Strona · s. 11strona oryginału ↗
OKALECZONY JEŹDZIEC
Слово Просвіти, №33 за 2005 рік
Tworzenie dla siebie praw to nieprzyjemna rzecz. Dobrze było Mojżeszowi otrzymać je na górze. Jurij Janowski, „Mistrz okrętu” (1928) Urodzili się na przełomie XIX i XX wieku, dwa tuziny ukraińskich chłopców, których literacki bóg dostrzegł w pieluchach i pochylił się, by pocałować w czoło. Żyli, kochali, pisali i cierpieli. Nieczęsto, ale zdarzały im się chwile niezmąconego, kryształowego szczęścia. Oto jedna z nich: Jurij Janowski wyszedł do ukłonów po premierowym spektaklu w Kijowskim Teatrze im. Łesi Ukrainki. Widzę, że jest wysoki, nawet tyczkowaty i całkiem siwy; według teatralnych kanonów mógłby pretendować do emploi „szlachetnego ojca”, ale trzyma się nieco niepewnie i śpieszy się, by schować za kulisy. Spektakl nie wywarł na mnie wielkiego wrażenia, ale mniejsza z tym — oto on, SAM Janowski, a ja klaszczę razem ze wszystkimi, czekając, że jeszcze raz wyjdzie do rampy. Pisarzowi zostało do życia kilka dni. KARNAWAŁ To ciekawa, ale osobna historia, jak młody Janowski — bez wykształcenia, bez żadnego doświadczenia w tej dziedzinie — stał się jednym z głównych kierowników Odeskiej Fabryki Filmowej, faktycznie jedynego przez kilka lat centrum kina na Ukrainie. Pracował dużo, wesoło, gorączkowo, czasem szaleńczo; trudno w to uwierzyć, ale zdarzało się, że uczył, jak trzeba kręcić kino, młodego artystę o nazwisku Ołeksandr Dowżenko. Janowski czyta i poprawia scenariusze, projektuje nowe. Razem z innym reżyserem kręci film „Hamburg”. Jeździ szukać plenerów do zdjęć „Mykoły Dżeri”. Do „Spartakusa” dobiera statystów w tłumie rybaków z Łuzaniwki, barwnych łotrzyków z Peresypu, brodatych dziadów z Mołdawanki, „byłych” dam z Francuskiego Bulwaru i podejrzanych piękności z Placu Greckiego. Wszyscy oni gestykulują i mówią, ale kino, dzięki Bogu, jest nieme. Przeglądając świeże kadry, Janowski widzi ekstrakt tego, co kilka godzin temu było życiem, a teraz staje się (lub nie staje) sztuką. Obiektyw kamery filmowej czasem drażni, a czasem dziwi osobliwościami swojego postrzegania świata, jednocześnie drobiazgowo-obiektywnego i kadrowo-poetyckiego. Powstaje uczucie, że życie to to, co na taśmie, a wszystko poza nią to szkic, rysunek techniczny, brudnopis. Powstaje uczucie, że właśnie tak on, Janowski, postrzegał świat zawsze, że tak będzie go przedstawiał i dalej, posługując się nie taśmą filmową, a papierem. Ma w dorobku dwie książeczki opowiadań, a w głowie dojrzewa powieść. W 1927 roku ucieka do Charkowa, by pisać, w 1928 ukazuje się drukiem „Mistrz okrętu”. Janowski pisał nie o Odessie, a o Mieście; primadonna, wokół której rozwija się intryga, nazywała się wymyślonym imieniem Tajach, była zrobiona z księżycowego światła; wszyscy inni bohaterowie mieli nie imiona, a hasła i potrafili poruszać się po orbitach swojej miłości, nie konsumując niczego materialnego. Wszakże na jednej stronie pisała się bajka, a na drugiej — powieść, nasycona realnymi, ba — czasem naturalistycznymi cechami prozy obyczajowej. Oczy autora patrzyły na świat jak dwa obiektywy. Otwierając książkę na chybił trafił, możemy natrafić i na diamenty, i na perły wątpliwego gatunku. Kiedy Janowski pisze: „Klasztor był biedny i żyli w nim sami dziadowie”, to wcale nie to samo, co „żyli w nim starzy mnisi”; ci „dziadowie” charakteryzują wszystko, co dzieje się w świętej siedzibie — od refektarza po ikonostas. Nie dziwmy się — jeszcze w pierwszej książce („Mamutowe kły”, 1925) czytamy: „Wiatr dmuchał w las jak w wielką waltornię”; „mgły wypaliły niemało machorki”; „zamyśleni pluli na niebo, które płynęło w wodzie”; „step szeroki jak klosz”. [...] może i dziś mieć czytelnika. Przede wszystkim wśród kobiet (jeśli chodzi o fabułę) i wśród tych, którzy chcą wiedzieć, czym była i czym mogłaby stać się literatura tamtej epoki. Szczerze mówię, że nostalgicznie za nią tęsknię, chociaż zaczęła umierać właśnie wtedy, kiedy się urodziłem. HISTORIA POPIELNICZKI Szczytem twórczej (i życiowej) kariery Janowskiego stali się „Jeźdźcy” (1935). Już na pierwszych dwóch stronach tego utworu odzwierciedlono i jego istotę, i kontekst polityczny, w którym został napisany i ujrzał światło dzienne. „Szalały szable, konie biegały bez jeźdźców, a Połowcy nie poznawali jeden drugiego, a z nieba paliło słońce, a gęganie bojowników przypominało jarmark, a kurz powstawał jak za stadem, oto i rozbiegli się wszyscy po stepie, i Owerko zwyciężył. [...] I do Owerka przyprowadzili Andrija. „Oficer? Tfu, tfu, to ty, bracie?” [...] „Petlurowskie ścierwo, — powiedział Andrij, — matkę-Rosję sprzedajesz Galicjanom! [...] Przeklinam cię moim ruskim sercem, imieniem wielkiej Rosji-matki, od Warszawy do Japonii, od Białego morza do Czarnego, przeklinam imieniem brata. [...] „To rąbać go, kozactwo!” krzyknął Owerko, i zachwiał się Andrij, i zaryczeli zwycięzcy, i stały nieruchomo wieże stepowego nieba. [...] A nad brzegiem morza przechadza się stary Połowiec, wypatruje wiatru czy fali...” Nie chciałbym skomplikowanej bajki sprowadzać do prostej moralności, ale cóż począć? Wiele takiego usłyszeliśmy w trakcie niedawnej kampanii wyborczej (i jeszcze wiele usłyszymy, kiedy rozpocznie się nowa). „Jedyną” i „niepodzielną” broni ukraiński pisarz, i broni w języku ukraińskim, a „ruskie serce” brata Andrija w przekładach skazane jest stać się „rosyjskim”. „Jeźdźcy” — to nie powieść (jak błędnie uważał Janowski), a rewolucyjna saga, heroiczna ballada, w poszczególnych fragmentach nawet biblijna przypowieść. Próżno szukać w tym utworze dokładności w przedstawieniu rewolucyjnych perypetii — jej miejsce zajęła obrazowość. Wsie, step i morze — wszystko w całości malownicze, a nawet bojowa taczanka pomalowana w jabłka i kwiaty. Ludzie — wielcy i żelaźni. Dowódcy i listonosze, rybacy i podziemni drukarze — wszyscy co do jednego Dawid Burluk. Karuzela. 1928 r.
olbrzymy. Stary Połoweć stoi wśród synów jak między dębami w lesie. „Jeźdźcy” to wam nie przyziemna „Konarmia” Babla. „Jeźdźcy” — błyskotliwa agitka, napisana wzniośle i szczerze. To hybryda, za którą „Taras Bulba” i „Słowo o wyprawie Igora”… a jeszcze „Duma o Opanasie”, zrymowana przez Bagrickiego… a jeszcze — miejscami — „Żelazny potok” Serafimowicza. Nie chodzi o jakieś zapożyczenia, jedynie o styl i ducha. Wszakże agitka ta jest za długa i czytali ją przeważnie krytycy oraz komsomołki dla wystąpień na dyspucie w bibliotece. W odróżnieniu od Babla, Janowski uratował sobie życie; jego pierwsza próba w heroicznym gatunku („Cztery szable”) została ostro skrytykowana, a drogę na Sołowki już przetarli Płużnyk i Pidmohylny oraz wielu innych. Moskwa natychmiast opublikowała rosyjski przekład. Komunista Louis Aragon w gazecie „L’Humanité” nazwał Janowskiego ukraińskim Homerem; inteligenci-lewacy na Zachodzie mdleją od wszystkiego bolszewickiego, w przytulnych kawiarniach przyprawiając nudne burżuazyjne życie rewolucyjnym pieprzem. W 1937 roku (!) na dwudziestą rocznicę „wielkiego października” w Moskwie odbywa się spektakl według nowej sztuki naszego Homera („Duma o Britance”), a w 1939 roku honorują go orderem. Janowski pisał scenariusze filmowe, opowiadania, powieści, wiersze, publicystykę, pisał w językach ukraińskim i rosyjskim, i oto teraz — nie mając nawet 40 lat — jest klasykiem „socjalistycznego realizmu”, wzorcem dla młodych bojowników frontu ideologicznego. Na sprzeczność między skłonnością do bezlitosnego realizmu i do romantycznej wzniosłości, które kipiały we własnej duszy pisarza, kładły się kajdanami partyjne hasła. Pisać trzeba było żwawo i radośnie, ale o jednym tylko typie bohaterów. Dla innych przewidziana była czarna farba: jeśli kułak, czy sabotażysta, czy broń Boże! — „burżuazyjny nacjonalista”, to niech choć w nosie dłubie, ale musi nie tylko wewnątrz, lecz i z zewnątrz być wstrętny. Za każdym razem, biorąc w prawicę luksusowy zamorski „parker”, Janowski musiał wybierać między słowami a Słowem, ale — raz przyjąwszy komunię Diabła — wyboru już nie miał. W jednym z wczesnych opowiadań pisał: „U robotnika z fakultetu robotniczego na stole stoi popielniczka. Wyglądem zewnętrznym, białą farbą przypomina płaską morską muszlę. W rzeczywistości zaś — to kość z czoła człowieka. Palą tutaj w dzień Październikowych wspomnień machorkę i dokurzają do żółtych paznokci. Zamyślenie błąka się po pokoju sinie. Wieczór zajrzy przez ramię sąsiada. Wtedy śmiało gaś „petka” w popielniczce i zostaw go tam, gdzie był kiedyś mózg”. Ciężka przepowiednia. Siedem operacji; lekarze i leki; aresztowani, rozstrzelani lub przerażeni przyjaciele. Zwiędły Dowżenko ze „Szczorsem” — budowlanym jeźdźcem własnej produkcji. Jedyna pociecha — miła i niezawodna żona Tamara, aktorka, której poszczęściło się zagrać nawet rolę Leśnej Pieśni Łesi. Ich przypadkowa znajomość w Charkowie rozpoczęła się od zabawkowego pajaca, kupionego w kramie; w 1940 roku wiozą go ze sobą do Kijowa, do nowego mieszkania, które partia i rząd podarowali im w pisarskim domu przy ul. Lenina. Jeszcze jednym mieszkańcem nowego lokum staje się foksterier Tiapa. W 1941 roku, wyruszając w ewakuację, zostawiają go w Kijowie. Wojna — mimo swojej przeklętej istoty — daje poczucie twórczej wolności, bo dokładnie wiadomo, kto jest wrogiem. Janowski aktywnie pracuje w publicystyce, pisze opowiadania, opierając się na wrażeniach korespondenta wojennego. MARTWA WODA „Podczas walki padał deszcz, a oto niebo stało umyte, ziemia parowała. Słońce biło w mokrą ziemię, i tam, gdzie uczepiły się krople deszczu, błyskały iskrami”. „UCZEPIŁY SIĘ” o kroplach deszczu pisze Janowski, mistrz okrętu i mistrz słowa. „Skowronki siadały odpocząć na grzbietach bocianów”, — i tutaj rozpoznajemy jego pióro. Ale czyjaż to ręka kreśli na papierze program wizyty wysokiego partyjnego naczelnika w powojennym kołchozie? „Pochwalił za kopanie stawu, obiecał przysłać traktora, wypytał, skąd wzięli wiatrak, poradził napisać do Kijowa, żeby przysłali kino objazdowe, poprosił pokazać plan zabudowy wsi, zapytał ile przypada na dniówkę, zainteresował się, kiedy zbierają się kopać buraki, dał radę ogłosić czyn społeczny, żeby posadzić sad, a on pomoże wypisać winogrona, sprawdzone dla kijowskiego klimatu”. Przeżegnajmy się, kto wierzy… „Żywa woda” wyszła drukiem w 1947 roku, kiedy Moskwa podarowała Ukrainie kolejny wielki głód; rodzice i dziadkowie wielu dzisiejszych głosujących na Janukowycza i Symonenkę wtedy przeżyli tylko dlatego, że jeździli do „banderowskiej” Galicji po ziemniaki — a one tam obrodziły, bo nie było kołchozów. Na mojej pamięci to był pierwszy wielki głód, na pamięci Janowskiego — trzeci. Głodni chłopi snuli się po Charkowie i kładli się umierać na chodniki w 1933 roku, kiedy pisarz komponował „Jeźdźców”. Jednak z „Żywą wodą” tak nie poszczęściło się. Trzeba było kogoś bić, żeby pisarze wiedzieli, kto trzyma bank. Janowski — figura nie po prostu zauważalna, a znakowa — jak najlepiej pasował do roli kozła ofiarnego. „Żywą wodę” („tego za dużo, tego za mało, nie tam akcenty”) ogłoszono martwą. Szczekali z gazetowych stron, chwytali za serce i za gardło na pisarskich zebraniach. Nie ostatnim w tej kampanii był i dawny Przyjaciel (jeszcze z młodych, głodnych i szczęśliwych lat). Janowski przeredagował powieść, ostatecznie kalecząc i ją, i siebie. Pod tytułem „Pokój” książka ujrzała świat dopiero w 1954 roku; autor dowiedział się, że ją jednak pozwolili, w sali zawałowej, ale już nie było dane potrzymać w rękach swój pełen smutku utwór. Przed tym znów wypadły triumfy — Nagroda Państwowa ZSRR za „Kijowskie opowiadania” (1949), miejscami szczere, a ogólnie nijakie, i głośne oklaski na premierze „Córki prokuratora”. Radość bywa niebezpieczna — Jurij Janowski zmarł mało nie na ukłonach, mając niespełna 52 lata. Tym, że nie dożył, zapłacił za to, że przeżył. Zapłacił zmarnowanym talentem człowieka, który nie tylko słyszy, ale może widzieć słowo; może widzieć je czarnym i śliskim, sprężystym i wesołym, i wzniosłym, jak wieże ukraińskiego stepowego nieba. Figuralnie — razem z pisarzem odeszła cała epoka w naszej literaturze, epoka wielkich osiągnięć i jeszcze większych strat. W zamian poruszyły się, zapulsowały pierwsze rytmy i rymy „szistdesiatnyctwa” — zawsze szczerego, czasem utalentowanego, ale tak samo naiwnego i skazanego na zagładę, jak wszystko, co było przed nim. W 1922 roku, dowiedziawszy się, że jedna z kijowskich gazet opublikowała jego pierwszy wiersz, Janowski — pod deszczem i bez parasola — przemaszerował od Politechniki do Chreszczatyka, nie bardzo wiedząc, dokąd i po co idzie. Pisarstwo jest Bożą łaską — i Bożą karą; radości i męki między tymi, którym one wypadły, los rozdziela przypadkowo i niesprawiedliwie: nie według talentu. Wołodymyr WOJTENKO Wyrażamy głębokie współczucie naszemu stałemu autorowi Wołodymyrowi Wojtence z powodu tragicznej straty syna Ołeksandra. Redakcja
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
