Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

PULS PRZESZŁOŚCI CI, KTÓRZY WIELE WYSIŁKU WŁOŻYLI NA OŁTARZ UKRAINY, I CI, KTÓRZY BYLI JEJ WROGAMI...

Слово Просвіти, №33 за 2005 рік

Ukraiński portret to swoiste zjawisko w światowej sztuce, a wystawa prezentuje jego niuanse: różne wady portretu, zależne od jego funkcjonalnego przeznaczenia, oraz różne style, które dominowały w kulturze artystycznej na przestrzeni kilku stuleci. Wystawa odzwierciedla także to, jak portret wcielano w różnych dziedzinach sztuki: w malarstwie, grafice i ikonie. Ma ona wielkie znaczenie artystyczne i historyczne: przed widzem wyłaniają się wizerunki królów, hetmanów, magnatów, szlachciców, duchowieństwa, mieszczan, a nawet chłopstwa. Zwiedzający czuje się otoczony postaciami historycznymi. Tymi, które wiele wysiłku włożyły na ołtarz sławy Ukrainy, i tymi, które były jej wrogami. Chyba nigdzie tak nie czuć pulsu historycznej przeszłości, jak wśród tych portretów. Pierwsze kroki sztuki świeckiej na Ukrainie zostały poczynione właśnie poprzez portret na przełomie XVI—XVIII wieku. Zachowały się jedynie pojedyncze zabytki z tego czasu na Zachodniej Ukrainie, we Lwowie, ale dają one możliwość odczucia, jak aktywnie artyści zaczęli pracować w nowym dla nich kierunku sztuki i jak wielki był popyt na portret. Od razu uformowały się różne rodzaje tego gatunku malarstwa. Na wystawie widz śledzi, jak wypracowywano pewne kanony każdego rodzaju i jak bardzo stawały się one ustalone. Ukraińskie malarstwo chciwie chłonęło kulturę renesansową Europy Zachodniej, kiedy ta, na przełomie wieków, już zaczęła chylić się ku upadkowi. Bezpośrednimi wzorami były portrety polskie, które z kolei orientowały się na pewne zachodnioeuropejskie schematy kompozycyjne. Wczesne portrety odzwierciedlają niektóre karty życia naszych przodków z ich szczególnym kultem zmarłego. Odbił się on w różnych pod względem kompozycji portretach epitafijnych oraz w portretach trumiennych, które są związane z uroczystym obrzędem pogrzebowym „Pompa funebris”. Jeśli te pierwsze przedstawiały zmarłego na kolanach przed Ukrzyżowaniem, to portrety trumienne podczas pogrzebu znajdowały się w nogach nieboszczyka, a tekstowa epitafia — w głowach. To, że portrety te mocowano bezpośrednio na trumnie, tłumaczy niezwykły kształt blachy, na której były malowane. Nieboszczyk, gdy jego zamknięta trumna stała w cerkwi, jakby jednocześnie przebywał w dwóch wymiarach — zaświatowym i jeszcze realnym. Dlatego portret nagrobny musiał być realistyczny, podobny do portretowanego, z wyraźnie zaznaczonymi indywidualnymi cechami. Pompatyczny rytuał pogrzebowy nabrał w polskiej magnaterii i szlachcie do pewnego stopnia teatralności. Z czasem został częściowo zapożyczony przez członków słynnego lwowskiego Uspieńskiego bractwa stauropigialnego oraz ukraińskich mieszczan. Na wystawie przed widzem staje cała galeria tych aktywnych ludzi, młodych i starych, którzy tak wiele zrobili, aby w trudnych czasach zniewolenia przez Rzeczpospolitą bronić godności Ukraińca oraz jego prawa do wyznania prawosławnego. Założyli szkołę, drukarnię. Wśród nich był także najzamożniejszy lwowianin, Grek z pochodzenia, kupiec Konstanty Korniakt. Upiększył on Lwów renesansowymi budowlami — dzwonnicą Lwowskiego Uspieńskiego bractwa i swoim palazzo. Reprezentuje go epitafium na chorągwi oraz wykonane później imponujące portrety członków rodziny. Wizerunek inteligenta tamtych czasów został ucieleśniony w portrecie J. Herburta, który zachwyca swoją doskonałością: to zarówno powściągliwy lakonizm środków wyrazu artystycznego, w których wielką rolę odgrywa sylwetka, jak i harmonia barw, przypominająca najlepsze wzory niemieckiego malarstwa czasów północnego Odrodzenia. Do naszych czasów nie dotrwały kijowskie portrety z pierwszej połowy XVII wieku. Ale istniały one i wiemy o tym ze świadectw podróżnika-archidiakona Pawła z Aleppo, syna patriarchy antiocheńskiego Makarego, który podróżował wraz z ojcem przez Ukrainę do Moskwy. Swoje wrażenia notował w dzienniku, gdzie zaznaczył, że w Kijowie „kozaccy malarze zapożyczyli piękno malowania twarzy od frankońskich i lackich artystów... Posiadają oni niedościgniony kunszt w przedstawianiu ludzkich twarzy z doskonałym podobieństwem”. Jedynym wizerunkiem, który potwierdza słowa archidiakona, jest fresk, portret Piotra Mohyły w cerkwi Spasa na Berestowie. Jak to nie dziwne, ale kanon portretu reprezentacyjnego, który ukształtował się w XVII wieku, pozostał także w XVIII wieku, do pewnego stopnia stając się anachronizmem. Jednak upływ czasu wpływał także na styl: na Ukrainie zapanował barok z jego uroczystością i dążeniem do dekoracyjności. Wlał nowe wino w stare bukłaki. Portrety przekształciły się we wzorzyste dywany, w których status społeczny portretowanego podkreślano ornamentacyjnym bogactwem stroju, oznakami władzy (pernacz, buława, herb), a w najmniejszym stopniu charakterystyką psychologiczną. Szczególnie portrety starszyzny kozackiej nabierają estetycznej samowystarczalności i piękna. Pro-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn