Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

W WIRZE NAUKOWYCH SŁÓW

Слово Просвіти, №33 за 2005 рік

TERMINOLOGIA Ukraiński język naukowy sięga głębi wieków, co potwierdzają zarówno wzorce języka aktowego, jak i badania teoretyczne w dziedzinie kształtowania poszczególnych systemów terminologicznych. Za owocny etap w rozwoju ukraińskiej terminologii naukowej badacze uważają lata 20. i początek lat 30. XX wieku, kiedy to przywrócono ukraińską państwowość i rozszerzono funkcje społeczne języka ukraińskiego. Skłoniło to do celowej pracy, która była logiczną kontynuacją działań terminologicznych naukowców, techników, lingwistów i pisarzy w poprzednich dziesięcioleciach. Wielką rolę w tym procesie odegrał utworzony w 1921 roku Instytut Ukraińskiego Języka Naukowego. Oskarżenia ukraińskich filologów o narodnictwo i nacjonalizm przerwały pracę na niwie terminologicznej na długie lata. Jej odrodzenie wiąże się z utworzeniem w 1957 roku przez Prezydium Akademii Nauk Ukrainy Komisji Słownikowej, która miała wypracować zasady tworzenia słowników terminologicznych. Głównymi zadaniami współczesnego terminoznawstwa jest systematyzacja i porządkowanie istniejącej terminologii naukowej z usuwaniem z niej słów-potworków, odradzanie poszczególnych zapomnianych lub „represjonowanych” terminów, tworzenie słowników branżowych, podręczników w języku ukraińskim, pomocy naukowych, informatorów, kodeksów oraz państwowych standardów dotyczących terminów i definicji. Zważywszy na to, że terminologia naukowa jest wskaźnikiem rozwoju naukowego, społeczno-ekonomicznego i kulturowego państwa, zainteresowanie problematyką terminologii ze strony specjalistów branżowych i lingwistów stale rośnie. INTERPRETACJA Już Sokrates (V w. p.n.e.) zauważał, że dokładne definiowanie pojęć jest najważniejszym warunkiem prawdziwej wiedzy. Powiedzmy, szereg synonimiczny rozpoczynający się słowem las liczy ponad dwa tuziny słów. Słownik epitetów języka ukraińskiego (1998) do słowa las podaje 147 epitetów, ale zaznacza, że istnieją też inne. Prawie 100 specjalnych określeń lasu zawiera Państwowy standard terminów leśnictwa (1996). Leśnictwo, bartnictwo, myślistwo (w terenach leśnych) to od dawna tradycyjne i prestiżowe zajęcie Ukraińców. Zgodnie z tym kształtowała się oryginalna terminologia fachowa. Niestety, kolonialne położenie Ukrainy i przebywanie jej regionów w składzie różnych państw przerwało proces utrwalania tej terminologii i doprowadziło do istotnych strat. Na terytorium etnicznym Ukraińców rozpowszechniły się zapożyczenia, kalki i sztuczne konstrukcje językowe. Przy czym nie tylko w życiu leśnym, ale także w literaturze naukowej i dydaktycznej. Zapożyczone terminy specjaliści czasem tłumaczyli na język ukraiński, ale nie zawsze znajdowali dla nich dokładne i wyczerpujące odpowiedniki. Nawet termin las jest niejednoznaczny: oznacza las jako taki, a zarazem ścięte drzewa, drewno (lesowoz — samochód do przewozu kłód). Inne przykłady: wyrąb — zarówno proces wycinania lasu, jak i działka, gdzie las się wycina; wschody — zamiast pędów; leśnik (lisowod) — w znaczeniu leśniczy; drzewostan (derewostij) — jako synonim drzewostanu; plantacje nasienne — zamiast nasiennych. Nawiasem mówiąc, niedokładnym i nieodpowiadającym sformułowanej w 1992 roku w Rio de Janeiro przez głowy 179 państw koncepcji uzgodnienia potrzeb społeczeństwa z możliwościami przyrody (istniejącymi zasobami naturalnymi) okazał się termin trwały rozwój. Wszakże grunt logicznych wywodów często okazuje się chwiejny, a rozwój wydarzeń — pozbawiony realnej podstawy i logiki. Dla przykładu można wspomnieć jeszcze termin „ekologia” z jego wariantami „ekologia duszy”, „ekologia kultury”, a nawet „ekologia przyrody”. Niedokładne jest także wyrażenie „fundusz przyrodniczo-zapobiegawczy” (antonimy: przyrodniczy — nieprzyrodniczy, sztuczny), należałoby użyć „fundusz ochrony przyrody”. Niektóre terminy powstały w wyniku nieporozumienia. Powiedzmy, dary lasu — to żadne dary, a danina, którą ludzie pobierają z lasu. Do Słownika języka ukraińskiego trafiło słowo smowzyk z zaznaczeniem, że to Podwyższone zainteresowanie naukowców problemami terminologii jest uwarunkowane praktyczną potrzebą — zapewnienia wszystkim dziedzinom życia społecznego i kulturalnego skodyfikowanej terminologii narodowej. Skutkiem współpracy naukowców z różnych dziedzin wiedzy jest wydanie w latach niepodległości Ukrainy około 600 słowników branżowych różnego typu i przeznaczenia. Wydane słowniki umownie można podzielić na kilka typów. Według orientacji: ogólnonaukowe, wielobranżowe (uniwersalne), branżowe, wąskobranżowe; według liczby zaangażowanych języków: jedno-, dwu-, trzy- i wielojęzyczne; według przeznaczenia: dydaktyczne, informacyjne, pomocnicze, przeważnie objaśniające, które mają czysto praktyczne zastosowanie. Do wydawnictw tego typu należą słowniki-informatory, słowniki encyklopedyczne i encyklopedie branżowe, w których rejestr określają jasne kategorie znaczeniowe i gramatyczne. W ostatnich latach na Ukrainie ukazało się około 250 słowników typu encyklopedyczno-informacyjnego. Wśród słowników wielobranżowych, z reguły przekładowych, które obejmują terminologię wielu dziedzin wiedzy, wyróżnia się pełnią materiału leksykalnego (około 160 tys. terminów) „Wielki słownik rosyjsko-ukraiński politechniczny” pod red. O. Je. Błahowieszczeńskiego (Kijów, 2002). Zapisano w nim terminy z głównych dziedzin nauki i techniki: techniki komputerowej, radioelektroniki, elektroniki kwantowej, fizyki jądrowej itp. Warty uwagi jest „Słownik rosyjsko-ukraiński. Politechniczny” W. S. Pidlypenskiego i W. M. Petrenki, który rejestruje ponad 40 tys. terminów z różnych branż. Specjaliści narzekali na brak słowników dwujęzycznych z bazową ukraińską. Tę lukę wypełnia, po raz pierwszy w historii ukraińskiej terminografii, stworzony przez terminologów Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy „Słownik ukraińsko-rosyjski terminologii naukowej”, w którym zapisano ponad 100 tys. terminów i połączeń terminologicznych. Jest to normatywny dwujęzyczny słownik przekładowy współczesnej terminologii naukowej, obejmujący terminologię ogólnonaukową i szeroko stosowaną terminologię z różnych branż, zapisaną we współczesnych słownikach encyklopedycznych, ogólnojęzykowych objaśniających i przekładowych, państwowych standardach dotyczących terminów i definicji, w literaturze naukowej, popularnonaukowej, dydaktycznej oraz informacyjno-referatowej. materiału słowniki są niejednorodne. Wiele z nich wydaje się na wewnętrzne potrzeby instytucji, placówek oświatowych, w szczególności: „Słownik rosyjsko-ukraiński i ukraińsko-rosyjski. Dla wykładowców i pracowników katedry informatyki”, „Słownik bankiera”, „Słownik rosyjsko-ukraiński podstawowych terminów w dziedzinie budownictwa”. Łącznie podobnych słowników jest ponad 20. Niestety, nie wszystkie wydane prace leksykograficzne można nazwać słownikami, zarówno pod względem objętości, jak i charakteru opracowania materiału leksykalnego. Przy tworzeniu często ignoruje się prawidłowości rozwoju nie tylko języka, ale i odpowiedniej dziedziny wiedzy, nie mówiąc już o kanonach leksykograficznych: doborze rejestru, wi-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn