Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

O duchowym świetle powieści wierszem, napisanej w mrocznym czasie

Слово Просвіти, №33 за 2017 рік

„Najgłośniejsze w naszej ciszy są jabłka, bo raz po raz spadają na dach pszczelej piwniczki, wydając dźwięki to „gup”, to „lup”, a od czasu do czasu nawet przebijają łupek…” W książce jest mnóstwo różnych „szu-szu”, „huśta-pohuśta”, „chylu-pochylu”, „rzyp-porzyp”. A poza tym z tej książki dzieci dowiedzą się wielu ciekawych i pouczających rzeczy. Na przykład tego, że motyle nigdy nie śpią i potrafią mrugać, że kłamstwo niszczy przyjaźń, że czas mija tak cicho, jak rośnie trawa, a świat bywa niezrozumiały i skomplikowany, a ludzie sprzeczni i różni: mówią jedno, a robią drugie, albo — robią jedno, a mówią drugie. Mimo że książka jest wesoła, optymistyczna i pełna radości życia, jest w niej wiele śmierci, ale — co znamienne — śmierć jest tu postrzegana nie jako światowa katastrofa, lecz jako zjawisko całkowicie naturalne i, niestety, nieuniknione. Cóż począć? Umierają trzmiele, trawy, drzewa, motyle, umierają ukochani dziadek z babcią. Dziecko uczy się przyjmować odejście innych jako nieuchronność tego świata. Wtedy, co prawda, w opowieści głównej bohaterki pojawiają się zupełnie inne, nie dziecięce nuty-rozważania. Ale nie wywołują one jakiegoś szczególnego sprzeciwu czy negacji, jak choćby: „Wydaje mi się, że pamięcią można zwyciężyć smutek i przywrócić radość. Choćby odrobinę. Ale jak zrobić tak, żeby pamięć nigdzie nie znikała? Czy zdołam kiedyś wyjaśnić swoim dzieciom, kim byli dla mnie Babola i Dziadek? Tata mówił, że radość trzeba chronić. Najpierw nie rozumiałam: jak można ją uchronić? Przecież jest taka nietrwała. Wątpię, czy można to zrobić. Aż teraz 23 września 2014. Danyło Kononenko telefonicznie z Krymu: „Cieszę się, że otrzymujecie „Krymską świetlicę”. Przesyłamy informacje do Kijowa, ale gazet otrzymać nie możemy. Tak wszystko jest skomplikowane, że nie da się opisać słowami. Ciśnienie wysokie, nastrój zły, leżę w szpitalu. Ze szkół wymieciono wszystko, co ukraińskie, nie zostawiając ani jednej ukraińskiej książki…” 13 października 2014 r. Mykoła Mamaj z Ługańszczyzny: „Mamy teraz wśród ludzi wielki rozłam: jedni — za Ukrainą, drudzy — za Rosją, trzeci — za Ługańską Republiką Ludową. Spory między sąsiadami, przyjaciółmi, krewnymi przeradzają się we wrogość. Winna wszystkiemu jest Rosja i jej kłamliwa propaganda. Wrze wieś, bez wojny trwa wojna między Ukraińcami a małorusami”… Dziennik Olhy Jaworśkiej — źródło informacji i ogromnego napięcia emocjonalnego. Są tu i chwile wytchnienia, i czas na refleksje. 18 października 2014 r. „Przeczytałam materiały Natalii Pawłenko o życiu i twórczości niemieckiego myśliciela, kompozytora i poety Friedricha Nietzschego. Straszne rzeczy! Genialny umysł graniczy ze strasznym szaleństwem. Upublicznia się to, co najbardziej intymne, najbardziej skryte i… najbardziej wstrętne (w szczególności zapisy sanitariuszy szpitala psychiatrycznego w karcie medycznej Friedricha Nietzschego). Po co?!!! „Miłuj bliźniego swego” — to przede wszystkim oznacza: „Daj bliźniemu spokój!” (Friedrich Nietzsche)” Iryna PŁATON Zatem, o czym jest ta powieść? Jest w niej droga młodzieńca, który dorasta, przechodzi swoisty obrzęd inicjacji trwający latami, by wreszcie stać się mężczyzną. Obok poszukiwania siebie – uderzająca jak na młodego chłopaka samoświadomość, zrozumienie swojej roli i przeznaczenia w życiu: „Poetą być pragnij”. A co najważniejsze – zmiana światopoglądu autora: „z metafizycznego na religijny”. Proces niełatwy i długotrwały. Obecność skruchy, przyznanie się do błędów wynosi tę książkę na poziom spowiedzi przed czytelnikiem i samym sobą. Niejednokrotnie Pawluk używa w odniesieniu do siebie trudnego, bolesnego, bardzo wymownego słowa „grzeszny”. I tym zrywa nawet hipotetyczną możliwość ukrycia siebie prawdziwego pod maską. Jednym słowem: grzeszny! Taki, jak każdy z nas. I choć brzmi to paradoksalnie, to właśnie grzeszność prowadzi do Boga. Przewijającym się motywem jest głęboki, nieokiełznany smutek człowieka, który czuje się w tym świecie całkowicie samotny. I nie jest to zwykła samotność osoby dorosłej i dojrzałej, gdyż to uczucie zrodzone z innego, o wiele bardziej bolesnego – samotności dziecka, chłopca, któremu nie dane było poznać tego matczynego ciepła, które Bóg daje innym. Widzimy walkę poety i tego małego chłopca, który wciąż w nim żyje, z bólem i tęsknotą; zrozpaczone, niemal po omacku podejmowane próby odnalezienia siebie i swojego miejsca; obraz Matki, który stał się świętością i podpowiadał drogę w najtrudniejszych chwilach… Walka niemal nierówna, zwycięzcą z której Pawluk wyszedł dopiero w wieku czterdziestu lat. Wszystkie wiersze łączy jeden nadrzędny czynnik: liryczny bohater to nie alter ego autora, a właściwie on sam. Żywy, czasem zmęczony, czasem zagubiony, ale który nie przestaje iść naprzód i przeciwstawia się wszelkim okolicznościom. Nierzadko wydarzenia przerywane są autorskimi refleksjami, rozmyślaniami o honorze, godności, prawie do nazywania się człowiekiem i prawie do nazywania się poetą. W biologii istnieje wszystkim znane prawo: im bardziej prymitywna istota, tym łatwiej i bezboleśniej przetrwa. Życiowa droga Ihora Zynowijowycza nie była ani łatwa, ani bezbolesna – do niemożliwości boleśnie cienka dusza odczuwa niesprawiedliwość tego świata. Ale właśnie z takiego bólu tworzy się duchowa wysokość. Przy tym powieść pozbawiona jest zbędnej dydaktyki, narzucania się, osądzania. Każdy jest „sam sobie Bogiem lub brakiem Boga”, według wyrażenia Izdryka. Poszukiwanie duchowe łączy się z wędrówkami w wymiarze fizycznym. Pawluk opisuje proste, codzienne rzeczy, z których składa się życie. Nie są mu obce słabości. Mówiąc o sobie, poeta mówi o nas. Ból każdego jest inny, ale czytelnik będzie oszołomiony tym, ile razy odnajdzie w wierszach Pawluka siebie. W zbiorze obserwujemy, jak rozchodzą się rozumienie szczęścia, wyznanie wiary, preferencje polityczne, jak rutyna wyciska z człowieka ostatnią zdolność tworzenia i jak, w końcu, zmęczona dusza szuka ratunku w alkoholu i kobiecych objęciach. Autor nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania, ale człowiek nie jest do tego w zasadzie zdolny. Jednak za każdym razem, za każdy swój czyn odpowiada przed samym sobą. Jego dusza nie zna spokoju i zawsze rwie się do czegoś. Przemawia do nas poeta, „który gwiazdy słuchał”. I chce się go słuchać. Rzeczywiście tak jest: w swojej powieści wierszem Ihor Zynowijowycz odkrywa całą siłę swojego talentu. Obrazowość, kunszt jego stylu – na najwyższym poziomie. Każdy trop – to niespodzianka, zdziwienie, szok. To poezja, którą chce się czytać z zamkniętymi oczami. Bo i tak będziesz widzieć – i widzieć więcej niż w jakimkolwiek innym stanie. Empiryczne poznanie czy, raczej, postrzeganie świata przez Pawluka przekazywane jest tak, że niemal na fizycznym poziomie odczuwasz zapachy, smaki, dotyk... Prostota wywodu nie jest pozbawiona gracji, która oczarowuje. Treść przeważnie dominuje nad formą – autor wcale nie potrzebuje już powszechnego dzisiaj epatowania, niemal histerycznych prób zwrócenia na siebie uwagi poprzez tworzenie dzikich, chaotycznych, dziwacznych form, co jest charakterystyczne dla wielu współczesnych poetów. Cała bezmiar i bogactwo środków artystycznych, którymi wypełniony jest „Pielgrzym”, nie są skierowane na to, by jak najbardziej zadziwić czytelnika. To natura autora, szczery przejaw jego twórczej, żywej natury. Ihor Pawluk nie bawi się słowem – on przenosi w słowo życie, a życie – w słowo. W tych wierszach – graniczna, maksymalna szczerość zwykłego człowieka, który nie wypiera się swojej przeszłości i niezmiennie patrzy w przyszłość. Bez wątpienia powieść wierszem obejmuje bardzo ważny etap w życiu autora: przejście od pogaństwa do chrześcijaństwa. Jednak niezmienna pozostaje jego umiejętność (a nawet potrzeba) znalezienia niecodzienności w tym, co zwyczajne; surowy i ustalony świat poeta wypełnia fantastycznymi istotami (od rusałek po domowe duchy), ponieważ ma żywą, zmienną wyobraźnię, krańcowo subtelne odczuwanie świata. Wyrafinowane dusze zawsze szukają piękna. Dusza poety potrzebuje go szczególnie. Kiedy Pawluk pisze o rzeczach błahych, szarych, nieatrakcyjnych, to robi to w sposób nieprzyziemny, nieziemski. Widzieć świat inaczej – szarym, ciężkim, rutynowym – on nie potrafi. We wszystkim u niego daje się odczuć binarność i dążenie do harmonii. Przeciw rutynie zawsze jest piękno i nowość, darowane przez samą naturę. Przeciw samotności zawsze jest człowiek. Przeciw bólowi zawsze jest Bóg. W całym zamęcie, przeżytym przez autora, nie ma całkowicie czarnego czy białego koloru. Świat jest barwny. A żywa, niespokojna natura poety mimowolnie wyłapuje najsubtelniejsze jego odcienie, co widzimy w zbiorze. Osobny temat w tym wierszowanym wszechświecie – miłość do Ukrainy. Pawluk ma ją i niesie przez dziesięciolecia. Bez zbędnego patosu, bez sztucznej uwagi do swojego patriotyzmu. Tak cicho, że te idee zawarte są raczej między wierszami, ale czyż nie to czyni je prawdziwymi? Jeśli kochać, to kochać nie na pokaz. I z każdym wersem uświadamiasz sobie siłę właśnie tych niewypowiedzianych słów coraz głębiej. Podczas czytania uformowało się we mnie trwałe poczucie duchowego dojrzewania obok autora; on jakby prowadził mnie drogą, którą przeszedł sam – i uczył rozumieć ważne rzeczy na nowo. Powiedzmy, że „poezja – to muzyka, napisana słowami”, „raj – to kiedy jeszcze nie ma winy”, „głębia – to ta sama wysokość, / Położona w soczyste trawy”, i w końcu, „jeśli jest jakiś podział – / To na stalowe i dziecięce. / No a ludzie / Nazywają go / Dobrem i Złem”… Są książki-wyzwania. Książki-spowiedzi, -rozmyślania, -wezwania, -autorefleksje... I są książki-pomoc. Właśnie do takich zaliczyłabym „Pielgrzyma”. Mimo wszystko, co smutne, bolesne, piekące, co przepełnia zbiór, powiem jedno: dla mnie stała się ona objawieniem. Tak jasnych (tak, z całym tym bólem – jasnych!) wierszy dawno nie czytałam. I już, przyznam, nawet przestałam wierzyć, że ktoś jeszcze może tak pisać. Sekret tak rzadkiej, naturalnej, absolutnie niesztucznej zdolności Pawluka do dotarcia do ludzkich dusz, bycia w tym organicznie przyjętym, tkwi zapewne w jego poczuciu pokrewieństwa z nimi. Poeta kieruje swój poetycki talent w stronę tych, którym jest on rzeczywiście potrzebny i z którymi można przynajmniej widzieć w życiu wspólne fundamentalne kategorie. I wszystko to mieści się w jego krótkich słowach: „Ja nie piszę dla krytyków. Ja piszę dla ludzi”. Dlatego – czytajcie „Pielgrzyma”! Ci, którzy się zagubili. Ci, którym jest ciężko. I ci, którym brakuje odpowiedzi. Tutaj – głos kronikarza jako słowo najwyższej mądrości, duchowe i fizyczne, pogaństwo jako archetyp, zakodowany w naszych genach, i Bóg jako podstawa i drogowskaz, świat jako suma symboli i przeciwieństw, a co najważniejsze – nadzieja i niegasnąca miłość do życia. Recenzja powieści-medytacji Ihora Pawluka „Pielgrzym” (czasopismo „Dzwin”, 2017, nr 1, s. 5—74)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn