Strona · s. 14strona oryginału ↗
Taras Żyrko: „Tworząc spektakl – tworzymy nową cywilizację”
Слово Просвіти, №32 за 2021 рік
W Kijowskim Akademickim Warsztacie Sztuki Teatralnej „Suzirja” odbyła się premiera spektaklu „Awaria”, stworzonego na podstawie utworów Friedricha Dürrenmatta, który poświęcono stuleciu urodzin tego artysty. Reżyserem-inscenizatorem jest narodowy artysta Ukrainy Taras Żyrko. Dzisiaj pan Taras jest gościem „SP”.
– Proszę opowiedzieć o nowym spektaklu. – Zamysł powstał około 15 lat temu. Gdy tylko zapoznałem się z tą fabułą – zaczęła we mnie rezonować. W dziwny sposób przypomniały się lata dziecięce, a były to czasy „sowka”. Wtedy temu, kto wyłamywał się z ogólnego standardu, narzucano poczucie winy, a żeby je zrekompensować, trzeba było stać się niezauważalnym, jak wszyscy. Dlatego wybrałem zawód wolnego człowieka, bo Teatr wymaga czegoś odwrotnego – musisz się wyróżniać. Choć w tym tkwi paradoks, bo raczej nie znajdzie się inna sfera ludzkiej działalności, w której człowiek byłby tak zależny od takiej ilości różnorodnych czynników. Ale dziecięce odczucia czegoś nieznanego były dość silne. Trudno było zrozumieć, dlaczego jedne rzeczy robić można, a inne – nie. Na przykład, dlaczego utwory Szewczenki drukowano, jednak niektórych kategorycznie nie można było czytać na wieczorach literackich. I takiego czegoś w tamtym imperium zła i kłamstwa było „pod dostatkiem”. Zwłaszcza dla młodego człowieka, który wybiera sobie imperatywy i któremu trudno rozeznać się w potokach kłamstwa. Właśnie tak dzieje się z bohaterem spektaklu, który początkowo nawet nie domyśla się swojej winy. Znowuż przypominają się owe dziecięce odczucia, kiedy nie wiesz, z czego jesteś winny. A po przekroczeniu pewnej granicy wieku zaczynasz podsumowywać i przystępować do spowiedzi – co ty przez swoje życie zrobiłeś. Ja sam próbowałem się w sobie rozeznać i choć podobnej historii w mojej biografii nie było, to przecież nie ma człowieka, który by żył i nie zgrzeszył. I pytałem siebie, czy jest we mnie Traps, a jeśli tak, to jaki jest jego ciężar właściwy w mojej własnej fabule. Reżyserzy często rozwiązują swoje światopoglądowe pytania na jakimś materiale. Kiedy dystansujesz się lub, przeciwnie, projektujesz na swoje życie jakąś historię i widzisz to w innej płaszczyźnie, wtedy wiele staje się zrozumiałe. Około 11 lat temu zaproponowałem tę inscenizację Teatrowi Franki ówczesnemu kierownikowi artystycznemu, ś.p. Bohdanowi Stupce. Wtedy ta idea go zainteresowała. Ale choroba i śmierć Bohdana Sylwestrowicza odroczyły spektakl, a przy następnym kierowniku nie było już możliwości powrotu do tej idei. Jeśli u reżysera pojawił się zamysł i przyszły spektakl „kiełkuje” w nim, a on nie może go zrealizować, to ten zamysł zaczyna go pożerać i niszczyć, dopóki spektakl nie ujrzy sceny. To bardzo bolesny proces. Do tego świadomość, że cenny czas upływa i nie doda ci się ani dnia, ani sekundy, ale wręcz przeciwnie... Zwróciłem się do kierownika artystycznego Kijowskiego Akademickiego Warsztatu Sztuki Teatralnej „Suzirja” p. Ołeksija Kużelnego z propozycją wystawienia „Awarii” na scenie jego Teatru. Wydała się interesująca i rozpoczęliśmy pracę. Już od samego początku pojawiło się odczucie, że w moim spektaklu będą kobiety. Pierwsza sztuka była pisana przez Dürrenmatta dla teatru radiowego, a po szalonym sukcesie stworzył on inne warianty już dla Teatru dramatycznego, które nosiły na sobie piętno kontynuacji, ulepszenia etc. Pierwsza sztuka w światowej krytyce ma definicję intelektualnej uczty, którą bezsprzecznie jest. I właśnie wrażenie z niej popchnęło mnie do idei spektaklu. Ale sześciu mężczyzn na scenie „Suzirji”? I zdecydowałem, że to będą kobiety! Nie, nie powiem, że nie uzbiera się sześciu aktorów-intelektualistów w Kijowie, wystarczy ich nawet u Frankowców na dwa składy. Jednak sama idea „Suzirji” wymaga czegoś innego. Dlatego powstał zamysł spotkania aktorów i aktorek z różnych Teatrów, manier, tradycji. Ale takie rzeczy łatwiej wymyślić niż zrealizować. Próby, spektakle, tournée, zdjęcia, choroby, okoliczności rodzinne... I gdyby nie Jewhen Nyszczuk, który błyskotliwie zagrał rolę Alfredo Trapsa i wziął na siebie ciężar organizacji procesu prób i koordynacji, to nie wiem, jak bym sobie z tym poradził. Zatem sędzia, prokurator, adwokat i kat stali się kobietami, tworząc wraz z pokojówką zdumiewający damski kwintet. Ale zmieniając płeć, w żaden sposób nie zmieniłem autorskiej fabuły, zachowując linię główną. Choć tekst trzeba było przemyśleć na nowo, bo prokurator i sędzia – kobieta, to nie sędzia i prokurator – mężczyzna. Kobiecy kontent pociągnął za sobą wiele innych pytań i problemów, których nie było w oryginale. Mimo wszystko relacje między mężczyznami to jedno, a między mężczyzną i kobietą – zupełnie co innego. Zwłaszcza w płaszczyźnie, w której rozgrywają się wydarzenia spektaklu... Podkreślam – odbywa się sąd nie po prostu nad jednostką, a właśnie nad mężczyzną, którego sądzą kobiety. Sąd, gdzie przedstawiono cztery typy kobiet i kobiecego niezadowolenia mężczyznami. U Autora próba bohatera rozeznania się ze swoim życiem prowadzi do tego, że Alfredo odbiera sobie życie. Najwyraźniej w wyniku „samoanalizy” po raz pierwszy obudziło się sumienie, a takie rzeczy zawsze zdarzają się niespodziewanie. Do tego na przynęcie uhonorowania Trapsa jako konstruktora genialnej zbrodni, firma prawnicza podnosi go do poziomu Osobowości, którą on, zwykły zjadacz chleba, nigdy się nie czuł. A wszystko razem z hojnym nalewaniem alkoholu doprowadziło do takiego epilogu. Tak się złożyło, że kilku moich przyjaciół również wykonało ten straszny krok. Jako chrześcijanin wyznaję pogląd, że taki finał jest wielkim grzechem i słabością, a w żadnym wypadku nie heroizmem. Trudno opisać, co stało się po samobójstwie z ich bliskimi i rodziną. Straszna katastrofa, która do dziś leży niesamowitym ciężarem na wszystkich.
Scena ze spektaklu „Awaria”
Żadnego potępienia, ale niewypowiedziany krzyk, który zastygł w sercu i czasie... dlatego nie chciałem jeszcze w Teatrze mnożyć tego smutku. Przyznam, nie jestem zwolennikiem dydaktycznego Teatru. Chociaż Teatr już samym faktem wpływu i swoją naturą poucza, wszak pokazuje, jakim było życie, jest, a co najważniejsze – mogłoby być. Dlatego wybieram ten wpływ, który daje człowiekowi szansę na powrót, szansę na skruchę i przebaczenie, szansę na to, by naprawić błędy. Chociaż w życiu naprawić dnia czy miesiąca nie sposób. Ale w Teatrze możliwe jest wszystko. I szansa dana jest nie tyle temu bohaterowi, który, według tekstu ś. p. Jarosława Stelmacha: “jak anioł śpi, zrobiwszy dobry uczynek”. W tym momencie akcja zwalnia i widz, który widział całą historię, ma możliwość wszystko przypomnieć sobie, przemyśleć i zrozumieć, czy warto takiemu człowiekowi iść dalej tą drogą, czy nie. I postawić “przecinek” w zdaniu: “Stracić nie można ułaskawić”. Zatem zakończenie spektaklu zależy od tych, którzy siedzą na widowni. Podczas pierwszych pokazów widzowie mu wybaczali. I tutaj zadziałała charyzma i czar wykonawcy. Ale w spektaklu jest też wariant kary, który zagramy, jeśli tak zdecyduje widz. – Co może Pan powiedzieć o wykonawcach? – Jewhen Nyszczuk (Alfredo Traps) nie potrzebuje żadnej prezentacji – wszyscy go dobrze znają. Już samo imię wystarczy, by widz przyszedł na spektakl. Ale Jewhen nigdy nie korzysta z wczorajszego i już zdobytego, a stale pracuje dla czegoś nowego i jeszcze nieopanowanego. Chociaż wydaje mi się, że takiej złożoności roli jeszcze nie miał i stało się to bezspornym trofeum w jego aktorskim portfolio. Aktorka Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki Tetiana Ołeksenko-Żyrko z natury jest osobą bardzo łagodną i delikatną, a rola prokurator Kummer wymagała bardzo poważnego wywodu, przekonującości i myśliwskiego kunsztu. Było ciekawie, jak aktorka poradzi sobie z tak niełatwym zadaniem. I, jak dla mnie, wykonała go po prostu błyskotliwie i jednak upolowała Trapsa. Sędzia – Ołena Uzluk, potężna aktorka z Kijowskiego Akademickiego Młodego Teatru. Stworzyła groteskowy i szorstki wizerunek bezkompromisowej pracownicy uczciwego sądu, który “gdzieś przecież taki naprawdę jest”? A głębia osobistego dramatu jej sędzi dodaje głębi i wyrazistości postaci. Bardzo ciekawa aktorka, którą od dawna obserwuję, Anżelika Hyrycz z Kijowskiego Akademickiego Teatru na Lipkach, grająca Adwokata. Niewiarygodnie atrakcyjna, z chytrością w głębi duszy, jak zresztą każda kobieta, która pilnuje swojego interesu. Stworzyła kontrowersyjny i głęboki wizerunek, w którym wszystko jest niejednoznaczne, a czasem, co niezwykle rzadko można spotkać na scenie – paradoksalne. Odkryciem stała się Wira Mazur z Teatru Franki. U autora postać Kata przez całą sztukę pije i objada się z towarzystwem, chichocze, a potem prowadzi skazanego do celi śmierci. Rola – znak bezsłowny. U mnie ta kobieta stała się byłą żoną dyrektora firmy i kochanką bohatera, przez którą ten osiągnął swój cel. Zaplątana historia, ale Wyższa Sprawiedliwość w jej osobie znajduje każdego człowieka, w każdym miejscu. Gra swoją rolę poprzez przeciwieństwa, tworząc niewiarygodną huśtawkę zdarzeń i uczuć. Jeśli do wyżej wymienionych ról zapraszałem wybrane aktorki, to na rolę młodej pokojówki Simony – było kilka pretendentek. Ale najlepiej udała się współpraca właśnie z Kateryną Szenfeld z Teatru na Podolu. Pojawiła się na pierwszej próbie już z pełną znajomością tekstu i gotowością do wszelkich zmian i zwrotów. Postać jej bohaterki jest jeszcze czysta i niezaangażowana w żadną “jurysprudencję”, gotowa do poświęcenia. Katusia przekazała to, co rzadko zdarza się na scenie i nazywa się “oddechem Julii”. Automechanik, onże Portier, onże apostoł Piotr – figura, która pojawia się na początku i w finale i proponuje system współrzędnych, w którym wydarzy się spektakl. Tę rolę wykonują Łeś Zadniprowśkyj z Teatru Franki i Wołodymyr-Iwan Żyrko, student z kursu maestro Ołeha Szawarskiego w KNU TKiT im. Karpenki-Karego. Są różni zarówno pod względem doświadczenia, jak i wieku. Łeś ze swoją szlachetnością, majestatem i tajemniczością podaje wielowymiarowość i wieloznaczność roli, którą tworzy. Gdzie wchodzi w siłę miara osobowości. W tej roli Łeś proponuje system współrzędnych, w którym wydarzy się spektakl. I młody artysta, który dopiero zaczyna aktorską podróż,
Wołodymyr-Iwan zdobywa doświadczenie, chociaż po raz pierwszy wyszedł na scenę w wieku półtora roku w spektaklu “Jezus – Syn Boga żywego”. Potem ze swoją Mamą – Tetianą Ołeksenko i Anatolijem Chostikojewem w spektaklu “Kin IV”, później była “Szakun-tala”, “Sziola”, “41-y”. A w nowej pracy przyszły aktor uczy się rozdzielać siebie w przestrzeni i czasie. Jeśli początkowo jest to tajemniczy portier, to w finale – ten, który przynosi zbawienie. Scenograficzne rozwiązanie spektaklu wykrystalizowało się jeszcze siedem lat temu. Moi Nauczyciele zawsze mówili, że koniecznie trzeba ufać Autorowi i wtedy on, być może, pozwoli Tobie dołączyć do Jego radości. U Dürrenmatta cała akcja dzieje się przy stole. Postacie dużo jedzą, piją i decydują o losie gościa. Palisada ze schodkami i drzwiami staje się tą pułapką, która przyjąwszy w siebie Alfredo, przekształca się w stół, w który on wszedł i nie będzie mógł z niego wyjść. Tak się złożyło, że ta wizja przekształconego stołu ukazała mi się w niemal gotowej postaci. Nieznaczne korekty robiliśmy już w fantastycznej firmie “Alwis”, która wykonała dekorację. Kompozytorem i autorem wideo został Roman Hrynkiw, z którym stworzyliśmy lejtmotyw drogi i cywilizacji spektaklu. Temat miłości napisał niezwykle utalentowany aktor, poeta i kompozytor Ołeksandr Waśkowski jeszcze 39 lat temu. Artystką od kostiumów została studentka Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy, wychowanka Serhija Masłobojszczykowa Anastasija Małyszewa, która zaproponowała wiele ciekawych pomysłów, które, niestety, przez nasze możliwości finansowe trudno było wcielić w spektaklu. A żeby bohaterki miały kostiumy w różnym kolorze, ale jednakowym kroju, wymyśliła aktorka Tetiana Ołeksenko. Ubiór – jak korporacyjny mundur, który nosi grono ludzi, połączonych wspólnym celem i zadaniem. Plastyczne rozwiązanie stworzył Ołeksij Sklarenko, z którego Matką pracowaliśmy jeszcze w Teatrze Młodego Widza we Lwowie. Ołeksij jest bardzo interesujący jako choreograf, aktor i reżyser. Radzę wszystkim obejrzeć jego spektakl “Matka Courage” w Kijowskim teatrze na Lipkach. I, chociaż praca nad spektaklem trwa jeszcze do dziś, ale czuję wielką ulgę od tych “porodów”, do których szedłem w totalnej samotności ponad dziesięć lat. Przychodzi uświadomienie tego Pańskiego miłosierdzia, które daje wszystko tobie potrzebne właśnie w tym momencie, kiedy jest potrzebne. Trzeba tylko wytrwać i pracować, wierzyć i pracować. Myślę o tym, czy mógłbym podołać takiemu projektowi 10 lat temu, czy byłbym w takiej kondycji, jak dzisiaj Jewhen Nyszczuk. Nabyte przez te lata doświadczenie dało niezwykle wiele Jewhenowi i jako osobowości, i jako aktorowi. To samo można powiedzieć i o innych wykonawcach. – Czy ma Pan plany jako reżyser? – Dzisiaj w moim reżyserskim portfelu jest pięć eksplikacji spektakli, które są gotowe do pracy. To i małe formy, i projekty dla dużej sceny. Już zacząłem pracę nad Mychajłem Kociubynskim w Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej im. Lesia Kurbasa. Będzie to sztuka z kilku opowiadań klasyka, spojonych w jedną kompozycję. Dalej – wielka praca według Tarasa Szewczenki, która będzie składać się z dwóch utworów Kobziarza. Do wszystkich przyszłych wystawień scenografia została już stworzona w makietach. Pan daje nam zdumiewające doświadczenie. Jeśli nie teraz, to potem ono z pewnością okaże się stosowne. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
