowali na miejsce tych, którzy na wojnę poszli, tak że on na Ukrainie zostanie. Bardzo on z tego nie jest rad, że musiał pióro na strzelbę zamienić…”. 1905 r. — Maksym Sławynskyj znów w Petersburgu. W tym samym roku został wybrany do pierwszej Dumy Państwowej Rosji. W 1906 r. został redaktorem „Ukrainskogo wiestnika”. Na 50. rocznicę śmierci Tarasa Szewczenki brał czynny udział w wydaniu „Kobziarza” w języku rosyjskim. Należała do niego przedmowa do tego wydania i szereg tłumaczeń. Książka została wydrukowana w Petersburgu w 1911 r. Kilka lat później rząd carski zabronił obchodzenia stulecia urodzin genialnego syna Ukrainy. Maksym Sławynskyj jeszcze w młodych latach, jak już wspominaliśmy, poznał Łarysę Kosacz. Od tamtej pory stali się bliskimi przyjaciółmi. Przyjaźnił się także z jej bratem Mychajłem Kosaczem, który pasjonował się matematyką i fizyką. Nie zaniedbywał także literatury pięknej (swoje utwory drukował pod pseudonimem Mychajło Obacznyj). W latach 80. XIX w. w Kijowie miłośnicy literatury założyli kółko literackie, które żartobliwie nazwali „Plejadą”. Student Sławynskyj wraz z Łarysą i Mychajłem Kosaczami brali w nim aktywny udział. Kółko odwiedzali także ich najbliżsi przyjaciele — Ołeksandra Sudowszczykowa (w przyszłości zostanie żoną Mychajła i znaną pisarką), Ludmyła Staryćka, Wołodymyr Samijłenko, Marharyta Komarowa i inni. Posiedzenia kółka literacko-artystycznego często odbywały się w mieszkaniu rodziny Kosaczów, a czasami — u Łysenków i Staryćkich. Spotkania odwiedzali także pisarze starszego pokolenia — matka Łesi Ukrainki Ołena Pcziłka, M. Staryćkyj, M. Łysenko… Na tych spotkaniach „Plejady” omawiano utwory literackie młodych autorów, ogłaszano konkursy, przygotowywano do wydania książki. Na lata 1888–1893 przypada aktywna działalność tej młodzieżowej organizacji twórczej. Łesia Ukrainka oraz M. Sławynskyj już wtedy byli znawcami wielu języków europejskich. Najwyraźniej zachęcała ona członków „Plejady” do tłumaczeń utworów klasyków literatury zagranicznej. I na tej podstawie rodzi się współpraca między Łesią a Maksymem, która trwała nie jedną dekadę. Nie bezpodstawnie niektórzy badacze twierdzą, że nie tylko się przyjaźnili, ale i kochali. Oboje umówili się, że będą tłumaczyć liryczne perły z „Księgi pieśni” niemieckiego poety-romantyka Heinricha Heinego. Stało się tak, że Sławynskyj przez długi okres nie dawał znaku życia. A Łesia Ukrainka chciała dowiedzieć się, jak idą sprawy z tłumaczeniami. I w kwietniu 1890 r. z wsi Kołodno pisze do brata (nawiasem mówiąc, w formie wierszowanej): Drogi mój Mychajle! Postanowiłam sobie Dzisiaj napisać W wierszach list do ciebie. Wzmiankę o M. Sławynskim czytamy w jednej z następnych strof: Filozofowie nowocześni — Ty, ja oraz pan Maksym — Dawno już rozstrzygnęli Kwestię mądrą tę. Nieco dalej: Owszem! Przepisałam Ja pieśni Heinego. Siedziałam, jak zaklęta, Nad nimi ja trzy dni. Pytała, czy „Muzy natchnione” odwiedzają członków „Plejady”. W następnym liście do brata skarżyła się, że: „…oszukał mnie pan Maksym — nie śle żadnych tłumaczeń. Poproś, żeby on przesłał tłumaczenia wierszy”. I poetka przytacza wyrażenie w języku niemieckim, które brzmi po ukraińsku tak: „…i gdyby wiedziały te małe kwiaty, jak głęboko zraniły moje serce”. Najwyraźniej te słowa mają intymny podtekst, nie są przypadkowe. Tłumaczenie utworów lirycznych H. Heinego przeciągało się, i to niepokoiło Łesię Ukrainkę. Po dziecięcemu cieszyła się, kiedy wspólna praca została zakończona: czytamy list do wuja M. Drahomanowa z 18 grudnia 1890 r.: „Mój Heine jutro już pojedzie do druku, jestem z tego bardzo zadowolona”. I wreszcie „Księga pieśni” Heinricha Heinego w tłumaczeniach Łesi Ukrainki i Maksyma Stawyskiego (pseudonim Sławynskiego. — Przyp. A.K.) ujrzała światło dzienne we Lwowie w 1892 r. (większość tłumaczeń należy do poetki (ze 143–92). Przedmowę do książki napisała matka Łesi Ukrainki — Ołena Pcziłka. Zatem natchniona praca dwojga zakochanych utalentowanych osobowości nad tłumaczeniami uwieńczona została sukcesem. Stało się to nieprzeciętnym zjawiskiem nie tylko w działalności „Plejady”, ale i w literaturze ukraińskiej w ogóle. Nam od dawna znany był wiersz H. Heinego „Kiedy rozstają się dwoje”. Lecz nie wiedzieliśmy, że przetłumaczył go M. Sławynskyj, a później został on ułożony do muzyki przez niezrównanego kompozytora M. Łysenkę. I stał się, bez przesady, ozdobą ukraińskiego romansu. Wakacje letnie 1892 roku Maksym Sławynskyj spędzał we wsi Kołodno (niedaleko Kowla) — w majątku Kosaczów. Z Łarysą natchnienie wzięli się za redagowanie tłumaczenia „Księgi pieśni” niemieckiego poety. Sam Iwan Franko opiekował się tym wydaniem. Według słów badaczy, ich uczucia — Łarysy i Maksyma — rozgorzały z nową siłą. Chce się zgodzić z O. Szulhynem, działaczem społeczno-politycznym, który wyraził się: „Teraz można powiedzieć i o wzruszającym romansie z wielką ukraińską poetką, w duszy której on (Sławynskyj. — Przyp. A. K.) zostawił głęboki ślad”. Ten ślad odczuwamy, zapoznając się z cyklem wierszy „Melodie” z książki Łesi Ukrainki „Dumy i marzenia”, która również ujrzała światło dzienne we Lwowie w 1899 roku, sześć lat po pierwszym zbiorze „Na skrzydłach pieśni”. A to — arcydzieła jej liryki intymnej: „Stałam ja i słuchałam wiosny”, „Chciałabym ja pieśnią zostać”, „Sen nocy letniej”, „Płonie moje serce”… Czyż nie do niego, ukochanego „pana Maksyma”, zwrócone są słowa poetki, które płyną z głębi duszy: „Miły mój! Ty dla mnie zrujnowana świątynia…” Dlaczego tak tragicznie? Zapewne była ku temu przyczyna. Zresztą pisane były te wiersze w czasach ich bliskich relacji (pierwsza połowa lat 90. XIX w.). Cykl „Melodie” zaczyna się wierszem „Noc cicha i ciemna była”. Przytaczamy drugą strofę z tego wiersza: Wiatr smutno wzdychał w ogrodzie. Ty śpiewałeś, ja milcząca siedziałam, Pieśń w sercu u mnie brzmiała, Wiatr smutno wzdychał w ogrodzie. Minorowym nastrojem przepełniony jest także utwór „Nie śpiewajcie mi tej pieśni”. Męki duchowe są wielkie — potrzebny odpoczynek: Lekkim snem śpi mój żal w serduszku, Po co śpiewem budzić go? Apoteozą cierpienia można nazwać poezję „Płonie moje serce”. Trudno go pozbyć się. Dusza rwie się, dusza płacze: Lecz łzy nie płyną potokiem bujnym, Bo suszy je tęsknota ogniem zapalnym. Mało po trochu słoneczne motywy nabierają siły: Znów wiosna, i znów nadzieje W sercu chorym ożywają. Wreszcie optymistyczne nuty wdzierają się w wiersz „Stałam ja i słuchałam wiosny”: Ona mi śpiewała o miłości, O młodości, radości, nadziei, Ona mi odśpiewała znów To, co dawno mi śpiewały marzenia. Poetka nigdy nie uroniła ani jednego nieuprzejmego słowa o swoim najbliższym przyjacielu. A czyż nie o swoich uczuciach do niej wyraził się Maksym w wierszu „Wije się ścieżka”, ułożonym do muzyki przez K. Stecenkę? Wije się ścieżka między żytem, Porosła trawą. Chodzę, błądzę, nudzę się światem, Ciężko za tobą. Przeglądam wielotomowe wydanie utworów Łesi Ukrainki. Dość obszerna jest jej spuścizna epistolarna. Zapoznaję się z listami do najbliższej rodziny, przyjaciół, znajomych. I wiele, wiele razy poetka wymienia jego imię, zaczynając od lat 90. XIX wieku i kończąc mniej więcej na 1904 r. (a może i późniejszym okresie). Oto najbardziej charakterystyczne cytaty z listów do różnych adresatów: Do wuja M. Drahomanowa (23.02.1893 r.): „Waszą opinię o naszych tłumaczeniach przyjmę do wiadomości i przekażę Maksymowi Sławynskiemu”. Do matki O. Kosacz (24.12.1893 r.): „Smutna przygoda stała się ze Sławynskim, tobie Lila pisała dokładnie, zdaje się… Haniebna wyszła sprawa, ale hańba spada nie na Sławynskiego, sympatia obywatelska jest po jego stronie… Tych rozrabiaków-studentów wykluczono, ale czy na tym się skończy, nie wiadomo”. Przypis. A stało się oto co. Na jednym ze studenckich wieczorów ktoś z tak zwanej „złotej młodzieży” zaczął rozrabiać. Jako organizator wieczoru, M. Sławynskyj poprosił o wyprowadzenie dwóch studentów. Kilka dni później przy wyjściu z uniwersytetu napadli na niego i brutalnie pobili. Łesi było żal swojego przyjaciela. Do W. M. Hnatiuka (11.11.1900 r.): „My z p. (panem. — Przyp. A. K.) Sławynskim od dawna jesteśmy w spółce literackiej przy tłumaczeniach z Heinego i spółki tej nie miałam zamiaru zrywać, zamierzając dalej wydawać swoje tłumaczenia”. Do matki O. P. Kosacz (04.03.1900 r.): „Widziałam w Petersburgu małżeństwo Sławynśkych, Kistiakiwśkych…” Do W. P. Hnatiuka (10.03.1900 r.): „My ze Sławynśkym ułożyliśmy plan jeszcze trzeciej książki przekładów Heinego, mamy nadzieję przygotować ją jeszcze na jesień…” Do siostry Olhy (22.11.1904 r.): „Nie powiodło się z czasopismem Sławynśkiego… potrzebowali Sławynśkiego do wojska…” Czyż nie dodaje jakichś akcentów do stosunków Łesi Ukrainki i Sławynśkiego jej list do pisarza M. Pawłyka, prawda, pisany jeszcze 2 września 1895 r.? „Ciekawa jestem, jakie wrażenie na galicyjskich ludziach robią takie opowiadania, jak, na przykład, o mojej współpracy ze Stawyśkym (pseudonim Sławynśkiego. — Przyp. A.K./…(so ein lach!!! — z niem.: tak śmiesznie). Ja oto zamierzam pisać co nieco, to kiedy wydrukuję (nie teraz) — oto wybałuszą oczy panienki i panicze, nie raz przyjdzie się wspomnieć świętej pamięci Ohonowśkiego z jego „Owszem, kiedy ona nie myślała wychodzić za niego za mąż, to nie powinna była mówić, że go kocha!!! „Oj, mało, serduszko, jednego Gogola, wiele jeszcze śmiesznego na świecie jest, — mawiała jedna połtawska ziemianka”. Zatem wspólne interesy na wiele lat połączyły ich losy. Trudno powiedzieć, dlaczego ich drogi się rozeszły. Przyjaciółmi pozostali i wtedy, kiedy Sławynśkyj założył swoją rodzinę. Trzeba powiedzieć, że był takim szczerym patriotą, jak i Łesia Ukrainka. W liście do Ołeny Pcziłki (początek XX w.) pisał, że szczyci się tym, że jest Ukraińcem i nikim innym być nie chce. Żył Ukrainą i pracował dla niej jako poeta, jako dziennikarz, jako historyk, jako prawnik. Swoje oddanie Ukrainie wykazał w rewolucyjnym okresie jej niepokojącej historii 1917—1920 lat, czyli wtedy, kiedy Ukraina wywalczała swoją niepodległość. A następnie — wymuszona emigracja do Czechosłowacji. Sławynśkyj nie chciał pozostawać pod bolszewikami, bo to było niebezpieczne dla człowieka, który wiarą i prawdą służył Ukrainie. Czyż władza radziecka mogła mu wybaczyć to, że był w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej ministrem pracy, że został mianowany przewodniczącym ukraińskiej dyplomacji w Czechosłowacji; że wzywał Europejczyków do walki o narodowe wyzwolenie narodu ukraińskiego spod obcego zniewolenia; że brał aktywny udział w wydaniu zbioru, poświęconego pamięci S. Petlury (1930 r.)? Właśnie dlatego radziecki kontrwywiad „Smiersz” 27 maja 1945 r. w Pradze aresztował profesora M. Sławynśkiego, któremu szedł 78 rok. I tak bała się „wroga narodu”, że samolotem pospiesznie wysłała do Kijowa i wtrąciła do więzienia Łukianiwśkiego, gdzie on 23 listopada 1945 r. zmarł od tortur. Tak zginął członek Ukraińskiej Centralnej Rady, wielki patriota Ukrainy, wspaniały poeta, pedagog, publicysta, tłumacz, bliski przyjaciel genialnej Łesi Ukrainki. Dobrze, że za czasów niepodległej Ukrainy w 2002 r. wyszły wybrane utwory M. Sławynśkiego, a jedna z ulic Kijowa nazwana jest jego imieniem. Choć grób jego się nie zachował, to Ukraina zawsze będzie pamiętać swojego kochającego syna. Materiał przygotował Anatolij KARPIUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn