Strona · s. 13strona oryginału ↗
Ciężka, wielka i szlachetna praca Dmytra Pawłyczki
Слово Просвіти, №33 за 2017 рік
Ukazanie się książki WIEŻE-ВЕЖІ — dwujęzycznej polsko-ukraińskiej antologii wierszy jednego z najwybitniejszych polskich twórców XX wieku Jarosława Iwaszkiewicza (1894–1980) w przekładzie Dmytra Pawłyczki — stało się znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalnym obu narodów.
Jewhen HOŁYBARD
W tej literacko-artystycznej publikacji przedstawiono 110 utworów, które dzięki pełnej poświęcenia pracy dwóch utalentowanych osobowości — polskich i ukraińskich poetów-patriotów z Ukrainą w ich gorących sercach — połączyły ukraińskojęzycznych i polskojęzycznych miłośników poetyckiego słowa. Ciężki krzyż wziął na siebie Pawłyczko-tłumacz. Przecież filolodzy dobrze wiedzą, jak trudno odtworzyć po ukraińsku słowiańskomyślącą i łacińskopodtekstową różnorodność polskiej leksyki z jej nieokiełznaną paletą frazeologizmów, neologizmów, bogactwem idiomów i konstrukcji idiomatycznych. Tutaj potrzebna jest nie tylko biegłość w formalnym i treściowym traktowaniu materiału, ale także głębokie zrozumienie mentalnej istoty autorskiego oryginału, wiodącej linii myśli autora. W tej odpowiedzialnej pracy twórczej nawet mistrzom zdarzają się przykre momenty, kiedy czują zakłopotanie z powodu niedostatecznej znajomości ukraińskiego... Ogromny (jak mówią Polacy — mozolny) trud Mistrza uwieńczony został sukcesem. W pracy nad książką Dmytro Wasylowycz wielokrotnie wychodził ze skomplikowanych sytuacji, które zdarzały się na drodze poetyckiego transformowania polskiej myśli poetyckiej w ukraińską formę. Rycerzy, którzy zginą w krzyżowej wyprawie. Winogrona rozpięte na murach katedry. Moje krzepkie ramiona i nogi jak cedry. Smukłe mnichy, grające w piłkę na murawie.
Niebo białe z różowym jak pstre przyodziewki. Bluszcz na lutniach uwity. Gęśli rozśpiewanie. Zapach lata i bursztyn na wiosny kaftanie... A moje trubadurskie, roztańczone śpiewki? (Średniowiecze)
Krzyżowcy, zabici w dalekiej wyprawie. Winogrona rozpięte na murach katedry. Moje silne ramiona i nogi, niczym cedry. Mnisi, co bawią się piłką na murawie.
Białe niebo z różowym, jak szata świątyni. Bluszcz owinięty na lutniach. Rozśpiewane gęśle. Zapach lata, bursztyn na wiosennej odzieży. Moje śpiewy w pieśniach trubadurów zgęstniałe? (Średniowiecze) Czasem poetycka dusza Pawłyczki i jego intencje zwyciężają Pawłyczkę-tłumacza i wtedy w ukraińskiej interpretacji J. Iwaszkiewicza pojawiają się nowe aspekty, jak choćby w wierszu Melancholia: Chodzę tam i z powrotem dziecinnym ogrodem, Myślę sobie: malutkie, malutkie mam myśli. Do mnie moi umarli, niekochani przyszli I sinych mnie częstują cieni drzewnych chłodem.
Ja tam i z powrotem przechadzam się w ogrodzie, Moje myśli małe, maleńkie myśli. Moi przodkowie przycichli, w swoich smutkach zaciśnięci, Z wierzchu niby weseli, lecz czarni wewnątrz. Mimo że autor przekładu całkiem swoiście wszczepia miejscami rozwichrzone wersy polskiego oryginału w wyraźną melodykę śpiewanej poezji ukraińskiej, duet Iwaszkiewicz-Pawłyczko brzmi wyjątkowo harmonijnie, gdy temat Ojczyzny wychodzi na pierwszy plan (na przykład Przypomnienie — Спогад): Myślę sobie: wraz z nocą sen przyjdzie zwyczajny I skrzydłem mnie otoczy kochanym, brat życia, Przypomnienie powróci do swego ukrycia I jutro się obudzę bez wspomnień Ukrainy.
Myślę nie raz, że sen przypłynie znowu, I położy mnie na skrzydeł swoich piórach, I obudzę się bez tych wspomnień z Ukrainy — Wrócą one do swego tajemnego schronienia. Ale najlżejszego poetyckiego lotu, z doskonałym wykorzystaniem bogactwa ukraińskiego słowa, tekst D. Pawłyczki nabiera w przypadku pełnej synchronii z rytmem J. Iwaszkiewicza (XV ze zbioru Lato 1932 — Літо 1932): Obłoki boją się i cieszą I wszystkie kołem lecą w dal, A słońce girlandami wiesza Na drzewach wczesnej wiosny żal.
O zmroku fiolet z nieba spływa, Powraca z wolna szklisty chłód, Noc schodzi czarna i szczęśliwa Na pozbierane lustra wód.
Boją się i cieszą obłoki, I wszystkie lecą, niczym koło w dal. I ściele słońce złotookie Na zieleń wiosny żal.
O zmierzchu fioletowy łan Przynosi szkliste chłody. Noc schodzi czarna i szczęśliwa Na lustra ciemnej wody. Tutaj dla nas jest całkowicie oczywiste, że polski oryginał prowokuje tłumacza do słowotwórstwa, a to już rodzima neologizmowa żywiołowość D. Pawłyczki, który, jak się wydaje, lubi aluzyjne i optymistyczno-poetyckie prowokacje, gdy stymulują one metaforyczne wzbogacenie wiersza. Ale mimo wszystko czuć, że tłumacz w większym stopniu skłania się ku słownictwu bez udziwnień, nawet jeśli chodzi o znaną sentencję, która pod jego piórem może być obecnie odbierana dosłownie (Piosenka dla zmarłej — Пісенька для померлої): Bo sens nie w szarpaniu Ani jest w radości, Ale w cierpliwości I wielkim czekaniu.
Bo sens nie w protestach Nie w pianie radości, A tylko w czekaniu Oraz w ciężkim cierpieniu. Do twórczego duetu dwóch poetów-braci dołączył członek korespondent NAN Ukrainy, znany badacz literatury polskiej i tłumacz, kierownik katedry polonistyki Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, profesor Rostysław Radyszewski, który napisał obszerną, bogatą w ciekawe porównania, analityczną przedmowę do WIEŻE-ВЕЖІ. W szczególności w tym badaniu profesor R. Radyszewski podkreśla muzyczność i malarskość twórczości poety: „Słowo i muzyka stanowią u Jarosława Iwaszkiewicza taką nierozerwalną jedność, że wiele jego wierszy, jak przyznał Czesław Miłosz, po prostu nie da się przełożyć na język obcy.
...Malarskość (ukraińskie i „eschatologiczne” pejzaże) i muzykalność jakby odtwarzają czasoprzestrzenną dwuwymiarowość poezji Iwaszkiewicza, dzięki której poeta mógł swobodnie podróżować od baroku do modernizmu i ze Wschodu na Zachód, znajdując się przy tym w jednym sakralnym punkcie — Ukrainie”. Podczas II wojny światowej szczególnie, po rodzinni przejmująco, zabrzmiały poetyckie struny J. Iwaszkiewicza: Lecz w powietrzu inne już brzmienie słychać, I nowe zapachy w jasnym niebie płyną, I słowa-westchnienia, słowa upojne, wyzwolone: Dla nas ty jeszcze nie umarłaś, matko Ukraino! R. Radyszewski wyodrębnia z twórczości poety charakterystyczne wersy, wskazując na rodzinną bliskość, ukraińskość poezji Iwaszkiewicza, samego autora oraz jego duszy, w której poeta przeniósł przez całe życie obraz Ukrainy, którą nazywał swoją Ojczyzną: U nas jedna z tobą matka, Pieśń ta sama i łza nas wiodły w światy. ...Ty nie myśl wtedy, nie mów na głos, Że jestem matki syn — Ukrainy. Że kozackie moje oblicze, że kozacki mój duch, Że ukraińskie moje głębiny. W przekładzie D. Pawłyczki niektóre poezje J. Iwaszkiewicza nabierają wyrazistej impresjonistycznej pełności słonecznym światłem, które otula czytelnika spokojem i życiodajnym nastrojem (Sierpień — Серпень): Na drzewach światło chore wszystko w kuropatwach kartoflisko zaczęły się meteory blisko blisko pani jesień przyjdzie znowu znowu przejmująca jak ostatnia i nie wyjaśni ani słowa ani gwiazdy ani łkania tylko patrzeć jak z pola idą dymy na pastwisko twój los mój los blisko blisko zmyje wszystko słota jesienna liście spłyną na kołyskę zapomnienia i przejaśnienia blisko blisko Ponad 360-stronicowa książka WIEŻE-ВЕЖІ kończy się ciekawym posłowiem Dmytra Pawłyczki „Ukraina w poezji Jarosława Iwaszkiewicza”. Ten krótki, a zarazem głęboki w myśli, serdeczny i groźny, jak sam D. Pawłyczko, biograficzno-literaturoznawczy szkic przynosi zaszczyt wybitnemu poecie i tłumaczowi, uwydatniając jeszcze jedną stronę jego wielogatunkowej twórczości.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
