Strona · s. 8strona oryginału ↗
Powietrze literatury dziecięcej
Слово Просвіти, №33 за 2017 рік
Petro SOROKA Półki w księgarniach uginają się od książek przeznaczonych dla dzieci. Jednak w tym morzu rzadko napotyka się jakąś perełkę, nie znajdzie się tam tego, co nazywa się powietrzem literatury dziecięcej. Pisanie dla dzieci to nadzadanie dla pisarza. Niestety, uświadamiają to sobie nieliczni. W nazwiskach odbija się to tak: Wołodymyr Rutkiwski, Hałyna Małyk, Hałyna Pahuciak (mam na myśli przede wszystkim jej „Królestwo”), Ihor Kałyneć, Josyp Struciuk, Nadija Humeniuk… Wśród nich w szczególny sposób wyróżnia się Hałyna Kyrpa, tłumaczka i poetka, redaktorka licznych antologii i zbiorów, której imię nie zblednie, jeśli postawi się je obok Eleanor Porter i Beatrix Potter. Wydaje się, że całkiem niedawno ukazała się jej znacząca książka „Mój tata stał się gwiazdą” (o wydarzeniach na Majdanie i o wojnie przez pryzmat dziecięcej percepcji), która zyskała dość szeroki rezonans wśród młodych czytelników (była wielokrotnie inscenizowana), a oto nowa powieść „Trzynasty miesiąc w roku”, elegancko wydana przez to samo „Wydawnictwo Starego Lwa” (Lwów). Książka jest czytelna, łatwa w odbiorze, jasna i radosna, w którą wchodzi się jak w ciepłe wiosenne wody. Zaczyna się ona takim dowcipnym wstępem, który potem rozprzestrzenia się na całą dalszą opowieść: „Dziś rano przyglądałam się w lustrze swojemu nosowi i nijak nie mogłam pojąć, po co on mi się przyśnił. Ot, rozumiem, czajnikowi nos jest potrzebny, żeby nalewać z niego wrzątek. Kotka Murka ma nos brązowawy. Ona zawsze wącha nim jedzenie, żeby wiedzieć — czy jest zdatne do zjedzenia, czy nie. Potężne statki swoimi dziobami rozcinają fale mórz i oceanów — widziałam ich ostre dzioby w encyklopedii żeglugi. A mój nos nadaje się tylko do tego, żeby zimą marznąć, potem czerwienić się jak u gila, a następnie długo smarkać. Nie, to jednak całkiem niepotrzebny detal do mojego portretu”. To książka dla dzieci i dorosłych, czytać ją, jak dla mnie, najlepiej na głos w gronie rodziny i wtedy wrażenie po niej będzie niezapomniane, a pożytek wielki, bo to książka patriotyczna, a do tego z wyraźnie zaznaczonymi funkcjami wychowawczą, estetyczną i poznawczą. Wszystko w niej oddycha Ukrainą, miłością do ojczystego języka, kultury, zwyczajów i utrwalonego wiekami życia codziennego. Główna bohaterka utworu Katrusia Wełyczko, mądrala i marzycielka, która lubi myśleć o tym, czego nie ma, i wszystko jakby ożywia swoim szczerym zdziwieniem, zachwytem i miłością. Urodziła się w Kijowie, ale do piątego roku życia mieszka na chutorze u dziadka i babci, którą nazywa Babolą. Tam, na chutorze, odbywa się jej kształtowanie. Zdrowe. Prawidłowe. Całościowe. Późniejsze spotkanie z Kijowem i sprzecznym oraz często odrażającym stołecznym otoczeniem nie może już znacząco wpłynąć na jej zachowanie i zepsuć natury, ona z bronią w ręku spotyka wszystkie te surżykowe potworki, językowe kalectwa i „kakanie”. Ta książka to hymn na cześć chutoru, chociaż życie chutorskie pozbawione jest tu jakiejś wyraźnej idylli i romantycznego zabarwienia. „Chutor nasz niewielki — zaledwie kilka zakątków — opowiada dziewczynka. — Oprócz sklepiku, który mamy prawie pod bokiem, nie ma tam nic więcej — nawet poczty i szkoły, to dlatego, że na chutorze mieszka bardzo mało ludzi. A jeśli mówić o dzieciach, to jest ich tam zaledwie garstka, a i te chodzą do szkoły w sąsiedniej wsi dwa kilometry dalej. Tam mamy dom. Niewielki, ale nam wszystkim w nim wystarcza miejsca…” Rodzice Katrusi są pisarzami i dziewczynka wyrasta w otoczeniu książek. W utworze wspomina się dziesiątki tytułów przeczytanych przez dziewczynkę książek i to dobrze, bo wywołują zainteresowanie szerszą lekturą. Są tu Szewczenko i Skoworoda, Łesia Ukrainka i Hrinczenko, Wasyl Symonenko oraz Iwan Dziuba, Wasyl Stus i Lina Kostenko, Defoe i Saint-Exupéry, Edward Lear i Stevenson, Juliusz Verne i Astrid Lindgren oraz wielu innych. Tutaj jasnymi cieniami przemykają Robinson Crusoe, Kaj i Gerda, Mewa Jonatan Livingston i Kubuś Puchatek, Karlsson i Pippi Pończoszanka, anioły i żar-ptaki… Takie kulturologiczne akcenty wcale nie przeciążają książki, przeciwnie, czynią ją duchowo i intelektualnie nasyconą, intrygującą i ciekawą. Wszystko w książce podane jest przez pryzmat postrzegania dziesięcioletniej Katrusi: sytuacje życiowe, wydarzenia, inni bohaterowie. Czuć, że autorka dobrze zna psychologię dziecięcą i nieźle popracowała nad stylistyką, która jest obficie ozdobiona takimi cudownymi dziecięcymi neologizmami, którym naprawdę nie ma końca: zasłoneczniło-odsłoneczniło, mniszkobiega, nikt-niktuteńki, trawioznawca, drzewioznawca, kwiecioznawca, nakoniła się (najeździła na koniku), morze morzaste, gaduły, wstawajki, naszamamka… A jeszcze jest tu szpital pogotowia ratunkowego dla kwiatów i drzew, tu nasion się nie sieje, a kładzie spać i cudzy sen można podpatrzeć kątem oka… Spośród występujących postaci zapamiętuje się te, które mają niezwykłe dla naszego słuchu imiona: Kartatyk, kot Krokosoń, Odnoń, Siedzi-Nieposiedzi, Gruszka Maruszka, Kostik-ogonek, kulejący Sopko, Kwiatuszka, Sosnota, Neczyra, Negrzybowa, Żółcina, Wiewiórcia, Czernita, Płatkowa, Szeleścikowa... Czyż można wszystkich wymienić? A oto znaleziska na poziomie frazy: „Widzisz? To — portret kwiatu porzeczki… A to — portret mrówki, która mieszka w mniszku”, „Serca mamy — bliźniaki”, „Dziadek zawsze pilnował, żeby studnia była zamknięta klapą. Zwłaszcza — na noc. Żeby tam, przypadkiem, nie napadało gwiazd. Bo one, te gwiazdy, lubią zaglądać do studni, a tam tak głęboko, że można utonąć”, „Ja nawet powiem tak: jeśli wam nigdy w życiu nie usiadł na sandałach motyl, wy nic nie wiecie o lecie”, „Miałam pełne usta śmiechu”… Dla dziecka tak samo naturalne jest uśmiechanie się, jak dla słońca świecenie, dla chmur — płynięcie po niebie, a dla motyla — machanie skrzydełkami. Śmiech — to dobry znak tego, że dziecko rośnie zdrowe i bez szczególnych kompleksów. Dlatego pisać dla młodych czytelników trzeba dowcipnie, z iskierką humoru, i Hałyna Kyrpa dobrze to rozumie. Ale ona osiąga nie tylko to, że jej proza jest pomysłowo-wesoła, oświetlona błyskami dowcipnego humoru, radości życia, ale też mądra i pouczająca. Tworząc nęcący i magnetycznie przyciągający świat, zapala w nim słońce uśmiechu, żeby wszystko ogrzać jego wewnętrznym światłem. Ważną funkcję stylistyczną pełnią w utworze dzienniki Katrusi i te wiersze, które lubi układać. Są one po dziecięcemu niezdarne, ale niezmiennie odczarowane, wesołe i dowcipne: Na chmurce siedział zajączek, Pod chmurką — wróbelek, A na Ziemi w chacie Siedział Kostusia-chłopczyk. A oto fragment z bardzo długiej (36 pozycji!) „Nonsensownej botaniki”: „sosnia liściasta”, „drzewia krzaczasta”, „straszydłia zwyczajna”, „zajączia kusoogoniasta”, „robakia deszczowa”, „niciia cienka”, „bulwia karapuzowata”, „kędzierzawa łaskawa”… Wszystko w tej powiastce jest ożywione, sprawcze, niezwykłe, spersonifikowane, wszystko ze świata dzieciństwa-bajki. Oto choćby takie opisy: „Wtedy właśnie pojawił się u nas Szkret. Tego wieczoru, gdy szurał deszcz. On jakby uczył się wymawiać literę „sz”. A ponieważ nie bardzo mu wychodziło, to trochę seplenił. Ja w tym czasie już wszystkie syczące wymawiałam”. Nadija MORYKWAS, członkini NSPU, Lwów
pożarów. Straszna noc… Zaczęło się piekło — pacyfikacja Majdanu... Zadzwoniła Luba Proc i poinformowała, że ojciec Taras Rysej z Sambora prosi wszystkich o zapalenie gromnic i modlitwę. Dzwonię do krewnych i znajomych. Z Majdanu słychać modlitwę „Z nami Bóg”. Potem — pieśni powstańcze i Hymn Ukrainy. Niesłychane męstwo!” — godz. 00:50. O trzeciej nad ranem — wiersz „Majdan” (Strachem Majdanu nie zatrzymasz,/ Hymn prawdy nie milknie…) „Majdan spacyfikowany” — wyświetliło się złowieszczo w Internecie”. — godz. 6:00. „— Prawy Sektor ruszył do ataku, — głos z Majdanu. Zatem nie spacyfikowany”. — godz. 6:30. „Fantastyka! Majdan przetrwał!” — godz. 7:00. Wałerij Ratycz z Majdanu: „Majdan żyje i ja żyję ... zginęło 28 osób. W Domu Związków Zawodowych spłonęło wielu protestujących, setki rannych. Olu, tego lotu nie da się zatrzymać, każdy z nas wie: trzeba utrzymać Majdan”. — godz. 10:00. I ostatni zapis tego dnia: ludzie z Turja, wsi, w której mieszka Olha, całymi rodzinami rzucili się blokować drogę, bo dotarła wieść, jakoby do wsi jechały dwa autobusy z „berkutowcami”… — godz. 22:00. W tym niepokojącym czasie Olha Jaworska — cały czas jest w kontakcie, kontaktuje się ze swojego Turja z całą Ukrainą...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
