Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

OJCZYSTA LITERATURA „WIEDŹMIŃSKA” I JEJ CECHY

Слово Просвіти, №33 за 2005 рік

Od czasów powstania „Wiedźmy z Konotopu” literatura ukraińska przeszła niemało etapów uwielbienia. Zazwyczaj wszystko działo się zdumiewająco szybko i prosto: nowa władza, nowe ideały, nowe idole, nowe tematy. Zapoczątkowany udany motyw podchwytywano gromadnie, a potem obserwowano swoistą persewerację. Kiedy zaś literatura światowa i kinematografia zaczęły aktywnie przeżuwać folklor, ukraińscy literaci nie mogli oprzeć się pokusie. Jeszcze jak! Bogactwo ojczystych legend skusi nie takich odpornych, a tutaj, oprócz tego, „równanie do Hollywood”. Tak, w literaturze ukraińskiej zaczął tworzyć się kult czarownictwa i irrealności. Wariant „Pieśni lasu” już nie zadowalał ani pisarzy, ani konsumentów ich twórczości. Rozpieszczony dynamiką telewizyjnych demonstracji czytelnik pragnął nie po prostu widowisk, a prawdziwych stymulatorów wydzielania adrenaliny. Cóż, chciał, to otrzymał. Ukraiński literat dba o swojego czytelnika. Zresztą o kogo miałby jeszcze dbać? Przecież boom przekładowy czeka nie każdego. Chodzi głównie o tak zwaną literaturę masową. Chociaż znaleźć tę kolczastą drutkę, która rozgranicza czytadło dla mas i dla wybranych, jest coraz trudniej. Rzecz nie w obniżeniu poprzeczki wymagań wobec siebie literatów, którzy tworzą dla elity. Po prostu czytelnik „rośnie”, staje się bardziej wymagający. To cieszy. Zatem mamy niezłą literaturę „wiedźmińską” (można ją rozgraniczać na fantasy, literaturę mistyczną i..., ale teraz tego nie będziemy robić). Jeśli chodzi o literaturę „wiedźmińską”, to można wyodrębnić dwa jej podtypy: skierowaną w głąb rodzimej mitologii oraz refleksyjną — natchnioną przez twórców-cudzoziemców. Do ostatniego podtypu należy „Kult” Lubka Deresza. Ekspresyjnie. Dynamicznie. Dużo muzyki, zielska. Deresz, mimo młodego wieku, pojął trzy zasady budowy jakościowego tekstu dla zwykłego czytelnika, który cierpi na estetyzm. Zasada pierwsza: w utworze musi być dźwięk. Czytelnik powinien „usłyszeć” to, co czyta. Jeśli jest możliwość, by to wszystko rzeczywiście jakoś sformalizować, znaleźć nagrania audio kompozycji, którymi delektuje się w utworze student-praktykant i Darcia Borges, potrzeba czytelnika w postrzeganiu świata bohaterów poprzez dźwięk zostanie zrealizowana. A jest jeszcze wiele dźwięków, odtworzonych werbalnie przez Deresza w samym tekście. Zasada druga: zaspokojenie potrzeb czytelników-wizualowców. Z tym również u Deresza wszystko w porządku. Łatwo wyobrazić sobie wygląd tejże Darci i innych mantylep, wyraźnie nakreślono budynki, a jeśli chodzi o pejzażowość — w ogóle nie może być uwag. Zasada trzecia — zmysłowość. Nieco kuleje u Deresza opis fizycznych odczuć. Nie przeżywa czytelnik każdego zadrapania. Ale „ból serca” poznaje, prawda, przez lekką zasłonę zielska. Lecz to szczegóły. Powróćmy do naszego tematu. Fantastyka, przedstawiona przez Deresza, zachwyca, ale jednocześnie nieco niepokoi swoją skierowaniem na hollywoodzkość. Chociaż gdyby nie to, raczej autorowi nie udałoby się odtworzyć w wyobraźni czytelnika niemal filmu. Wrażliwy konsument „Kultu” przeżył nie po prostu przeczytanie, on „zekranizował” to wszystko. Możliwe, że u niektórych w głowie pojawiły się nawet napisy końcowe (żart, czytelniku, chociaż tobie zapewne znane jest pragnienie wyobrażania sobie zamiast bohaterów siebie i swoich znajomych). Jeszcze jedna cecha „Kultu” — obecność Castanedy. Wszystkie te podróże poza granicami własnego ciała, sugerowanie myśli, ingerencja w czyjeś sny itp. No i stworzenie superbohatera — też nie nowe w świecie fantastyki. Inny podtyp literatury „wiedźmińskiej” w większości przyciąga kobiety. Znany czytelnikowi utwór Oksany Zabużko „Bajka o kalinowej piszczałce” — to jaskrawy przykład takiej literatury. Bajkowy wątek i charakterystyczna dla autorki egzystencja. Bardzo typowo, przewidywalnie, dlatego też atrakcyjnie dla masowego czytelnika. Dwie siostry, które koniecznie muszą być przeciwieństwami we wszystkim. Zabużko trzyma się tego podziału na czerń i biel, ale przestarzały feminizm bierze górę i Hanna (zła siostra) nabiera odcieni, właściwych „silnym kobietom, których nikt nie ceni i nie rozumie”. Dlatego absolutnie nie dziwi pojawienie się demona-kochanka, gdyż właśnie taki typ idealnych mężczyzn przeważa we współczesnej literaturze kobiecej. Do takich bajkowych wątków skłaniają się też Maryna i Serhij Diaczenkowie. Po całkiem jadalnych opowiadaniach, pisarze podarowali swojemu czytelnikowi „Wiedźmińską dobę”, gdzie zebrali wielu bohaterów legendarnego świata i podzielili ich na dwie walczące strony. Znowuż — Fragment okładki książki Łady Łuzinej „Kijowskie wiedźmy. Miecz i krzyż”. silna kobieta, która nawet nie podejrzewa o swojej władzy nad światem, i mężczyzna z jaskrawymi oznakami masochizmu. To zakochuje się (po raz kolejny) w niwce i uparcie ryzykuje sobą dla mokrych pieszczot, to kłania się młodziutkiej wiedźmie, ignorując niebezpieczeństwo. Wygląda na to, że tytuł Wielkiego Inkwizytora podarował chłopu pewność w swojej nadmiernej sile. I tak — kilka zakochań, męska przyjaźń, kobieca bezbronność i wiele śmierci. Łasuch-czytelnik zadowolony. Bo przecież przenika! Każda egzekucja niwki drapie coś tam — w dole brzucha czy serca. A o obrzędzie inicjacji wiedźm nawet nie ma co mówić. Takie baśniowe czytadło, gdzie On i Ona — wrogowie i kochankowie. Temat miłości jest obowiązkowy w literaturze „wiedźmińskiej”. O tym nie zapomina żaden pisarz. Na przykład Wasyl Slapczuk w powieści „Ślepy deszcz” niemal twierdzi, Zdjęcie Hanny Oborskiej że wszystkie te zaświatowe problemy powstają wtedy, kiedy zakochujesz się nie w tym, w kim trzeba. Gdyby mama głównego bohatera nie kładła się pod partyjnego karierowicza, nie urodziłaby wilkołaka. Gdyby bohater nie poznał się z wiedźmą, nie obrósłby sierścią. Gdyby tenże wilk nie zechciał młodej dziewczyny, byłby żywy. Takie same „gdyby” są w powieści Mychajłyny Omeły „Martwa krew”. Nic nie szkodzi, czarnobre i jasnowłose, kochać się z Moskalami, jeśli oni, oprócz tego, są żonaci i upiorami. Sami wtedy troszczcie się o to, gdzie podziać nieślubne dziecko i gdzie zjeść. I nie ma co cierpieć na marazmy nekrofilii, bo w końcu staniecie się czyimś pożywieniem. Należy oddać sprawiedliwość pisarce — podeszła gruntownie do naświetlenia pisarskiego środowiska i tematu okultyzmu. Mamy tutaj niemal podręcznik z białej i czarnej magii. Jeśli kogoś dotknie taka przypadłość, to już będzie wiedział, jak działać. A póki co możecie poćwiczyć w spirytyzmie, który tutaj przedstawiono również na należytym poziomie. Głównym jest — żwawo i dowcipnie. Bez humoru zwycięzcami w takich tematach nie zostać. Oto niedawno ojczysty czytelnik otrzymał właśnie taki poważny „wiedźmiński” świat od Łesi Chołodiuk. Wszystko dobrze, kiedy nie za bardzo. Wygląda na to, że autorka zapomina, że pisze dla masowego czytelnika. Choćby raz uśmiechnęła się! A tak nawet adnotacja ostrzega: „Mistyczny świat, w który trafiają bohaterowie nowej książki współczesnej pisarki Łesi Chołodiuk (Łarysy Fedoriw), wywraca każdego na lewą stronę, obnaża najskrytszą istotę. Jakaż ty jesteś, człowieku? Powieści mocno chwytają czytelnika i nie puszczają, ponieważ zwykłe tło obyczajowe rodzi wyostrzone poczucie katharsis”. Skąd taka naiwna pewność w tym, że czytelnikowi potrzeba, żeby go „rozbierano”? W większości czytelnik chce odpoczynku przy takiej literaturze. Ale „Zapach strachu” Łesi Chołodiuk, wygląda na to, pretenduje do miana „elitarnej” prozy. Trudne do przyswojenia konstrukcje powinny pokazać to czytelnikowi: „Czas realnego umierał, jego w stróżówce (czy na całym tartaku?) pożerał ów zapach, który miał całkowicie zmaterializowaną przynależność”. Zupełnie innego rodzaju powieść Natalii Oczkur „Mistyczny walc”. Oto „Są na świecie niegodziwe baby, przypuszczalnie z plemienia kananejskiego, w tłumaczeniu – kanalskiego, które oddały się Belzebubowi i jego biesowskiemu mędrkowaniu, i mają wprawę w czarostwie, że nocną porą, gdy my leżymy i śpimy, te niegodziwe wychodzą ze swoich domów i, wdziewając na siebie białą koszulę, rozpuszczają włosy swoje, niczym wielbłądzie, i, przychodząc do sąsiedzkich i innych mieszkańców siedzib, wchodzą do obory, prościej mówiąc, chlewu, i mają tam krowy, i doją je, i łagodne owieczki, i bystronogie kobyły, i suki złego psiego pomiotu, i co mam rzec? Doją zwiędłe koty, szkodliwe myszy, rozpustne żaby... i wszelkie stworzenie pełzające i skaczące, mające mleczne narządy, doją je tylko niegodziwą, znaną sobie sztuką; i zebrawszy wszystkie te mleka, diabelskim urokiem przemieniają je w czary i zaraz wprowadzają wszystko według swojego zamierzenia, jak to: wykradają ssące niemowlęta z łon matczynych i wkładają w nie albo żabę, albo mysz, albo jeszcze szczenię; zasiewają waśń i niezgodę między małżonkami; wzbudzają miłosne skłonności u młodzieńca do dziewczyny i od niej do niego, i inne zło nie do opisania; a nade wszystko zamykają niebieskie czeluście i zabraniają deszczowi zraszać ziemię, by zginął ród ludzki. Czy zrozumiałe wam teraz, dobrodzieju, skąd ta napaść dotknęła naszą Palestynę, że nie mamy ani kropli deszczu, nawet do dzisiaj? Nuże, nie ziewajcie i mówcie: czy zrozumieliście moje słowa?” Hryhorij KWITKA-OSNOWJANENKO „Konotopska wiedźma”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn