Strona · s. 15strona oryginału ↗
KAMIEŃKA, MIASTO NAD TIAŚMINEM
Слово Просвіти, №33 за 2008 рік
Ludmiła DECHTIAROWA O Kamieńce nad rzeką Tiaśmin można usłyszeć: “Tam zrujnowano wszystko, co stworzyła rosyjska kultura. Muzeum jest zamknięte, a poza tym nie ma na co patrzeć”. Jeśli ciągnąć to dalej, to i Kamieńka już nie stoi, a wody Tiaśminu nie wpadają do Dniepru. I jak ją włączono do turystycznej “Złotej Podkowy Czerkaszczyzny”?! Prawda, że w turystycznych broszurach wszystko skoncentrowano wokół pomników wybitnych osobistości rosyjskiej historii, jak gdyby własnej nie było. A obok Czehryń, Czerkasy, Subotów, Chołodny Jar. Czy naprawdę pomniki stoją? SZTAFETY WŁAŚCICIELI Prawda, że pomnika władcy-założyciela w Kamieńce nie ma. Miasteczko powstało, jak to się teraz mówi, przez “samozasiedlenie”. Pod koniec XVI – na początku XVII w. chłopi uciekali spod ucisku polskich magnatów z białoruskiej Mozyrszczyzny i Homelszczyzny, ukraińskiego Pobereża, Kijowszczyzny. Wabiła niezamieszkana okolica w dolinie Tiaśminu: rozległa stepowa przestrzeń, wcięte w nią niezbyt głębokie kamieniste koryto. Nie bywa tak, żeby ziemie do nikogo nie należały. Można zacząć od 1362 r., od bitwy nad Sinymi Wodami. Wtedy wojsko litewskiego księcia Olgierda odrzuciło za dnieprowe progi mongolskie hordy. Tiaśmiński step stał się częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nowa bieda – potężne Imperium Osmańskie i obok niego wzmocnienie Chanatu Krymskiego. Na południu stepu rozpoczęli polowania na Ukraińców tureckojęzyczni koczownicy-nogajcy. Rzeczpospolita nie była w stanie obronić przywłaszczonych południowoukraińskich ziem. Rozpoczęła się samoobrona, tworzenie zbrojnych ukraińskich umocnień. Król Stefan Batory postanowił przeprowadzić “reformy kozackie”. Kozacy otrzymali niemało praw, wśród których prawo do własności ziemskiej, choć bardzo ograniczonej. Wszystko inne pozostawało pod polskim starostwem. Osada Kamieńka, która właśnie się budowała, znalazła się w granicach polskiego starostwa korsunskiego. Przez nią latem 1594 r. przejeżdżał Erich von Steblau, poseł Rudolfa II Habsburga, na Sicz Zaporoską. Zapisał w dzienniku, że zagospodarowaniem kraju zajmuje się “jakiś Daniłowicz”. Był to Jan Daniłowicz, zięć koronnego hetmana polskiego Stanisława Żółkiewskiego, u którego służył prawosławny szlachcic – Rusin Mychajło Chmil (Chmielnicki). Daniłowicz wziął go do siebie na podstarościego, aby rozbudowywać wsie i miasteczka oraz “osadzać” w nich przesiedleńców, jak w Kamieńce. Mychajło Chmielnicki pracował jako osadczy 40 lat, za co miał podziękowanie od króla. Dla siebie kupił chutor Subotów, który przekształcił w bogatą osadę. Rok 1649 stał się dla mieszkańców Kamieńki szczęśliwym. Po zwycięskiej bitwie z Polakami pod Zborowem Bohdan Chmielnicki wywalczył od króla Jana Kazimierza zwrot rodowej spuścizny ojca, którą zagarnął Czapliński. Na własność hetmana przeszła też Kamieńka, która pozbyła się danin dla Polaków. Jej mieszkańcy stali się wolnymi płatnikami podatków według praw niezależnego Państwa Kozackiego. Trwało to tylko do stycznia 1667 r., kiedy w wyniku zmowy Państwa Moskiewskiego z Rzecząpospolitą Prawobrzeże znów znalazło się pod polską koroną. Rok 1787 zmienia polskiego właściciela Kamieńki na rosyjskiego. Magnat Lubomirski sprzedaje ją księciu Grigorijowi Potiomkinowi. Jak wiodło się chłopom, odtąd rosyjskim poddanym, nie pisano. Wygląd Kamieńki początku XIX w. odtworzono na obrazie J. Kotenki, który znajduje się w tutejszym muzeum. Malownicza wieś nad Tiaśminem, chatki, skąd idą do pracy chłopi, park z gospodarczym dwupiętrowym budynkiem. Mozaikowa ściana ku czci poległych dekabrystów KOMU ŚPIEWAŁY SŁOWIKI Katarzyna Nikołajewna Samojłowa, siostrzenica G. Potiomkina, otrzymała od niego Kamieńkę w prezencie. W małżeństwie z L. Dawydowem miała syna Wasyla Lwowicza, który stał się jednym z bohaterów wojny z Napoleonem. Później emerytowany wojskowy W. L. Dawydow stał się jednym z przywódców Południowego Towarzystwa dekabrystów, a rodowy majątek w Kamieńce – kwaterą główną. Za czasów władzy radzieckiej w Kamieńce ustawiono dwa pomniki dekabrystów. Jeden – wysokiej klasy artystycznej grupa rzeźbiarska, ozdoba wspaniałego parku, przeludnionego słowikami, chyba najgłośniejszymi na świecie. Drugi – mozaikowa ściana na granicy parku, a na niej portrety straconych dekabrystów i symboliczny miecz, znak męstwa i honoru. Obok ściany postawiono jeszcze trzecią grupę rzeźbiarską – pomnik poległych czekistów. I choć jest to wyróżnienie ku czci tych, którzy mordowali ludność cywilną, z artystycznego punktu widzenia – to mocne dzieło. Wielu z tych, którzy stali na czele ruchu dekabrystów, miało kozackie korzenie. W rodowodzie dekabrysty Jakubowicza – sławna postać czehryńskiego pułkownika Fedora Weszniaka-Jakubowicza. Pochodził z Połtawszczyzny, najwyraźniej uczył się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a od 1636 r. został pisarzem wojskowym Wojska Zaporoskiego. Był “najlepszym pułkownikiem i doradcą hetmańskim”, kierował poselstwami do Warszawy i Moskwy, brał udział w bitwie pod Zborowem jako hetman nakazowy. To właśnie on wraz z podobnie myślącymi podniósł powstanie kozactwa rejestrowego w 1648 r. i przyłączył się z nim do wojska Bohdana Chmielnickiego (z książki ks. Jurija Mycyka “Czehryń, hetmańska stolica”). Żona zesłanego na Syberię W. L. Dawydowa, Aleksandra Iwanowna, była przy mężu przez 30 lat zesłania. Pochowawszy tam męża, wróciła do Kamieńki. Jej portret można zobaczyć w muzeum. W drodze z parku do muzeum literacko-pamięciowego można natknąć się na pamiątkowy budynek – “grot Puszkina”. To klasyczna piwnica na wino, którą tradycyjnie posiadał w majątku każdy szlachcic. Jak twierdzą przewodnicy, dostała się Dawydowom jeszcze od Lubomirskiego. Łukowaty, świeżo pomalowany fasad z tablicą pamiątkową jest teraz w doskonałym stanie, jak na dawnych broszurach. Mowa w nich, że ten romantyczny zakątek parku pod luksusowymi koronami drzew był w guście wielkiego poety Rosji, darował mu wspaniałe godziny natchnienia. Więc gdzie jesteście, wielbiciele geniusza Puszkina, gdzie wasze wieczory literackie, wieczory pamięci, wykonywanie romansów Puszkinowskich? Zbyt głośno krzyczycie, że “wszystko zrujnowano”. W przeciwległej części parku – wykwintny pomnik. Wspaniała rzeźba Piotra Iljicza Czajkowskiego chwyta moment, kiedy kompozytor uważnie przysłuchuje się, może słowikom, może niedalekiemu śpiewowi lub wewnętrznemu Grot Puszkina głosowi. Ukraińskie pieśni rozbrzmiewały wszędzie i stawały się tematami genialnych symfonii, utworów kameralnych, oper. Gościnna Kamieńka – to nie przypadek dla kompozytora. Czajkowski gościł tu u ukochanej siostry, Aleksandry Iljicznej, która była w związku małżeńskim z Wasylem Lwowiczem, synem dekabrysty L. W. Dawydowa. Lista wszystkiego, co stworzył sławny kompozytor z ukraińskimi korzeniami właśnie na Ukrainie, jest imponująca. Przecież gościł tu prawie co roku przez 28 lat. Sam wyraził się: “Znalazłem w Kamieńce to poczucie pokoju w duszy, którego daremnie szukałem w Moskwie i Petersburgu”. Czemu by naszym, a nie naszym “bojownikom przeciwko dyskryminacji wszystkiego, co rosyjskie” nie skierować energii w pokojowe koryto – organizację w Kamieńce festiwali muzycznych i konkursów ku czci światowo uznanego kompozytora?
Nasza wycieczka po Kamionce rozpoczęła się w niedzielę rano. Kiedy dotarliśmy do muzeum, zgadywaliśmy, że raczej nie będzie ono czynne od wczesnej pory. Ale równo o 9.00 jego drzwi otworzyły się dla zwiedzających. Jeszcze do dziś można tu nabyć przewodniki w językach ukraińskim, rosyjskim, angielskim, wydane w 1987, 1988 roku. Można mieć nadzieję, że wraz z nowym napływem przyszłych turystów (właśnie gorliwych zwolenników „wszystkiego rosyjskiego” już dawno tu nie widziano) pojawią się nowe wydania na poziomie współczesnej poligrafii i współczesnej wiedzy o historii Ukrainy. W Kamionce jest choć skromny, ale pojemny hotel w centrum z zadziwiająco niską jak na dzisiejsze czasy ceną pokoi. Obok — tradycyjny rynek z pełnym zestawem wszystkiego, co świeże i smaczne, co ukraińska ziemia daruje wiejskiemu pracownikowi. Działają kawiarnie, sklepy firmowe z wędlinami (nie sztucznymi) i produktami mlecznymi. Kamionka jest czysta, schludna, spokojna, nie zarażona mikrobem beznadziejnego pesymizmu. Daj jej, Boże, godną przyszłość z życzliwymi turystami.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
