Strona · s. 14strona oryginału ↗
«Ludzie z „pieczęcią ducha” Franki są źródłem mojej literackiej inspiracji»… Iwan PAWŁYCHA: Iwan PAWŁYCHA:
Слово Просвіти, №33 за 2013 рік
Iwan Wasylowycz Pawłycha — poeta-humorysta z Kałusza powoli zbliżył się do swojego 75-letniego jubileuszu. Wszyscy uważali go za młodego autora. Aż tu zaczęto mówić o jubileuszu poety. Iwan Pawłycha jest autorem pięciu książek, z których pierwsza ujrzała światło dzienne w 1991 roku pod tytułem „Kwiaty dla zawa”, w 2013 roku wyszły dwie książki sonetów: „Dwie kopy nie snopów, a SO?..netów”, „Kiedy sonet i różdżka i klarnet”. Przygotował rękopis nowego wydania „Ogrodowy dzięcioł”. Przez długie lata Iwan Wasylowycz kierował kałuską „Proświtą”, pozostając obecnie jej Honorowym przewodniczącym. Witając szanownego Jubilata, proponujemy rozmowę z Iwanem Pawłychą.
— Każdy jubileusz to swoiste podsumowanie pewnego etapu pracy. Z jakim podsumowaniem życia twórczego Pan podchodzi? — Nie lubię, gdy działalność twórczą jakiegokolwiek indywiduum dzieli się na etapy. Jeśli chodzi o mnie, to uznaję tylko dwa etapy: pierwszy — kiedy miałem coś za swoje pisanie, i drugi — kiedy mam za nie zero całych i zero dziesiątych. Zatem „podsumowanie życia twórczego” na 75. szczeblu mojej drabiny wiekowej znajduje się obecnie w sferze czysto moralnej satysfakcji. Wydałem 5 książek. Szósta jest przygotowana do druku. Wcale nie smucę się, że to tak znikoma liczba. Ba, nawet się cieszę. Bo kiedy biorę pod uwagę współczesnego pisarza, który wydaje swoją czterdziestą czy pięćdziesiątą książkę, współczuję mu syzyfowej pracy: tyle sił zużył, nocy nie dospał — i żadnej gratyfikacji materialnej. Współczuję mu i jednocześnie zazdroszczę: moralnej satysfakcji ma o wiele więcej niż ja. — Urodził się Pan na Chełmszczyźnie, mieszka na Przedkarpaciu, a jeździ Pan do córek do Ameryki. — Tak na niebiosach zarządzono, że odwieczna ukraińska ziemia, gdzie pochowany jest król Daniel Halicki, urodził się pierwszy Prezydent Ukrainy Mychajło Hruszewski i gdzie, właściwie, moja pępowina jest zakopana, obecnie stanowi terytorium Polski. Jako sześcioletni chłopiec w marcu 1945 roku zostałem wypchnięty ze swojej małej ojczyzny. Drugą ojczystą ziemią, która mnie wychowała i wykształciła, stało się miasteczko Bóbrka na Lwowszczyźnie. Nawiasem mówiąc, Bóbrka, jak i Kałusz, w którym od 1974 roku mieszkam, owiana jest duchem Iwana Franki. Często tu przyjeżdżał, młody, oczarowany bóbreckimi krajobrazami i topolową postawą surowej nauczycielki-poetki Ulany Krawczenko. W ogóle mam szczęście do miejsc pobytu naszego Mojżesza. Sama aura tych miejsc i ludzie z „pieczęcią ducha” Franki są źródłem mojej literackiej inspiracji. Czego absolutnie nie powiem o Ameryce, w szczególności o jednej z największych dzielnic Nowego Jorku — Brooklynie, gdzie żyją i pracują moje córki. Wołam, proszę je, by wróciły na Ukrainę. Nie słuchają. Mówią, że u nas bezrobocie i nędzne zarobki. „A wy, tato i mamo, musicie być z dziećmi, bo już nie jesteście młodzi”. Przekonuję je, że z czasem sytuacja się zmieni, że na Ukrainie będą żyły jak w Ameryce. A prawda jest jedna — rodzina musi być razem. — Jak Pan wszedł do literatury? — Dość banalnie. Zakochałem się w dziewiątej klasie. Zrymowałem coś w rodzaju: „Och Lusiu, Lusiu! Przez ciebie źle się uczę!”. Koleżance z klasy spodobała się moja rymowana notatka. To mnie uskrzydliło. Ale pewnego razu nauczycielka przechwyciła jedną z takich notatek. Zaproponowała napisanie o Leninie do szkolnej gazetki ściennej. Mając już pewne doświadczenie, napisałem. Poszła sława o nowo upieczonym szkolnym poecie. A potem ktoś z nauczycieli zaniósł ten wiersz do bóbreckiej gazety rejonowej „Majak komunizmu”. Wydrukowali. Jeszcze wypłacili honorarium 3 ruble 10 kopiejek. Koledzy z klasy zaczęli mnie szanować: kilka razy kupowałem im bilety do kina. Po otrzymaniu świadectwa dojrzałości zdawałem na wydział geograficzny, bo ze wszystkich przedmiotów szkolnych najbardziej lubiłem geografię. Nie dostałem się. A jesienią poszedłem do służby wojskowej. Wierszowałem w armii po rosyjsku i drukowałem w gazetach Nadbałtyckiego Okręgu Wojskowego. Pisałem, oczywiście, i w języku ojczystym. Kilka moich wierszy wojskowych wydrukował w czasopiśmie „Żowteń” świętej pamięci poeta Wołodymyr Łuczuk. Potem studia stacjonarne na Lwowskim Uniwersytecie Państwowym im. Iwana Franki. Przyjaźnie z Romanem Kudłykiem, Romanem Łubkiwskim, Romanem Kaczuriwskim, Bohdanem Stelmachem… Uniwersyteckie studio literackie „Frankowa kuźnia” i inne. — A czy próbował Pan swoich sił w dziennikarstwie? — I to jak próbowałem! Często moją publicystykę drukowały czasopisma republikańskie, najczęściej „Radianśka oświta”, „Robitnycza hazeta”, „Literaturna Ukrajina”. Wspominam, jak w 1980 roku „LU” opublikowała mój artykuł „Potrzebujemy głosu Tarasa!”. Później ten artykuł przekazało zagraniczne radio „Swoboda”. W kałuskim KGB wszczęto alarm. Wezwali autora na szczerą rozmowę. Radzili napisać sprostowanie. Pokazywali ukraińskie czasopismo „Wilnyj szlach”, które wychodziło w Monachium, gdzie po raz pierwszy w życiu zobaczyłem na całą stronę tryzub. Odmówiłem napisania sprostowania. Odmówiono też mnie wydania książki, która była przygotowana w wydawnictwie w Użhorodzie. Tak siedziałem „pod kloszem”. Dopiero u zarania Niepodległości w 1991 roku w wydawnictwie „Radianśkyj pysmennyk” ujrzała światło dzienne moja pierwsza książeczka „Kwity dla zawa” (46 utworów). Co prawda, wyszła ona w zbiorze zbiorowym humoru i satyry „Posmijmowsia razom”. — Jest Panu bliski humor i satyra. Czy nie uważa Pan, że w tych gatunkach są Pana najlepsze osiągnięcia? — Użył Pan słowa „gatunki”. To mnie cieszy. Ponieważ dzisiejsi młodzi i sławni pisarze literatury gatunkowej nie uznają; wszystko, co wychodzi spod ich pióra, nazywają tekstami. A ja jestem wierny takiej nauce, jak literaturoznawstwo. Staromodnie klasyfikuję napisane utwory na pamflety, felietony, bajki, humoreski, uśmiechy, ironizmy, satyryczne katreny, fraszki, kalambury. Nawet wymyślam własne: nieparodie, neorubai, miłosne śpiewanki współczesnej Małanki, SEKS-tyny, Bzdury od Cipciury (Cipciura to mój pseudonim literacki). Wcześniej gatunkowy śmiech był dla mnie dojną krową. Czasopismo „Pereć”, gdzie byłem stałym autorem, wychodziło w milionowych nakładach. A dzisiaj, kiedy drukowane słowo artystyczne prawie nie jest czytane, zostałem „bez mleka”. — W tym roku wydał Pan 2 książki sonetów. Dlaczego zwrócił się Pan do tego „wiecznego” gatunku? — Ogólnoukraińska nagroda im. Jarosława Doroszenki, która funkcjonuje już trzeci rok i jest przyznawana najlepszym poetom-sonecistom. Ale sonety pisałem i wcześniej, niż świętej pamięci pan Jarosław. W 1979 roku kałuska gazeta miejsko-rejonowa „Zoria Prykarpattia” wydrukowała mój wieniec sonetów „Werszyt Kałusz dijsnist welyczawu”, i tym samym przyspieszyła otrzymanie trzypokojowego mieszkania, w którym mieszkam już nie jedną dekadę. Ówcześni włodarze jednak czytali, nawet sonety, i umieli ocenić starania autorów: albo dać mieszkanie czy nagrodę, albo do paki wysłać. A „zapalił” mnie sonetem Dmytro Pawłyczko, który, moim zdaniem, przewyższył sonecistę Maksyma Rylskiego, a do tego jeszcze uporządkował gruby tomik „Switowyj sonet”. — A jaką rolę w Pana życiu odgrywa liryka? — Nie powiedziałbym, że dominującą. Jednak odgrywa. Zwłaszcza, gdy jest ona w stylu Sosiury, Jesienina czy Mickiewicza. Liryka to stan duszy. A stan duszy dzisiejszych Ukrainek, zwłaszcza zagranicznych pracownic, jeszcze czeka na swojego Szekspira czy Safonę. A co dzieje się w duszach mężczyzn, których kochane żony harują w krajach Europy? To absolutnie nieoswojony przez współczesną lirykę temat. Błyskotliwie zaczął go badać mój przyjaciel poeta Wasyl Hanuszczak. Ale, niestety, kilka miesięcy temu Bóg zabrał go do siebie. — Los książki. W jednym z Pana sonetów są pesymistyczne rozważania o książce. Jakie są Pana przemyślenia dotyczące perspektywy czytelnictwa książek? — Odpowiem tym, jak Pan mówi, pesymistycznym sonetem: „Nasennego nie kupuję: wystarczy książki” — Mówili wczoraj o czytaniu tak. Dziś nie czyta już nawet dzieciak. W wierszopisów rzucają drwiny. Gazety jeszcze jednoczą pisaków, Lecz wkrótce i nad nimi huknie wieko. Idzie w niebyt Jej Wysokość Książka, I kto nie wierzy w to, ten jest prostak. A ja — cóż zrobić — wierzę w ludzki rozum, Którego w rozwoju nie zatrzymać. Niewesoło, oczywiście, od tych myśli,
I jeszcze smutniej nie cieszyć się z postępu. Księgarnie — to już nie postęp, nie wzlot, A jutro w Lete wpadnie i internet. Oj, jak bym chciał, żeby mnie ważkimi argumentami przekonano, że papierowa książka jest wieczna. Nie wpadnie w Lete, jak, powiedzmy, pergamin czy gęsie pióro. — Zapytam Pana o nauczycieli. Ma Pan ich? Czy kogo uważa Pan za swojego literackiego nauczyciela? — Moi literaccy nauczyciele to ci mistrzowie słowa artystycznego, którzy potrafią poruszyć mnie syntezą uczucia i myśli. W latach szkolnych głęboko zapadły mi w duszę wiersze Roberta Burnsa w przekładzie Samuila Marszaka, Heinricha Heinego w przekładzie Łesi Ukrainki, a jeszcze wcześniej „Lis Mykyta” Iwana Franki. — Czy Iwan Pawlicha spełnił się jako literat? Czego zabrakło, jeśli nie do końca? I co dało Panu zajmowanie się literaturą? — Do przejścia na emeryturę zajmowanie się literaturą było moim chlebem powszednim, bo pracowałem jako nauczyciel języka i literatury ukraińskiej. Do skromnego nauczycielskiego zarobku dochodziły obfite przekazy pieniężne z różnych czasopism i radia obwodowego. Czy spełniłem się jako poeta-liryk czy jako poeta-humorysta — o tym nie mnie sądzić. Sam o sobie powiem tak: spełniłem się jako literat-koniunkturalista. A czym jest koniunktura? To zespół pewnych warunków, zbieg okoliczności, zdolnych wpływać na rozwiązanie jakiejkolwiek sprawy. Iryna Wilde ma takie książkowe powiedzenie: „Koniunktura stała się taką, że w jeden dzień można było zarobić na pół roku spokojnego życia”. Niestety, mnie takie szczęście nie spotkało. Jednak co nieco wpadało. A teraz dla literata honoraria z czasopism to woda w sicie. Jednak nie porzucam pracy literackiej. Pracuję tylko dla moralnej satysfakcji, powiem głośniej — dla swojej nieśmiertelności. Szkoda, czasu pozostało niewiele. Już nie zdążę wydać swojej czterdziestej książki czy dziesiątego tomu. Płakała moja nieśmiertelność. Oczywiście, ironizuję. A jeśli mówić poważnie, to tutaj nie do ironii. Oto przykład. W zeszłym lub przedzeszłym roku wybuchł pożar w jednej z londyńskich dzielnic. Sytuacja niekontrolowana. Panika. Grabież. Rozbijano sklepy. Brano telewizory, mąkę, odzież… Ocalały tylko księgarnie. Nie ukradziono ani jednej książki. Ani jednej! A tam były genialne dzieła Szekspira. A gdyby w Iwano-Frankiwsku coś takiego się stało. Wątpię, czy ktoś by ukradł arcydzieła Puszyka czy teksty Andruchowycza. Społeczne zapotrzebowanie na książkę jest dzisiaj prawie na poziomie listwy podłogowej. Od tego — powiem po szewczenkowsku — chce się wyć jak sowa. Rozmawiał Jewhen BARAN, m. Iwano-Frankiwsk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
