Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Protianglicyzm Iryny Farion 43. Hedlajner

Слово Просвіти, №32 за 2021 рік

zniszczona przez stalinowski reżim, Olena Kurylo (1890 – po 1946) w swojej kapitalnej i normotwórczej pracy „Uwagi do współczesnego ukraińskiego języka literackiego” (1923, 1925 r.): „Język ukraiński nie zna czynnych imiesłowów przymiotnikowych na -czy, -(w)szy, ani biernych na -my w takim tworzeniu i w takiej funkcji, w jakiej używa ich współczesny ukraiński język literacki, jak np.: ˂…˃ Wstrząsający przypadek. Dalekosiężna specjalizacja”. Następnie Olena Kurylo powołuje się na wybitnego historyka języka ukraińskiego, który stał u początków ukraińskiego językoznawstwa, Pawła Żyteckiego: „Co do czynnych imiesłowów przymiotnikowych, to w mowie ludowej zupełnie ich nie ma” (5, s. 18). Rozwija dalej tę myśl wybitny ukraiński pisarz i językoznawca, również dwukrotnie represjonowany przez moskiewsko-totalitarny reżim, Borys Antonenko-Dawydowycz (1899– 1984) w klasycznej pracy „Jak my mówimy” (1970 r.): „Pojawia się słuszne pytanie: czy ta osobliwość języka ukraińskiego – unikanie form czynnych imiesłowów przymiotnikowych – nie ogranicza naszych możliwości?” – i podaje przykład zamiany: „Nam trudno widzieć cię przykutym i cierpiącym” zamiast w języku ukraińskim: „Nam trudno widzieć cię przykutym i stradniczym” (2, s. 137). Ponad 20 sposobów zamiany czynnych imiesłowów przymiotnikowych, które znalazły się w naszym piśmiennictwie pod wpływem języka cerkiewnosłowiańskiego i moskiewskiego, podaje Swiatosław Karawański (1920–2016), zauważając, że „bogactwo języka ukraińskiego polega na tym, że ma tysiące sposobów na uniknięcie form jemu niewłaściwych” (4, s. 153), na przykład: koordynujący – trzeba koordynacyjny (4, s. 153–196). Zwłaszcza do słowa tańczący ten językoznawca – ponad 30-letni więzień moskiewsko-stalinowskich obozów koncentracyjnych i wygnaniec z Ukrainy, który przebywał poza jej granicami 68 lat – proponuje takie zestawy synonimów: który tańczy, roztańczony, zakręcony w tańcu, przywykły do tańczenia, chętny do tańców, tancerz, tancerzyna, tancerzyk, tanecznicki, w wirze tańca (4, s. 195). Zatem w podanym przykładzie należy użyć formy „tanecznicki nauczyciel” lub „nauczyciel-tancerz”, a nie moskiewsko-bułgarskiej kalki „tańczący” ˂ „tańcujuszczij”. Ponadto słowa tancerz w żadnym razie nie należy rozumieć wyłącznie jako tancerz zawodowy, o czym świadczy słownik objaśniający języka ukraińskiego: TANCERZ, -a, m. 1. Ten, kto bierze udział w tańcu, w tańcach. Karmeluk, zachwycony, obserwuje taniec, rzuca tancerzom i muzykom ochotę (Was., III, 1960, 190); Wirem pędzili w kole tancerze, puszczając na wiatr czuby i zrywając wesoły, buntowniczy hopak (Tułub, Ludołowie, I, 1956, 458). 2. Ten, kto potrafi i lubi tańczyć; amator tańców. Miał sławę wybitnego tancerza (Trubl., Mandr., 1938, 6); 26 obwodów Ukrainy wysłało na republikański festiwal ponad pięć tysięcy najlepszych swoich śpiewaków, tancerzy, muzyków (Rad. Ukr., 25.V 1957, 1). 3. Ten, kto stale lub zawodowo zajmuje się tańcem. Skomorochowie, muzykanci, tancerze, akrobaci i iluzjoniści byli bardzo charakterystycznym zjawiskiem dawnego życia ruskiego (Narysy star. ist. URSR, 1957, 524); Mnie [A. Buchmę] przyjęto do lwowskiego teatru… jako chórzystę i tancerza (Z głębin duszy, 1959, 7);// Artysta baletu. W ostatnich latach na scenie ukraińskiej pojawiło się wielu utalentowanych balerin i tancerzy (Myst., 4, 1965, 4) (SUM, t. 10, s. 36). O nienormatywności imiesłowów czynnych w naszym języku, z powołaniem się na Olenę Kuryło, traktuje fundamentalna praca gramatyczna Iwana Wychowanca i Kateryny Horodenskiej „Teoretyczna morfologia języka ukraińskiego”:

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn