Strona · s. 14strona oryginału ↗
Obraz na wszystkie czasy „Zaporożcy piszą list do tureckiego sułtana”: fascynująca przeszłość i pouczająca teraźniejszość
Слово Просвіти, №32 за 2018 рік
Ołeksandr SLIPCZENKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy
140 lat temu, w lipcowy dzień 1878 roku, towarzystwo młodych artystów, którzy spędzali lato w majątku Abramcewo mecenasa Sawy Mamontowa, bawiło się aż nadto hucznie. Ktoś przeczytał na głos złośliwe posłanie Zaporożców do tureckiego sułtana, które od dawna krążyło w licznych wersjach. Przyjęto je z zachwytem, gdyż w pełni odzwierciedlało nastroje społeczne po zwycięskiej wojnie z Imperium Osmańskim, która właśnie dobiegła końca. Obecny przy tym 33-letni Ilja Riepin, pochodzący z ukraińskiej Słobożanszczyzny, po powrocie do swojego studia od razu naszkicował węglem scenę kozackiej twórczości. Ukazała mu się ona niczym „symfonia ludzkiego śmiechu”, która ucieleśniała buntowniczego ducha kozackiej swobody. Ale te słowa pojawią się później, a wtedy artysta, jakby zagubiony wobec złożoności zamysłu, na długo porzucił pracę nad obrazem… Jednak temat już go nie opuszczał. Dwa lata później, trasą opracowaną przez historyka Mykołę Kostomarowa, wyruszył w podróż po Ukrainie, studiując materiał historyczny, wykonując dziesiątki szkiców miejscowych typów ludzkich. Pierwotny zamysł („Cóż za naród! Głowa kręci się od ich hałasu i wrzawy, wesoły naród. Diabelski naród!”) staje się coraz głębszy, nabiera większego znaczenia: „Nasze Zaporoże zachwyca mnie tą wolnością, tym uniesieniem rycerskiego ducha, ta garstka zuchwalców… nie tylko broni całej Europy przed wschodnimi drapieżnikami, ale grozi nawet ich silnej wówczas cywilizacji i od serca śmieje się z ich wschodniej pychy”. Mijają lata, ale obraz nie wychodzi poza ramy licznych szkiców. Ta pozorna powolność procesu twórczego miała być może jeszcze jedną przyczynę, którą zauważa się, zestawiając daty, a także wydarzenia z życia artysty. Właśnie w tym czasie starszy kolega Riepina, również pochodzący ze Słobożanszczyzny, Iwan Kramskoj ukończył swój słynny „Śmiech” — obraz, na którym tłum rzymskich legionistów śmieje się z Chrystusa, który skulił się w oczekiwaniu na egzekucję. Przy całym braku podobieństwa fabuł i postaci nie można pozbyć się myśli, że Riepina mogło powstrzymywać poczucie pewnej wtórności jego pracy. W istocie, zarówno u niego, jak i u tamtego, zupełnie różne tematy były ujawniane za pomocą podobnego chwytu: przedstawienia śmiejącego się męskiego tłumu. Dlatego wydaje się nieprzypadkowe, że pierwszy szkic „Zaporożców” farbami olejnymi pojawił się prawie 10 lat później, kiedy zmarł Kramskoj… Ten szkic Riepin podarował jeszcze całkiem młodemu rodakowi Dmytrowi Jawornyckiemu. Dopiero co się poznali i od tego czasu utalentowany archeolog i etnograf, który był podejrzany o „południowosłowiański separatyzm”, staje się przyjacielem i doradcą artysty w kwestiach kozackich starożytności. Nie tylko otwiera przed nim swoje kolekcje przedmiotów zaporoskiego życia codziennego, inspiruje do długiej podróży na Kubań, gdzie żyją potomkowie przesiedlonych przez Katarzynę II Siczyków, ale też nierzadko wyszukuje dla niego żywą naturę, która ucieleśnia się pędzlem artysty w wizerunki postaci ogromnego płótna. Dlatego też Riepin umieścił go, jakby na znak uznania zasług, w samym centrum całej kompozycji w postaci pisarza, bez którego, trzeba myśleć, nie byłoby i samego listu. Czy jednak istniał on w ogóle jako prawdziwy dokument historyczny? Chyba prawdziwą historyczną wiarygodność ma jedynie adresat listu — sułtan Imperium Osmańskiego Mehmed IV, a