Strona · s. 10strona oryginału ↗
Wybitny badacz źródeł ukraińskiej duchowości Serhij Hałczenko kończy 70 lat
Слово Просвіти, №33 за 2017 рік
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
Po raz pierwszy spotkałem się z jubilatem pod koniec lat 70. XX wieku, kiedy to jego — młodego kierownika działu Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki USRR — zamierzano mianować zastępcą dyrektora ds. naukowych. Właśnie w tym archiwum-muzeum rozpoczął on unikalną działalność gromadzenia zbiorów i stał się prawdziwym państwowym kolekcjonerem, gdyż dzięki niemu do muzealnych i archiwalnych magazynów Ukrainy od tamtego czasu trafiają rzadkie, a często i wyjątkowe eksponaty ukraińskich pisarzy, malarzy, kompozytorów, śpiewaków, architektów… Charakterystyczne jest to, że tę pracę Serhij Hałczenko od pierwszych kroków samodzielnie zapewnia błyskotliwą oprawą badawczą, naukowym komentarzem i publicystycznym wsparciem. Powiedzmy, jeszcze w lipcu 1977 r. opublikował w „Prawdzie Ukrainy” ciekawy artykuł na 75-lecie ludowej artystki ZSRR Zoi Hajdaj, a w archiwum-muzeum urządził przebogatą wystawę dokumentalno-artystyczną. W tamtych czasach nadzwyczaj wyraźnie ujawnił się także jego talent w nawiązywaniu kontaktów z wybitnymi artystami — śpiewakami Łarysą Rudenko i Petrem Byłynnykiem, malarzami Mykołą Hłuszczenkiem i Wasylem Kasijanem, Mychajłem Derehusem i Tetianą Jabłonśką, rzeźbiarzami Iwanem Makohonem i Hałyną Kalczenko. A rzadki dar opowiadacza! Niejednokrotnie słuchałem zdumiewających opowieści literackich Serhija Hałczenki w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie. Wszystkie one zostały utrwalone w książkach o działalności Ukraińskiego Domu na Arbacie. Zacytuję krótko z naszej kroniki o wystąpieniu uczonego 14 listopada 2012 r., poświęconym 100-leciu od dnia urodzin Andrija Malyszki: „Szczerze mówiąc, nie tylko o Malyszce była mowa, ponieważ naukowiec, który ma nieograniczony dostęp do unikalnych archiwów, po prostu nie mógł zatrzymać się na jednym, że tak powiem, zadanym temacie. Dlatego opowiadał o Andriju Malyszce, Tarasie Szewczence, Mykole Bażanie, Pawle Tyczynie, Platonie Majborodzie, Wołodymyrze Sosiurze, Maksymie Rylskim i innych. W ciągu dwóch godzin ci, którzy przyszli na to niezwykłe spotkanie, usłyszeli nieznane szerokiemu ogółowi fakty z biografii pisarzy…”. Pełna poświęcenia, wieloletnia praca w archiwach z dokumentami wielu działaczy ukraińskiej kultury dała możliwość Serhijowi Hałczence zdobyć taką wiedzę, której nie zaczerpnie się nawet z wielotomowych wydań akademickich. On sam jest niewyczerpaną i, niestety, nieprzeanalizowaną przez nas w pełni encyklopedią wiedzy humanistyczno-kulturowej, szczęśliwym Twórcą, gdyż bada duchowe kody ukraińskich geniuszy, którzy przemawiają do nas z Wieczności. Serhij Hałczenko musi (właśnie musi!) zapisać i opublikować swoje wspomnienia o spotkaniach z wieloma wielkimi Ukraińcami, o losach ich spuścizny, przez niego odnalezionej i przekazanej państwu. Mistrzostwo ustnych opowieści jubilata zasługuje na większą uwagę pracowników ukraińskiego radia i telewizji. Przecież mogłyby to być autorskie programy w rodzaju „Serhij Hałczenko opowiada”. Uderza nie tylko głębia jego wiedzy, ale i artyzm wykonawcy: mistrzowsko przekazuje dialogi, potrafi odtwarzać głosy pisarzy czy aktorów. Przypomnę jeszcze jedną postać narodowego unikatu. Badacz i archiwista, encyklopedysta i artysta Serhij Hałczenko potrafi ożywić, wydawałoby się, ordynarny dokument i zbudować na nim ciekawą publikację, audycję radiową czy telewizyjną. Oto przykład. Porządkując archiwum Pawła Tyczyny, zwrócił uwagę wśród zapisów folklorystycznych na nuty i słowa ukraińskiej pieśni ludowej „Oj kowalu, kowalyku Marku”, zapisane przez Pawła Hryhorowycza w 1938 r. od Andrija Malyszki w pociągu z Gudermesu do Kijowa. Co robi Serhij Anastasijowycz? Jedzie do Obuchowa, gdzie w chacie Malyszki mieszkała jeszcze żona brata poety Serhija, baba Hala. Ta zdumiewająco głosista kobieta znała wspomnianą pieśń i jeszcze wiele innego, nieznanego o wspaniałym śpiewaku Andriju Malyszce, albo Dusiu, jak go nazywano w rodzinie. Serhij Hałczenko pisze scenariusz i z młodym reżyserem telewizyjnym Petrem Mołodidem kręcą film telewizyjny „Pieśń o ręczniku”, w którym biorą udział i Hałyna Malyszko (baba Hala), i Platon Majboroda, i sam czarująco-młody literaturoznawca… Nawiasem mówiąc, zdradzam jego dawne marzenie — udźwiękowić (ożywić!) pieśni zapisane przez Tarasa Szewczenkę. Powinni je zaśpiewać właśnie ludzie z tych miejscowości, gdzie zostały zapisane. Ale wysiłków jednego entuzjasty, oczywiście, za mało… W latach 90. XX wieku Serhij Hałczenko wspólnie z redakcją audycji literacko-dramatycznych tworzą w telewizji cykl programów „Ludzie. Archiwa. Losy…”. Pierwszy z nich, program telewizyjny „Źródła wieczności”, był zbudowany na jednym dokumencie — notatniku architekta Wołodymyra Zabołotnego. W październiku 1943 r. do jeszcze nie wyzwolonego od niemieckich okupantów Kijowa jechał pociąg, w jednym z wagonów którego byli autor projektu budynku Rady Najwyższej Wołodymyr Zabołotny, kompozytor Borys Latoszynski, aktor Hnat Jura, pisarze Maksym Rylski, Wołodymyr Sosiura, Petro Pancz, Ołeksandr Kopyłenko i akademik Ołeksandr Pałładin. Przed Niżynem Wołodymyr Zabołotny zaproponował sąsiadom-pasażerom pozostawienie w jego notatniku swoich wrażeń z podróży i pojawiły się w nim wiersze, szkice prozatorskie, zapisy nutowe. Reżyser Wiaczesław Hrebennikow nakręcił według scenariusza Serhija Hałczenki i z jego mistrzowskim aktorskim prowadzeniem półgodzinny film telewizyjny „Źródła wieczności”. Niestety, archiwista Serhij Hałczenko nie zadbał o autorskie kopie wielu programów telewizyjnych, które, mam nadzieję, zachowały się w wideotece Telewizji Ukraińskiej. Niezapomniany Bohdan Stupka ze szczególną ciepłotą opowiadał mi, jak w tych samych latach 90. niewielka grupa twórcza z pięciu osób nakręciła dla kanału telewizyjnego ICTV cykl programów telewizyjnych: „Za miłość do Ukrainy” (o W. Sosiurze), „Boskie śpiewy Pawła Tyczyny”, „Czarujący humor Ostapa Wyszni”, „Ukraińska poezja bożonarodzeniowa”, „Ukraińska poezja wielkanocna”, „Ukraińska poezja mariologiczna” (autor scenariuszy i prowadzący — S. Hałczenko, aktor — B. Stupka, reżyser — L. Aniczkin, operator — L. Sołopaj, producent — T. Hulian). Pieśni kościelne trzech ostatnich programów wykonywał chór Kijowskiej Akademii Duchownej i Seminarium UPC KP pod dyrekcją księdza I. Mychajłyszyna. Jeszcze kilka lat temu na niektórych kanałach telewizyjnych Ukrainy można było zobaczyć te wspaniałe dokumentalne programy telewizyjne. A z ich twórców pozostał z nami tylko Serhij Hałczenko, który jest gotowy kontynuować ten cykl, agitując nowych uczestników (aktorów, reżyserów), ale póki co żaden kanał telewizyjny nie skusił się na ten projekt. Czyżby nie było sił, by mu pomóc? Spektrum działalności ukraińskiego patrioty Serhija Hałczenki mogłoby być o wiele szersze i znacznie ciekawsze dla naszych współczesnych, a i dla przyszłych pokoleń. Osobno o zdumiewająco-porywających programach edukacyjnych Serhija Hałczenki w telewizji. W odległych już latach 80. XX wieku można było często zobaczyć na ekranie telewizora jego lekcje z literatury w cyklach „Ekran szkolny” i „Z pomocą szkole”, gdzie prowadzący nie tylko błyskotliwie opowiadał o twórczości J. Janowskiego, O. Dowżenki, P. Tyczyny, A. Malyszki, O. Honczara, ale i demonstrował unikalne dokumenty archiwalne czy rzadkie kadry filmowe, prowadził rozmowy ze swoimi wybitnymi współczesnymi Mykołą Winhranowskim, Platonem Majborodą. Obecnie gatunek lekcji telewizyjnej, niestety, jest zaniedbany. Wydaje się, że ostatnią najciekawszą była lekcja telewizyjna jubilata o Tarasie Szewczence, którą rozpoczynał się rok szkolny 2013/2014, czyli w przededniu 200-lecia Kobziarza. W audytorium, które nosi imię Mychajła Maksymowycza, Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki w ciągu godziny akademickiej (lekcji) pedagog za
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
