Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Wyjście z duchowego obozu koncentracyjnego

Слово Просвіти, №33 за 2017 рік

W Muzeum Szistdesiatnykiw otwarto wystawę poświęconą 30. rocznicy powstania Ukraińskiego Klubu Kulturologicznego, który stał się pierwszą niezależną organizacją społeczną w Radzieckiej Ukrainie. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Ekspozycja opowiada o tym, że ZSRR połowy lat 80. ubiegłego wieku przypominał przegrzany silnik, który nie tylko nie był w stanie przyspieszyć ruchu do przodu, ale nawet utrzymać osiągniętego tempa. Jednocześnie w masowej psychologii „radzieckiego człowieka” wciąż utrzymywał się trwały stereotyp, który przedstawiał ZSRR jako postępowy, wieczny i przez nikogo niepokonany fenomen polityczny. Żywił się on z dwóch źródeł: z ideologicznej bezalternatywności zamkniętego społeczeństwa oraz szczątkowej energii kinetycznej strachu, zrodzonej przez masowy terror lat 30.–50. XX wieku. Ten stereotyp był swoistym, można powiedzieć, wewnętrznym nadzorcą, cenzorem, który na podświadomym poziomie blokował prawdopodobieństwo publicznej opozycji wobec radzieckiej rzeczywistości u przeważającej większości ludzi. Wyprowadzić społeczeństwo z tego stanu masowej apatii, swoistego duchowego obozu koncentracyjnego, mogła tylko publicznie ogłoszona, dosłownie fizycznie widoczna alternatywa dla komunistycznej rzeczywistości. Do tego trzeba dodać ważny szczegół: alternatywę, która nie zostałaby od razu bezlitośnie zlikwidowana przez organy karne ZSRR. Takie zadanie historyczne wykonał w latach 1987–1988 w Kijowie Ukraiński Klub Kulturologiczny (UKK). Podstawą klubu stali się więźniowie polityczni, wypuszczeni w przeddzień przez M. Gorbaczowa z radzieckich obozów koncentracyjnych zgodnie z nową polityką pieriestrojki, oraz młodzież studencka. Ostra antyradziecka tonacja, narzucona przez aktywistów UKK, zszokowała początkowo nie tylko funkcjonariuszy KGB, ale i większość nieprzyzwyczajonych do podobnych treści kijowian. Ale reakcja na nich była różna: jeśli komunistycznych pachołków to przerażało, to u zwykłych Ukraińców, po pierwszych minutach osłupienia z zaskoczenia, wywoływało euforię. Dotkliwą porażką polityczną władzy była próba dania otwartej, publicznej walki UKK, przenosząc lokalne, z niewielką liczbą osób dyskusje na łamy masowych partyjnych i państwowych mediów. Argumenty radzieckiej propagandy okazały się dla szerokich mas ludności, które zdążyły już zanurzyć się w demaskatorskich artykułach moskiewskich grubych czasopism, nieprzekonujące. Ukraińska administracja kolonialna wyraźnie zaczęła przegrywać rywalizację z aktywistami UKK, a zrozumiawszy to, postanowiła zmienić taktykę dyskusji na przemilczanie, próbując zagnać UKK do głębokiego podziemia. Wydano okólnik o zakazie udostępniania pomieszczeń Klubowi na dyskusje. Po tym UKK przeniósł swoją działalność do prywatnej posiadłości Dmytra Fedoriwa w starożytnej części Kijowa — na Podolu, przy ulicy Ołehiwskiej 10. Wzmocniwszy się, UKK rozpoczął agitację za reformowaniem totalitarnego systemu, za wykluczeniem z konstytucji paragrafu o kierowniczej i przewodniej roli KPZR, celowości przejścia do systemu wielopartyjnego. I co najważniejsze, na platformach UKK rozpoczęła się agitacja za napełnieniem realną treścią konstytucyjnej zasady o suwerenności republiki, co bardzo szybko przerodziło się w walkę polityczną o niepodległość państwową. Na wystawie zaprezentowano wiele ciekawych eksponatów. Wśród nich fotografie „Wieczór pamięci Wasyla Stusa w domu Dmytra Fedoriwa, Kijów, 17 stycznia 1988 r.”; „Grupa kolędnicza (wśród kolędników członek UKK Władysław Iszczenko), styczeń 1988 r.”; „Pierwsze publiczne uczczenie przez członków UKK pamięci niewinnie zabitych Ukraińców, 1988 r., Bykownia”; „17 lipca 1988 roku. Pierwsze zebranie Kijowskiego oddziału UGH na ławkach szkolnego stadionu na Rusaniwce w Kijowie. Wiaczesław Czornowił odczytuje deklarację zasad UGH”; „Członkowie UKK i „Hromady” (w centrum Jarosława Danyłenko i Taras Kompanyczenko) na Andrijiwskim Uzwozie w Dzień Kijowa, 1988 r.”; „Pierwsze publiczne upamiętnienie ofiar Hołodomoru w Kijowie, panichidę odprawił ks. Metodij, 1989 r.”; „Panichidę w pamięć ofiar rozstrzelanych przez NKWD w Pałacu Październikowym odprawił ksiądz UAOC ks. Jurij Bojko, Kijów, 1988 r.”; „Zebranie założycielskie UKK na daczy Arkadija Kyrejewa, sierpień 1987 r.” Oficjalna reakcja radzieckiej prasy na powstanie Ukraińskiego Klubu Kulturologicznego przedstawiona jest artykułami: „Teatr cieni”, „Pieriestrojka po płaczynczynsku”, „Jakim że byt’ kłubu”, „Na oboczynie. Ob UKK biez lisznich dietalej”, „Hańba prowokatorom z UKK”. W przeciwwadze — publikacje „Wozwraszczenije iz dissidientow” („Moskowskije nowosti”, 1988 r.), Ołeś Szewczenko „Pierwszy strzał Ukraińskiej rewolucji” („Literaturna Ukrajina”, 14 sierpnia 2008), Inna Czerniawska-Naboka „Kuźnia kadrów deputackich” („Narodnyj deputat”, sierpień 2007), a także nieformalne czasopisma „Koło” i „Dzwin”, książki Serhija Naboki „Uwaha №0” oraz Jewhena Swerstiuka „Na błahosławennij zemli Apostoła” i „Szewczenko i czas”. Ale chyba najcenniejsze są wspomnienia uczestników tamtych wydarzeń. Jewhen Swerstiuk: „Czy nie najbardziej udaną akcją UKK było uczczenie tysiąclecia Chrztu Rusi. Kiedy przeczytaliśmy w gazetach, że cerkiew prawosławna będzie obchodzić tę datę w Moskwie, potem w Leningradzie i wreszcie w Kijowie, naszemu oburzeniu nie było granic… Na posiedzeniu UKK postanowiono naszymi skromnymi siłami uczcić wielką datę bez oficjalnego zezwolenia przy pomniku Dmytro Korczynski, Łohwyn Bablak, Jewhen Czernyszow, Nadija Łewczenko, Ołeksa Mykołyszyn i inni. Stworzyli sekcję historyczną (Jurij Ohulczanski), językową (Władysław Iszczenko). Bywali tu Mychajłyna Kociubynśka, Wiaczesław Czornowił, Mychajło i Bohdan Horyni. Więźniowie polityczni, którzy wychodzili na wolność, od razu przychodzili do klubu. Tak, Mykołę Horbala jego żona Olha Stokotelna przyprowadziła tutaj w pierwszych dniach powrotu do Kijowa. Trzeciego dnia po zwolnieniu przyszedł tutaj i autor tych słów…” Ołeś Szewczenko: „Dla legalizacji działalności udało nam się zarejestrować nasz statut przy wydziale kultury Podolskiego rejonowego komitetu wykonawczego m. Kijowa. Jednak po tym, jak władza zobaczyła, że okiełznać klub pod swoją radziecko-partyjną kontrolę się nie udaje, zaczęto odmawiać nam pomieszczeń i postawiono wymóg zarejestrowania statutu przy Kijowskim miejskim komitecie wykonawczym. A tam już czekali… Wymogi władz miejskich wobec naszego statutu były coraz bardziej absurdalne i, wydawało się, na to właśnie obliczone, żebyśmy je w końcu odrzucili… Następnego dnia na kolejnym zebraniu, które odbyło się (już z konieczności) pod gołym niebem, członkowie klubu jednogłośnie odrzucili absurdalne wymogi i umówili się zbierać w oddzielnych sekcjach w prywatnych mieszkaniach — odtąd staliśmy się „nielegalni”, oficjalnie nieuznani”. staliśmy się ludźmi, a my pozostaliśmy sobą”, “Chwile w wieczność płyną”, “Płoń, płoń, nie wypalaj się, zwierciadło” — ciekawy artykuł Mychajła Telihy “Jak stałem się świadomym Ukraińcem” (“...wszystko zaczęło się od bandury: jej czary mnie nie ominęły — pochwyciły mnie i poprowadziły tą ścieżką, na końcu której widzę szczęście swojego narodu”); znanej proświcianki Niny Wirczenko (jej życiowe credo “Moje życie — Ukraina i matematyka”) “Ukrainką się urodziłam”; artykuły Mykoły Żułynskiego i Kławdiji Baczynskiej o Ułasie Samczuku; wspomnienia Hałyny Hordasewycz o Wiaczesławie Czornowole oraz jeszcze wiele innych aktualnych materiałów. Rozdział “Wyszliśmy z dzieciństwa” tworzą poezje. Poetyckich patriotycznych utworów w zbiorze jest niemało — nimi zaczyna się każdy rozdział. Autorzy — znani poeci Wasyl Symonenko, Wasyl Stus, Wiktor Baranow, Rostysław Radyszewskyj, Antonina Łystopad, a także poezje zza drutu kolczastego: Zynowija Serdiuka, w szczególności poświęcone Antoninie Jarol, referentce OUN z Rówieńszczyzny (pseudonimy “Oksana”, “Kwiat”), Orysi Mateszuk, Wołodymyra Kosowśkiego, Iryny Senyk oraz wielu innych.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn