Strona · s. 7strona oryginału ↗
NA FRANKOWYM PODGÓRZU
Слово Просвіти, №33 за 2005 рік
STRYJ
Tutaj przybyliśmy na zaproszenie pana Wasyla Dmytryszyna, burmistrza miasta Stryja. Odbywały się tu dwa nadzwyczajne wydarzenia: I Światowy Kongres Wychodźców ze Stryja oraz Zjazd Absolwentów stryjskiego gimnazjum. Po rozpadzie sowieckiego imperium Stryj stracił wiele przedsiębiorstw, które dawały ludziom pracę. Teraz prawie nie ma miejsc pracy. Pan Dmytryszyn stara się nawiązać kontakty z zagranicznymi miastami, wspiera przyszłych inwestorów. W Stryju niedawno wybudowano mały hotel w zachodnim stylu, więc zagraniczni goście mają już gdzie się zatrzymać. Burmistrz jest zainteresowany nawiązaniem więzi z jakimś miastem partnerskim w Ameryce. Stryj to prawdziwe ukraińskie miasto; burmistrz miasta to prawdziwy ukraiński patriota; istnieje także wielki potencjał dla turystyki zagranicznej, ponieważ Stryj znajduje się blisko Karpat. W Stryju niedawno świętowano 15-lecie podniesienia niebiesko-żółtej flagi na ratuszu miasta (po raz pierwszy na Ukrainie)! Podczas tych uroczystości otwarto kompleks memorialny „Bojownikom o wolność Ukrainy” – w miejscu, gdzie było stryjskie więzienie, w którym przed wojną władze polskie, a po wojnie KGB torturowały ukraińskich patriotów. Prawda jest taka, że gdyby nie wysiłki pana Dmytryszyna, to „biznesmeni” postawiliby tam „myjnię samochodową”.
LWÓW
Nasze spotkanie z kierownictwem „Proświt” odbyło się w domu sztabu W. Juszczenki, ponieważ w przededniu wyborów „banda” byłej władzy rzuciła bombę do kancelarii „Proświty” (przy ul. Drukarskiej). Ciężko sobie wyobrazić, że takie rzeczy mogły dziać się we Lwowie. Do Lwowa zjechali się przewodniczący obwodowych „Proświt” z Iwano-Frankiwska, Chmielnickiego, Tarnopola i Równego. Obecni byli także kierownicy rejonowych „Proświt” z obwodu lwowskiego. Spotkania na Lwowszczyźnie zorganizował pan Jarosław Pitko, przewodniczący Lwowskiej Obwodowej „Proświty”; teraz zajmuje on także stanowisko zastępcy przewodniczącego obwodowej administracji państwowej. Lwowska „Proświta” wydaje gazetę „Proświta”, publikuje książki, ale ma problemy z ich rozpowszechnianiem. Na spotkaniu ze strony lwowskiego oddziału przemawiał szanowny pisarz Roman Iwaniczuk — honorowy przewodniczący „Proświty”. Zastępca przewodniczącego Lwowskiej „Proświty” pan Iwan Słobodian poinformował, że przygotowują obchody jubileuszu Franki na 2006 rok. Także „Proświta” proponuje „okrągłe stoły” dla wszystkich partii w celu uzgodnienia działań w wyborach 2006 roku. Ze strony Iwano-Frankiwskiej „Proświty” przemawiał przewodniczący pan Stepan Wołkowecki. Wydają gazetę „Hałyćka Proświta”, pracują nad odrodzeniem „Proświt” w każdej wsi. Ukraińska wieś przeżywa teraz niełatwe czasy. Uwolniwszy się od niewolniczej pracy w kołchozie, ludność wiejska pozostała sam na sam ze swoimi życiowymi problemami. Z działki rolnej nie wyżyjesz, nie ma maszyn; ludzie masowo wyjeżdżają za granicę. Dawne domy „Proświty”, wiejskie kluby są przeważnie zamknięte, nieogrzewane; młodzież nie ma czym zająć swojego czasu, szuka pocieszenia w wódce, narkotykach, a stąd — rozpusta, rozpad młodych rodzin, złodziejstwo, bójki, a nawet morderstwa. Przewodniczący Chmielnickiej Obwodowej „Proświty” pan Witalij Maćko opowiadał, że chmielniczanie byli zmuszeni stworzyć „mini-pomarańczową rewolucję”, aby wykorzenić nowo mianowanego gubernatora, który był „przemalowanym” partyjnym aparatczykiem. Informował także, jak moskiewska cerkiew prowadzi antynarodową i antypaństwową pracę wśród swoich wiernych. Teraz chmielniczanie przygotowują się do 100-lecia chmielnickiej „Proświty”. Pan Petro Szymkiw, przewodniczący Tarnopolskiej Obwodowej „Proświty”, opowiadał o organizowaniu przez „Proświtę” festynów o skali obwodowej. Przewodniczący obwodowej „Proświty” z Równego, pan Mykoła Fedoryszyn, poinformował, że dzięki administracji obwodowej (panu Czerwoniowi) połączono podzielone „Proświty” w jedną. Dzięki staraniom pana Pitki mieliśmy okazję spotkać się z przewodniczącymi rejonowych „Proświt” Złoczowa i Sambora. Przewodnicząca Złoczowskiej „Proświty”, pani Lesia Juszkewycz, zorganizowała nam spotkanie z panem W. Zubarem, zastępcą przewodniczącego administracji rejonowej; odwiedziliśmy także Zamek w Złoczowie, który jest teraz restaurowany. Pani Ołeksandra Sumaruk kieruje „Proświtą” w Samborze. Mają swoją siedzibę, a także księgarnię w centrum miasta. Nowogród Wołyński. W Muzeum Łesi Ukrainki.
POSŁOWIE
Podsumowując nasze ostatnie spotkania z kierownictwem „Proświt” na Ukrainie, można dojść do następujących wniosków: 1. W większości obwodów „Proświta” aktywnie pracuje. Przyszli nowi, młodsi ludzie, którzy wnoszą nowe wizje i optymizm. 2. Mniejszość rosyjska robi wielkie zamieszanie, jakoby język rosyjski był wypierany ze szkół Ukrainy. To wszystko — nieprawda!!! Nikt żadnych rosyjskich szkół nie zamyka; przeciwnie, na południu/wschodzie, w tzw. „ukraińskich szkołach” przeważnie nauczanie odbywa się po rosyjsku. Choć niektóre obwodowe „Proświty” wydają gazety, niestety wychodzą one w bardzo małym nakładzie i nieregularnie. Tymczasem Rosja zalewa rynek książki rosyjską literaturą. 3. Wywierana jest wielka presja na Prezydenta Juszczenkę ze strony części jego otoczenia, aby ogłosić język rosyjski drugim językiem urzędowym. To absurd! Przeciwko temu występują wszystkie „Proświty”, bo bez języka nie ma narodu! Przeciętny obywatel wreszcie powinien pozbyć się kompleksu niższości i nie traktować języka ukraińskiego jako „chłopskiego”! Po 14 latach niepodległości każdy obywatel, który pracuje na Ukrainie (zwłaszcza w rządzie), musi mówić w języku ukraińskim! Na ten temat poeta D. Pawłyczko napisał artykuł (apel do Prezydenta Juszczenki): „Quo Vadis, Domine?” („Deń”, 24/ 6/ 05). 4. „Proświta” proponuje iść na wieś i zapewniać narodowe przewodnictwo. Do tego także trzeba zachęcać księży, aby oprócz nabożeństw w cerkwi, także wychowywali młodzież w duchu narodowym. 5. W cerkwiach prawosławnych patriarchatu moskiewskiego duchowieństwo często prowadzi antypaństwową politykę i buntuje wiernych przeciwko Prezydentowi Juszczence (na przykład w Jałcie). Państwo powinno zwrócić na to uwagę. 6. Najważniejsza sprawa teraz — przygotować się do następnych wyborów do Rady Najwyższej. Jak powiedział wysokoszanowny pisarz Roman Iwaniczuk, nie zważając na osobiste, partyjne interesy, wszyscy muszą iść razem i wesprzeć narodowego Prezydenta Juszczenkę!
Dr Bohdan BODNARUK, ref. org.
Ktoś niedbale przeczytał „3” jako „9” — i w historię proświtańską drohobycka filia „Proświty” trafiła z datą założenia „1909 rok”. W rzeczywistości materiały Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego we Lwowie zaświadczają, że drohobycka „Proświta” została założona 6 lipca 1903 roku. Próbę zorganizowania w Drohobyczu proświtańskiego Towarzystwa po utworzeniu „Proświty” we Lwowie w 1868 roku podejmował Iwan Werchratski (nauczyciel gimnazjalny I. Franki), przybywszy ze Lwowa do pracy w drohobyckim gimnazjum, lecz nie zdołał tego dokonać z powodu zbyt silnej tutaj fali moskalofilskiej. W Drohobyczu, gdzie panowała wówczas gorączka naftowa w związku z masowym napływem eksploatatorów borysławskich złóż, stworzenie „Proświty” nie było łatwe. Udało się to greckokatolickiemu księdzu Mychajłowi Baczynskiemu, proboszczowi wsi Ripczyce, który znany jest także jako poeta Orest Filaretow. Na założycielskim zebraniu proświtańskim w Drohobyczu 6 lipca 1903 roku, któremu przewodniczył drohobycki dziekan, proboszcz wsi Modrycz ks. Mykoła Iwaniwski, na prezesa drohobyckiej „Proświty” wybrano ks. Mychajła Baczynskiego. Jego zastępcą został Jać Ołeksowśkyj — chłop z Jasienicy Sielnej, szczery przyjaciel Iwana Franki. Sekretarzem drohobyckiej filii „Proświty” wybrano adwokata Hryhorija Kuziwa. M. Baczynski od razu zabrał się do pracy: porusza na posiedzeniu „Proświty” kwestię otwarcia w Drohobyczu bursy dla wychowania niezamożnych ukraińskich dzieci (otwarto jesienią 1904 roku), budowy w mieście pomnika T. Szewczenki (zamysł zrealizowano dopiero w 1991 roku). Pod koniec 1904 roku na prezesa drohobyckiej „Proświty” wybrano adwokata Jarosława Ołesnyćkiego (1875—1933), M. Baczynski został jego zastępcą. Jarosław Ołesnyćkyj doprowadził do otwarcia czytelni na przedmieściu Zwaryckie w Drohobyczu, we wsi Uniatycze, szkoły muzycznej we wsi Ułyczne. Później J. Ołesnyćkyj był doradcą w rządzie ZURL, jako dyplomata reprezentował rząd URL w Londynie. Po powrocie na Ukrainę mieszkał w Złoczowie, był posłem do polskiego sejmu, występował przeciwko polskim pacyfikacjom na terenie Ukrainy. Wiosną 1910 roku M. Baczynski po raz drugi stanął na czele „Proświty” i przewodniczył jej aż do końca swoich dni. Założył wiele czytelni proświtańskich. W latach 1906—1907 na drohobycczyźnie działały 44 czytelnie. Łącznie było w nich wówczas 2184 członków Towarzystwa; na 44 czytelnie przypadało 4245 książek, 10 sklepów, 10 chórów, 9 kółek dramatycznych, 8 kas, 2 spółdzielnie mleczarskie w Dowhem i Ripczycach oraz 1 spichlerz w Silcu. Trzecim prezesem drohobyckiej „Proświty” był lekarz Wołodymyr Czapelskyj (1882—1956), który próbował także sił w nowelistyce. Podczas I wojny światowej został powołany do wojskowej służby medycznej. Zmarł W. Czapelskyj na emigracji. Od 1916 do 1921 roku w Drohobyczu, gdzie znajdował się największy sąd powiatowy w Cesarstwie Austro-Węgierskim, pracował jako adwokat były redaktor gazety „Diło” i poseł do Sejmu Krajowego Galicji Antin Horbaczewśkyj (1856—1944) — późniejszy działacz ZURL. W okresie drohobyckim był komisarzem powiatowym, organizował nabór ochotników do UHA, a w 1918 roku podjął próbę wznowienia w Drohobyczu pracy „Proświty”. Faktycznie „Proświta” została tutaj odnowiona na początku lat 20. W grudniu 1922 roku W. Czapelskyj, który przejął „Proświtę” po Horbaczewskim, przeprowadził w Towarzystwie zebranie, które rekomendowało na prezesa adwokata Rudolfa Skybińskiego (1886—1966). Stając na czele „Proświty” w 1923 roku, Skybiński wykazał troskę o odbudowę czytelni, o sytuację ekonomiczną „Proświty”, ale próbował wykorzystywać ją w swoich partyjnych interesach. Z jego inicjatywy wiec pamięci I. Franki w Drohobyczu w 1926 roku kończył się śpiewaniem „Międzynarodówki”, a na święcie Franki w Nahujowicach 31 maja 1936 roku komuniści urządzili „czerwono-sztandarową awanturę”. Od 1926 do 1939 roku drohobycką „Proświtą” kierował Stepan Wytwyćkyj (1894—1965), adwokat, działacz państwowy, od 1954 roku — Prezydent URL na uchodźstwie. Jego zastępcą w „Prośvicie” od 1932 roku był ojciec Seweryn Baranyk, bazylianin, którego zamęczyli enkawudziści, a Papież Rzymski Jan Paweł II ogłosił go świętym. Pomimo przeciwdziałania polskich władz okupacyjnych, na drohobycczyźnie w przededniu 1939 roku działało 68 czytelni „Proświty”. Władze polskie czyniły przeszkody, wyszukiwały powody, by zamknąć tę czy inną czytelnię, lecz nie odważyły się zakazać „Proświty”. Inaczej zachowali się moskiewscy okupanci. Jak tylko pojawili się oni w Galicji we wrześniu 1939 roku, Towarzystwo zostało zakazane, a działacze proświtańscy, którzy nie zdążyli wyemigrować lub bezpiecznie się ukryć, trafili do więzień, zostali rozstrzelani. *** Współczesna odrodzona organizacja proświtańska działa od 15 stycznia 1989 roku. Drohobycka „Proświta” przyczyniła się do podniesienia świadomości narodowej, rozwoju ukraińskiej duchowości na Podgórzu Franki: niemało zrobiła dla przywrócenia praw należnych zakazanemu w czasach radzieckich Ukraińskiemu Kościołowi Greckokatolickiemu; przy udziale Towarzystwa w Drohobyczu wzniesiono pomniki Tarasowi Szewczence, Jurijowi Drohobyczowi, przemianowano miejskie place i ulice; zorganizowano dziesiątki wieców, mityngów; uroczyście obchodzono wiele jubileuszy, świąt; przeprowadzono konferencje naukowe; tradycją stały się okresowe „Drohobyckie środy proświtańskie” — ogólnomiejskie wieczory twórcze, poświęcone konkretnemu artyście. Drohobycka filia „Proświty” jest bodaj jedyną na Ukrainie, przy której działa Ludowy Uniwersytet Ukrainoznawstwa. Długi czas działał przy Towarzystwie klub dyskusyjny „Polilog”. Prowadzi drohobycka „Proświta” także znaczącą pracę wydawniczą — początkowo przez swoje wydawnictwo „Beskyd”, teraz — przez firmy wydawnicze „Widrodżennia”, „Koło”. Mają drohobyccy proświcianie także swoją gazetę „Prowisnyk”. Drohobycka miejsko-rejonowa organizacja Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki to potężna ukraińska siła intelektualna, która jednoczy ponad 4000 prośwician. Członkami zbiorowymi Towarzystwa są Ludowa męska kapela chóralna „Beskyd”, Związek Ukrainek Drohobycczyzny. Klastrowe stowarzyszenia proświtańskie funkcjonują w mieście Stebnyk, w byłych centrach rejonowych Medenice, Pidbuż. „Młodą Proświtę” w drohobyckiej filii utworzono 17 lutego 1998 roku. Obecnie „Proświta” ma jeszcze wiele pracy, i każdy świadomy Ukrainiec, jeśli chce zobaczyć Ukrainę naprawdę bogatą i szczęśliwą, powinien wstępować w szeregi tego najstarszego i najsławniejszego ukraińskiego Towarzystwa. Mychajło Szałata. Stryj. Po spotkaniu z czołowymi członkami stryjskiej społeczności
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