cały ten epizod z korespondencją miał (lub mógłby mieć) miejsce w latach 1675–1676. Były też inne wersje, a jeśli chodzi o tekst samego zaporoskiego posłania, to jego wariacji w ogóle nie sposób zliczyć, co zalicza słynny list raczej do gatunku mitu ludowego. Chociaż tekst pierwotnego wezwania sułtana do Zaporożców jest dobrze znany i całkowicie wiarygodny. Można powiedzieć, że on sam sprowokował tak ostrą, parodystyczną odpowiedź. Sądźcie sami: „Ja, sułtan i władca Świetlistej Porty, brat Słońca i Księżyca, namiestnik Allaha na Ziemi, władca królestw — macedońskiego, babilońskiego, jerozolimskiego, Wielkiego i Małego Egiptu, król nad królami, władca nad władcami, niezrównany rycerz, nikim niepokonany wojownik, władca drzewa życia, nieustępliwy strażnik grobu Jezusa Chrystusa, powiernik samego Boga, nadzieja i pocieszyciel muzułmanów, postrach i wielki obrońca chrześcijan, rozkazuję wam, zaporoskim kozakom, poddać się mi dobrowolnie i bez żadnego oporu i nie zmuszać mnie waszymi napadami do niepokoju”. Dotkliwie, oczywiście, otrzymywać takie rozkazy. Zwłaszcza od tego, z kim wiele razy i nie bez sukcesu mierzyło się siły. Ale zbyt surowym, tym bardziej groźnym, tego posłania mimo wszystko nazwać nie można. W tamtej wojowniczej epoce leksyka takich epistol nie wyróżniała się szczególną wykwintnością. Ten sam sułtan, na przykład, wprost zawiadamiał cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Narodu Niemieckiego) Leopolda I Habsburga, że zostanie jego panem, a z imperium zrobi „to, co mu się zachce” i pozostawi w nim pamięć o swoim „przerażającym mieczu”. Między innymi i tym, że „obnaży piersi jego kobiet dla paszcz psów i innych zwierząt”. W porównaniu z tymi groźbami żądania wysunięte wobec Zaporożców nie mogą być uznane za szczególnie surowe i krzywdzące. Raczej sułtan oferuje tutaj swoją protekcję. Tym bardziej, że nie zapomina pokazać też swoich cnót jako strażnika grobu Jezusa Chrystusa i obrońcy chrześcijan, czyli gwarantuje im wolność wyznania. Ale na Siczy takie awanse nikogo nie mogły oszukać. Odpowiedź można było łatwo przewidzieć. I twórczość ludowa nadała jej odpowiednią formę. „Ty — szatanie turecki, przeklętego czarta bracie i towarzyszu, i samego Lucyfera sekretarzu! Jaki z ciebie do czarta rycerz? Czart wyrzuca, a twoje wojsko pożera. Nie będziesz ty godzien synów chrześcijańskich pod sobą mieć; twojego wojska my się nie boimy, ziemią i wodą będziemy bić się z tobą. Babiloński ty kucharzu, macedoński kołodzieju, jerozolimski piwowarze, aleksan-
Przed III Uniwersałem Z cyklu „O »starych« czasach na Ukrainie. Ilustrowana historia Ukrainy nie Hruszewskiego i nie Arkasa”. P. Kockyj. 1917. Według wydania: Gedz (Kijów). 1917. Nr 4. S. 4 W centrum (z piórem) siedzi — pisarz generalny Sekretariatu Generalnego Ołeksandr Łotockyj, nad nim „wisi” potężna postać przewodniczącego Sekretariatu Generalnego Wołodymyra Wynnyczenki, po lewej — sekretarz generalny spraw wojskowych Symon Petlura, obok niego przy stole — towarzysz sekretarza generalnego spraw żywnościowych Mykoła Stasiuk, między nimi — sekretarz generalny pracy Mykoła Porsz, za nim — członek UCR Iwan Łucenko, a dalej — towarzysz przewodniczącego UCR Mykoła Szrah. Stoją (od lewej do prawej): członek UCR Mykoła Łewycki, sekretarz generalny spraw żywnościowych Mykoła Kowalewski, jeden z założycieli i towarzysz przewodniczącego UCR Serhij Weselowski, członek UCR Mykyta Szapował, przewodniczący UCR Mychajło Hruszewski. Imiona dwóch osób przedstawionych przy stole po prawej stronie od O. Łotockiego nie zostały ustalone.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
