Strona · s. 7strona oryginału ↗
«SERDUSZKO MOJE! KOCHANIE SŁODKIE!»
Слово Просвіти, №33 за 2008 рік
Iwan JUSZCZUK, profesor Kijowskiego Międzynarodowego Uniwersytetu. Zakończenie. Początek w nr 29 za 2008 rok. A jakże mamy zwracać się do mało znanych i nieznajomych ludzi? „Hej, mężczyzno”, „kobieto”, „dziewczyno” — brzmi to szorstko, jeśli chcecie, dziko. A słowa pan, pani, panno dlaczegoś utykają nam w gardle, bo to, powiadają, tak nazywano obszarników, wyzyskiwaczy. Do obszarników trzeba było zwracać się z szacunkiem, dlatego też tak zwracano się do nich — panie, pani. Jednak pierwotnie te słowa wcale nie oznaczały obszarnika czy obszarniczki. Językoznawcy uważają, że słowo pan przyszło do nas z języka staroirańskiego, gdzie oznaczało „obrońca, stróż, dozorca”. W ukraińskich zabytkach piśmiennictwa po raz pierwszy wspomniano je w 1349 roku, kiedy o poddaństwie i obszarnikach jeszcze nie słyszano. Zatem początkowo było jedno słowo pan jako pełne szacunku zwrócenie się, a z czasem rozszczepiło się na dwa homonimy — słowa brzmiące tak samo, lecz o różnym znaczeniu. W opowiadaniu Marka Wowczka „Kozaczka” czytamy: Właśnie jadą ludzie, — z jarmarku wracają. I Petro Szostozub, i Andrij Honta, i Mychajło Dydycz, i jeszcze ilu ludzi. Petro z siwą parą koni rusza na przedzie… Jedzie sobie powoli i pyta napotkanego człowieka: — A co to za wesele u nas się zdarzyło? — A to, — mówi tamten, — córka nieboszczyka Chmary poślubiła Iwana Zołotarenkę. — Z Zołotarenką? A cóż to za Zołotarenko? — Poddany, panie Petrze, ot, poddany suchomłyńskiego pana. W ostatniej kwestii dwukrotnie użyto słowa pan: w uprzejmym zwróceniu się chłopa do chłopa — panie Petrze, i przy nazywaniu obszarnika — suchomłyńskiego pana. I ukraińscy chłopi ich znaczenie wyraźnie rozróżniają. I w sztuce Łesi Ukrainki „Jesienna baśń” budowniczy zwraca się do majstrów: Panowie-bracia, trzeba coś zacząć. U T. Szewczenki to słowo użyte jest w zwróceniu się do czytelnika: A w każdym razie, jak wiesz, panie-bracie, nie głupiec, sam sobie rozważ. Słowo pan szeroko używali kozacy jako życzliwą, pełną szacunku formę zwrócenia się. Jest to odzwierciedlone w pieśniach ludowych: panowie młodzieńcy, panowie kozacy, panie-bracie, panie-towarzyszu. W dumie śpiewa się: Hej, panie kumie, panie Chmielnicki. W sztuce Iwana Karpenki-Karego „Sawa Czałyj” słowo panowie użyte jest wobec kozaków: Wszyscy zaporożcy. Hej, do pomsty! Napadniemy na Niemirów! Spalimy! Czałyj. Poczekajcie, panowie, do stosownego czasu, nie psujcie wy moich zamiarów, a wtedy razem zapłacimy za wszystko; teraz my jeszcze nie jesteśmy gotowi! Słowo pan używane jest w kolędach i szczedriwkach, a kolędy i szczedriwki, jak wiadomo, pochodzą jeszcze z czasów przedchrześcijańskich, kiedy i panów nie było: Panie gospodarzu, czy śpicie, czy słyszycie, czy w domu nocujecie? Czy każecie szczedrować, swój dom rozweselać? Albo: Dobry wieczór, panie gospodarzu, raduj się! I jeszcze w szczedriwce: Jasny księżyc — pan gospodarz, piękne słońce — żona jego, drobne gwiazdy — jego dzieci. I te nazwy wcale nie były obraźliwe, a przeciwnie — pełne wysokiego szacunku dla tych, do których się zwracano. Na ile słowa pan, pani jako uprzejme zwrócenie się do nieznajomych czy mało znanych ludzi kiedyś były rozpowszechnione, świadczy i takie zdanie z utworu Panasa Myrnego: Do każdego przechodnia krzyczały przekupki jedna przez drugą: tędy-tędy, panie, pani, panienko. Wspominając o ojcu-matce, też nierzadko używano słów pan, pani. U Hułaka-Artemowskiego czytamy: — Hej, Chwedku, ucz się! Hej, opamiętaj się! — tak pan ojciec mówił swojemu dziecku. U Danyła Mordowca: Zostawała u nas jeszcze szkapa dobra i koza leniwa, i je pan zabrał za podatek, bo pani matka zarobić nie mogła. Tutaj słowo pan oznacza obszarnika, a pani matką z szacunkiem nazwano chłopkę. Słowo pan jest obowiązkowe w sferze dyplomatycznej. Używa się go w oficjalnej korespondencji, w oficjalnym zwróceniu się podczas wystąpień: Szanowne panie i szanowni panowie! Zatem, szanowne panie i szanowni panowie, szanujmy się nawzajem, bądźmy panami na swojej ziemi i nie wstydźmy się tak wielbić siebie nawzajem. W naszym języku są jeszcze inne dobre słowa do zwracania się do nieznajomych lub mało znanych ludzi — dobrodzieju, dobrodziejko, niestety, prawie zupełnie zapomniane. Łesia Ukrainka w listach do M. Pawłyka, I. Franki często używa tego zwrotu: Wysokoszanowny dobrodzieju! Oto ja wreszcie przygotowałam do druku swoje wiersze. U P. Kulisza czytamy: Wszedł [dziad Hrywa] do świetlicy, ukłonił się panu sotnikowi i mówi: Dzień dobry, dobrodzieju! — A sotnik mu: — Zdrów bądź, dobrodzieju! — bo oni jeden drugiego przywykli nazywać dobrodziejami. W opowiadaniu H. Kwitki-Osnowjanenki „Dobrze rób, dobrze i będzie” chłop zwraca się do generała: — Pozwólcie mi, wasze… błago… rodzie… jaśnie oświecony, wybaczcie, my chłopi prości, nie umiemy, jak takiego pana i wielbić, nie tylko z nimi rozmawiać, tak niech będzie po naszemu, nie gniewajcie się, dobrodzieju! — i ukłonił się przed nim. Generał, oczywiście, nie zrozumiał, co mu Tychon po naszemu mówił, i zapytał urzędnika. Jakże ten mu wytłumaczył, że, mówi, „dobrodziej” oznacza, że dobro czyni, albo robi dobro, tak generał aż zaśmiał się i mówi: — Haraszo, haraszo, chłopku! Nazywaj mnie dobrodzieju, to lepsze od jaśnie oświeconego. W zwróceniu się do kobiety używają słowa dobrodziejko. W jednym z listów M. Kociubynski pisał: Bądźcież łaskawi, Wysokoszanowna Dobrodziejko, nie odmówcie szybkiej odpowiedzi na ten list. W wierszu Wołodymyra Samijłenki czytamy: Dobrodziejko! Nie myślałem ja nikomu chwalić się o tym, co mam w sercu. Co to słowo postrzegano i może być postrzegane nie tylko jako danina uprzejmości, ale i w jego bezpośrednim znaczeniu, świadczy takie wyrażenie z utworu N. Kobrynskiej: Rozdając chłopom chininę [środek przeciwmalaryczny], Jadzia nawet nie zauważyła, jak tym samym weszła w rolę dobrodziejki swojej wsi. Zatem, zwracając się do znajomych, mało znanych czy nieznajomych ludzi, nie omijajmy takich pełnych ludzkiego szacunku słów, jak panie, pani, panno, panowie, dobrodzieju, dobrodziejko, panie dobrodzieju, pani dobrodziejko. Szanujmy siebie i innych i uważajmy innych ludzi przede wszystkim za dobrodziejów, dobroczyńców, błogosławiących — i oni będą starali się być takimi. A co do bliskich i najbliższych ludzi, to w relacjach z nimi przede wszystkim dbajmy o wzajemne zrozumienie i zgodę. Jak w tej starodawnej pieśni śpiewają: Gdzie zgoda w rodzinie, gdzie pokój i cisza, Szczęśliwi tam ludzie, błogosławiona strona. Ich Bóg błogosławi, Dobro im posyła I z nimi wiek żyje. W zwracaniu się do najbliższych ludzi musi panować dobroć, czułość, życzliwość, szacunek. I przede wszystkim z łaską zwracajmy się do ma...
terów, do naszych najdroższych, jak pisał T. Szewczenko: W naszym raju na ziemi nic lepszego nie ma, jak ta matka młoda ze swoim dzieciątkiem małym. I powtórzę tu słowa poety J. Szporty: Czyż jest świętsze słowo — matka? Czy człowiek jeszcze bliższy bywa? I nasza mowa bogata jest w czułe słowa w zwrotach do matki: mamo, mamciu, mamusiu, mamusieńko, mamuseczko, mamuńko, mamoczko, mamuniu, mamunciu, mamuneczko, mamulu, matinko, matinoczko, matusieńko, nienie, nieńko, nienieczko. W pieśni ludowej śpiewają: Oj mamuńko da gołąbeczko, poradź mnie, młodemu. W innej pieśni ludowej: Dobry wieczór, mamusieńko moja, a czy miła żoneczko moja? Jeszcze w innej pieśni: Oj, mamuniu, kocham się, oj, mamuniu, ślubuję. Albo: Oj mamoczko-gołąbeczko, oj mamoczko-ptaszku, nie daj mnie za pijaka, bo będzie mi ciężko. I jeszcze w innej pieśni: Słońce nisko, wieczór blisko, nauczaj mnie, nieńko! Nauczaj mnie, nienieczko moja, jak teściowej dogodzić. U H. Kwitki-Osnowjanenki: Mamoczko, gołąbeczko, moja najdroższa! Ta jaż cała w ciebie… u mnie twoja natura. Jeszcze u H. Kwitki-Osnowjanenki: Matusieńko, najdroższa, rybko, gołąbeczko, przepióreczko! Nie zatrzymujże mnie. U P. Hrabowskiego: Żałośnie wołają dzieciątka matkę: “Wstawaj, mamuniu, mróz niby”. U U. Krawczenko: Oj nie mogę, matinko, za niekochanym żyć. I to daleko nie wszystkie te czułe zwroty, które można powiedzieć najbliższej osobie — matce. Nie na darmo jeszcze w 1663 roku francuski oficer i historyk Pierre Chevalier zapisał: “Mowa kozaków… bardzo czuła i pełna pieszczotliwych wyrażeń oraz niezwykle wyrafinowanych zwrotów”. Trochę mniej czułych wyrażeń zbierze się w zwrotach do ojca: tatu, tatku, tatoczku, tatuniu, tatusiu, tatonku, tatuneczku. U T. Szewczenki: — Chodźmy tylko podwieczorkować. Czy ty już, Jaryno, zmajstrowałaś nam cośkolwiek?.. Już, tatoczku! — odezwała się z chaty Jaryna. U Marka Wowczka: Wyszedł ojciec drzwi otwierać, ja mu do nóg, kłaniam się i płaczę: — Tatonku najdroższy. U P. Kulisza: Ratuj mnie, tatusieńku kochany, zapomnij mój grzech, mój rozum przeklęty! Tak samo w naszej mowie jest wiele czułych form w zwrotach do babci, dziadka, siostry, brata, córki, syna, żony, męża. Babusiu, babusieńko, babuseczko, babuniu, babciu. U Panasa Myrnego: — Czy woły, babusiu, mówią?.. — pyta Czypka Oryszkę. U T. Szewczenki: — Babusieńko, gołąbeczko, serce moje, nieńko! U Marka Wowczka: — Jak sławnie, babuseczko… jak u nas uroczyście i pięknie! Dziaduniu, dziaduniu, dziaduneczku, dziaduseczku: U J. Janowskiego: — Dziaduniu, — powiedziała Hapoczka, — u was zupełnie oczka nie patrzą. U Łesi Ukrainki: Nie, nie, dziaduniu! Nie, my nie winni! Siostro, siostrzyco, siostronko, siostruniu, siostrzyczko. U S. Wasylczenki: Dalej i pyta się Kniażenko siostry: — Jak żyje się tobie, siostrzyczko, na obczyźnie w samotności? U Pawła Tyczyny: Droga siostronko, miły braciszku… Bracie, braciszku, bratuniu, bratusiu. U Łesi Ukrainki: — A ty, bratuniu, już byś nie odzywał się, kiedy nie zaczepiają! Córuś, córeczko, cóneczko, cóńciu, cóciu. U P. Tyczyny: Podniosą się matki: to ty, moja córuś? U H. Chotkewycza: Powiedzże mi, rybko, powiedz, córeczko moja, pociecho moja, powiedz mi, czym ciebie ratować, czego tobie brakuje? U T. Szewczenki: Cud stał się z tobą, cóneczko moja! Synu, synku, synoczku, synuniu. U Panasa Myrnego: — Pośpij, synku, pośpij jeszcze trochę, póki ja się uprzątnę, — mówi ona, złażąc z pieca. U T. Szewczenki: Nie zwlekaj, mój synoczku, szybciej wracaj! — powiedział stary. U Łesi Ukrainki: — Śpij, luby synonku! śpij, moja urodo! Będziesz ty na świecie szczęśliwy… Żono, żoneczko. U M. Rylskiego: Ja tyle razy, żoneczko moja, ruinę niosłem twojemu spokojowi, że sam dziwię się czułości twojej… Żonę można nazwać i dziewczyną, i sercem, i łabędzicą, i tak, jak u S. Rudanśkiego: — Żonko-duszyczko! Przytul mnie, świergotko. Czy tak, jak u I. Kotlarewskiego: Hannusiu, rybko, duszko, lubko, ratuj mnie, moja gołąbeczko. Czy jak u Mychajła Kociubynskiego: Całuję ciebie, przyjacielu mój, serduszko moje, kochanie słodkie. Najczęściej zakochani nazywają jedno drugie sercem, serduszkiem, serdeniątkiem. Jak uczył nasz wielki filozof H. Skoworoda, “prawdą człowieka jest serce w człowieku, głębokie zaś serce jednemu tylko Bogu dostępne”. Inny nasz filozof Pamfił Jurkewycz twierdził, że “serce jest ośrodkiem duszewnego i duchowego życia człowieka”, przed którym ustępuje rozum. Otóż w pieśni ludowej i śpiewają: Oj zejdź, zejdź, jasny miesiącu, jak młyńskie koło!.. Oj wyjdź, wyjdź, serce-dziewczyno, i przemów do mnie słowo! Albo: Oj wyjdź, wyjdź, serduszko Halu! Serduszko, rybko, drogi krysztale! I jeszcze: Wyjdź, dziewczyno, wyjdź, rybczyno, wyjdź, serdenia, pociechoż moja. Zakochany pyta w pieśni: Oj dziewczyno, serce moje, czy pójdziesz ty za mnie, za mnie? I wyraża prośbę: Marusiu, serce, pożałuj mnie, weź moje serce, daj mi swoje. Słowo serce jako zwrot często wykorzystują także ukraińscy poeci. U I. Kotlarewskiego: Petro (śpiewa). Ja drugiej nie kochałem i kochać nie będę, ciebie zaś, moje serdeniątko, po śmierć nie zapomnę. U S. Rudanśkiego: Któż ciebie przytuli, dziewczynko-serce? U L. Hlibowa: A ty serce-gołąbeczko, nie martw się i do mnie, młodzika, przychyl się. Słowo serce może dotyczyć i chłopca, męża, jak u T. Szewczenki: A Oksana, jak gołąbka, grucha, całuje. To zapłacze, to zemdleje, główeczkę schyli: “Serce moje, dolo moja! Sokole mój miły!” Czy jak u I. Neczuja-Łewyckiego: Karpe! Idź, serduszko, podwieczorkować! Rzucaj robotę. Czy jak w pieśni ludowej: Oj Iwa
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
