Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ukraina – kraj co najmniej siedmiu tysięcy słowników języka narodowego Przedmowa kompilatora

Слово Просвіти, №33 за 2020 рік

Dmytro PYŁYP CZUK Ciąg dalszy. Początek w nr 30-32 z 2020 r. Ogromną grupę wydawnictw w tym indeksie stanowią słowniki terminologiczne: ich liczba (przeze mnie jeszcze do tej pory dokładnie nieokreślona!) i ich różnorodność przyjemnie zadziwiają. Ta różnorodność jest tak wielka i przekonująca, że od razu zrozumiałem: sporządzenie indeksu przedmiotowego nie będzie dla mnie jednego na siły: tutaj pojawia się tyle zadań o charakterze systematyzacyjnym, generalizacyjno-dyferencyjnym, że lepiej odłożyć to na później, kiedy zostanie stworzona [mniej więcej] pełna akademicka kolekcja słowników języka ukraińskiego. Tutaj muszę zwrócić uwagę czytelnika na to, że i w moim indeksie, zorientowanym na zasadę maksymalnej kompletności, możliwe są niepojedyncze luki. Uważni czytelnicy zauważą, że prawie w dwóch tysiącach zapisów bibliograficznych tego indeksu zarejestrowałem dane o bibliografii źródeł leksykograficznych – a to prawdopodobieństwo odnalezienia przez bibliografów nowych (czyli przeze mnie niezarejestrowanych) słowników języka ukraińskiego. Przecież tych dwóch tysięcy małych bibliografii jeszcze nikt nie zbadał – je najpierw trzeba zweryfikować z tym indeksem! Ten, kto będzie studiował paletę słowników terminologicznych języka ukraińskiego, wniesionych przeze mnie do tego indeksu, musi wiedzieć o takiej podkategorii tych wydawnictw, jak słowniki terminologiczne, zatwierdzone przez Państwowy Komitet Standardów Ukrainy: spośród słowników terminologicznych, zatwierdzonych przez ten kompetentny organ, włączyłem do swojego indeksu tylko 5 słowników mniej więcej znacznej objętości, podczas gdy setki innych pozostały poza granicami mojego rejestru. Oczywiście, że takie odstępstwo od zasady maksymalnej kompletności było podyktowane moją niechęcią do dawania powodu krytykom indeksu, by oskarżyli kompilatora o chęć „nadmuchania” indeksu dzięki wszelakim rzekomo „drobnostkowym” faktom ukraińskiej terminografii. W skarbcu słowników języka narodowego zawsze szczególne miejsce zajmują słowniki frazeologiczne, etymologiczne i dialektalne. Czytelnik przekona się, że paleta wydawnictw frazeologicznych i paremiologicznych Ukrainy jest tak różnorodna, że nawet pobieżna ich charakterystyka zajęłaby tutaj niemało miejsca, dlatego nie widzę możliwości zatrzymania się nad tą kwestią. Wśród etymologicznych słowników języka ukraińskiego, które czytelnik zobaczy w tym indeksie, są trzy najwybitniejsze prace: „Etymologiczny słownik języka ukraińskiego” w siedmiu tomach (t. 1–6); wydany w Kanadzie i ani razu niepublikowany na Ukrainie „Etymologiczny słownik języka ukraińskiego” Jarosława Rudnyckiego (t. 1–2); „Historyczno-etymologiczny słownik turcyzmów” Hrycia Chałymonenki. Na początku tego słownika profesor H. Chałymonenko podał dość szeroki kurs historii turkijsko-ukraińskich relacji językowych. Rozważając etymologię turcyzmów, zapożyczonych przez język ukraiński, autor wykorzystał w słowniku materiał z co najmniej pięćdziesięciu sześciu języków (wśród nich – 31 turkijskich: azerski, ałtajski, bałkarski, baszkirski, bułgarski, buriacki, gagauski, staroturkijski, kazachski, karaimski, karaczajski, kipczacki, kirgiski, karakałpacki, krymskotatarski, kumycki, nogajski, oguzki, połowiecki, średnioturkijski, tatarski, tuwiński, turecki, turkmeński, uzbecki, ujgurski, chakaski, czagatajski, czerkieski, czuwaski, jakucki). Problemy tworzenia i wydawania słowników dialektalnych poruszałem, w szczególności, we wspomnianej już tutaj książce „Bolą mnie zgubione słowa…” (s. 477 i dalej); jednakże istotnego postępu w tej sferze póki co nie widzimy. Najważniejsze, że zapowiedziany zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej Ukrainy z 22 maja 2003 r. „O Rekomendacjach przesłuchań parlamentarnych »O funkcjonowaniu języka ukraińskiego na Ukrainie«” (https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/886-IV#Text) projekt „Słownika dialektów ukraińskich w piętnastu tomach”, zapewnienie finansowania którego proponowano Gabinetowi Ministrów Ukrainy, wydaje się pogrzebany, choć przez czas, który upłynął od tamtej pory, ten słownik już można było wydać (oczywiście, pod warunkiem włączenia do projektu najlepszych dialektologów z całej Ukrainy). Za lata 1877–2018 pełna lista oddzielnych papierowych wydań słowników dialektalnych języka ukraińskiego, według mojej wersji, zawiera 235 książek, z których 200 wydrukowano na Ukrainie, a 35 – w ośmiu krajach świata: Polsce (11), Rosji (9), Niemczech (7), Słowacji (4), Australii, na Węgrzech, w Chorwacji i Czechach (po 1). Pod względem czasu publikacji na okres do ogłoszenia Niepodległości Ukrainy przypadł 41 słownik, a w niepodległej Ukrainie pojawiło się 159 wydawnictw (wychodzi około 6 tytułów rocznie). Mimo rzekomo znacznej liczby wydanej literatury, brakuje intencji do systemowego i jak najpełniejszego przedstawienia wszystkich dialektalnych skarbów języka ukraińskiego – i to, niestety, szczególnie wyraźnie objawiło się w przypadku niewydania obiecanego 15-tomowego „Słownika dialektów ukraińskich”. Jak informował jeszcze 11 lutego 2012 r. Ołeksandr Hawrosz (https://zakarpattya.net.ua/News/92861-V-Instytuti-ukrainskoi-movy-taky-vydadut-slovnyk-Hrytsaka-), dział dialektologii Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy rozpoczął przygotowania do wydania słownika dialektyzmów zakarpackich Mykoły Hrycaka, w którym jest około 200 tysięcy słów. Za życia naukowiec z Rachowszczyzny uporządkował swoją pracę tylko w zakresie A – K. Teraz IJU pracuje nad digitalizacją leksykonu Hrycaka. Mając ograniczone możliwości kadrowe i finansowe, IJU do tej pory wydał tylko pierwszy tom tego słownika dialektalnego, co już zostało odnotowane w tym indeksie bibliograficznym (7480. Hrycak, Mykoła Andrijowycz. Materiały do Słownika gwar ukraińskich obwodu zakarpackiego / M. A. Hrycak; pod red. P. Ju. Hrycenki; NAN Ukrainy; Instytut języka ukraińskiego. – Kijów, 2017. – Zesz. 1: A – B. – 2017. – 380 s. – ISBN 978-966-1673-48-8). Ponieważ a priori uznałem za niemożliwe i nawet niecelowe rozważanie w przedmowie całej różnorodności słowników języka ukraińskiego, zarejestrowanych w tym indeksie – wszystkich encyklopedii, słowników i informatorów, a niekiedy i wszechogarniających aktów normatywnych, które nie są w dosłownym sensie słownikami, ale które z encyklopedyczną kompletnością obejmują ogromne zasoby nazw pospolitych i własnych – to nie będę próbował tego robić. Niech każdy czytelnik sam odkrywa typologiczno-gatunkowe bogactwo zarejestrowanych tutaj słowników języka ukraińskiego. Cieszę się, że dzisiaj do kategorii słowników naukowcy już bez dyskusji włączają encyklopedie, słowniki encyklopedyczne i informatory, a kryterium jest tutaj jedno: źródło musi zawierać materiał leksykograficzny, uporządkowany według alfabetu lub innej zasady systematyzacyjnej (powiedzmy, tezaurusowej czy choćby przedmiotowej). Żałuję, że nie mogę tutaj oddzielnie rozważyć wszystkich barw naszej neografii i słowników języka ukraińskich pisarzy, wszystkich skarbów ukraińskiej frazeologii i paremiografii – niech te wysokie tablice naszej leksykografii czytelnicy poznają samodzielnie! Nie będę wyróżniał jakoś szczególnie naszych najwybitniejszych leksykografów: przecież faktycznie czytelnicy i tak są ograniczeni asortymentem słownikowym bibliotek osobistych, publicznych i wirtualnych. Cieszę się, że starałem się utrwalić w tym indeksie nie tylko nazwiska, ale także imiona i imiona ojców uczestników procesu leksykograficznego oraz że mój indeks wyraźnie zaświadcza: dziś w tym procesie bierze udział wiele tysięcy ludzi, którzy w przyszłości mogą stać się (lub już stali się) leksykografami najwyższej kwalifikacji i stworzyć potencjał kadrowy instytutów leksykografii ukraińskiej i przekładowej, o których mowa była wyżej. Zresztą, dla tych, którzy będą pisać w przyszłości historię ukraińskiej leksykografii, indeks „Słowniki języka ukraińskiego” będzie przydatny. Musimy być świadomi tego, że prawie wszystko, co Ukraina zdobyła w dziedzinie leksykografii, zostało zdobyte w istocie w ciągu jednego stulecia (przejrzyjcie I rozdział tego indeksu w zakresie lat 1917–2018!). Ale wraz ze startem Niepodległości państwa w dziedzinie słownikarstwa Ukraina w ogóle ruszyła do przodu: w ciągu ostatnich 9 lat XX wieku ukraińscy leksykografowie dali 1318 wydań grupy słownikowej (średnioroczny wskaźnik — ponad 146 wydań), a w ciągu 18 lat XXI wieku — 5565 wydań (średniorocznie — ponad 309). Jakie jeszcze kraje Europy mają podobne wskaźniki efektywności na tle całkowitej obojętności państwa zarówno wobec wydawnictw książkowych w ogóle, jak i wobec wydawania słowników w szczególności?! Przytoczone liczby z lat Niepodległości Ukrainy świadczą o tym, że trzeci i najpotężniejszy wybuch narodowej leksykografii rozpoczął się właśnie wraz z ogłoszeniem Niepodległości Ukrainy i że trwa on do dziś, wyraźnie demonstrując, że współczesny rozwój ukraińskiej leksykografii jest formą utwierdzania narodowej samoświadomości i konsekwentnego (ale nie ze strony państwa) tranzytu do pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego. W tym procesie państwo Ukraina występuje nie jako aktywny uczestnik, a – obojętny obserwator. To ukraińscy leksykografowie opracowują słowniki dla ponad stu dziedzin wiedzy, rozszerzyli gatunkową różnorodność swojej produkcji do kilkuset typów i rodzajów słowników, często własnym kosztem lub dzięki nielicznym i niezamożnym darczyńcom zapewniają druk i dystrybucję zaplanowanych i zrealizowanych leksykonów. Tymczasem państwo „aktywnie usuwa się” zarówno od organizacyjnego, jak i finansowego wspierania ukraińskiej leksykografii. Nie stworzono choćby jednego wyspecjalizowanego instytutu leksykograficznego (choć zakres zadań przed leksykografami, jak widzimy, świadczy o potrzebie co najmniej dwóch placówek naukowych: Instytutu Leksykografii Ukraińskiej i Instytutu Leksykografii Przekładowej), nie zapewniono fachowego przygotowania leksykografów, co więcej: nie istnieje nawet taka specjalizacja, jak leksykograf. Opłata pracy leksykografów drastycznie dysonuje z tym, że dziś jest to sfera komputerowego przetwarzania informacji, co zmieniło wymagania nie tylko wobec pracowników w zakresie kwalifikacji i zgodności z procesami technologicznymi, ale także wobec pracodawców – w zakresie opłaty pracy leksykografów i tworzenia warunków dla zapewnienia wysokich technologii procesu leksykograficznego. Być może ktoś zaprzeczy, że Ukraiński Fundusz Językowo-Informacyjny (UFI) jest tym, co nazywam Instytutem Leksykografii Ukraińskiej. Odpowiadam. UFI wydaje już dziś 20-tomowy „Słownik języka ukraińskiego”, na najwyższym poziomie opracowuje technologie leksykografii komputerowej, realizuje wiele międzynarodowych projektów w dziedzinie przekładowego słownikarstwa terminologicznego. Ale skrajnie skromny etat pracowników UFI nie pozwala mu wydawać więcej niż jeden tom SJU-20 rocznie. Nakład SJU-20 nie przekracza jednego tysiąca egzemplarzy, podczas gdy, przypomnijmy, nakład pierwszego tomu Słownika ukraińsko-rosyjskiego (1953) wynosił 75 000 egzemplarzy, a pierwszego tomu SJU-11 (1970) – 30 000 egzemplarzy. I bardzo ważna okoliczność: państwo nie zapewniło prawa dostępu indywidualnym zamawiającym do SJU-20 w postaci prawa do prenumeraty i wykupienia tego słownika przez sieć księgarską i rozpowszechniania książek. Przy istnieniu na Ukrainie ponad 40 000 bibliotek ugodowe – we wszystkich czasach! – Ministerstwo Kultury nie zadbało o zamówienie państwowe na SJU-20 dla wszystkich tych bibliotek, co oznacza: państwo – osobno, Słownik – osobno, naród i jego kultura – osobno! To samo dotyczy pozycji uniwersytetów i akademii edukacyjnych. No czyż może nazywać się uniwersytetem czy akademią placówka, w której nie ma choćby jednego kompletu akademickiego słownika wyjaśniającego języka narodowego na każdą czytelnię, nie mówiąc już o istniejących tam instytutach, wydziałach czy katedrach filologicznych?! Aby rozwiązać ogrom problemów, które nagromadziły się w naszej leksykografii i wokół niej, nakłady finansowe na to trzeba będzie zwiększyć nie dziesięciokrotnie, a stukrotnie. Od podjęcia takich kroków nie zwalnia państwa nawet problem z pandemią koronawirusa, podczas której przyszło mi kończyć przygotowanie do druku tego indeksu bibliograficznego. W indeksie „Słowniki języka ukraińskiego: 1596–2018” dwie trzecie zapisów bibliograficznych dotyczących słowników wydanych na Ukrainie po 1970 r. zawierają dane o ISBN (międzynarodowy standardowy numer książki) – uniwersalnym numerze międzynarodowego systemu identyfikacji wydań (to jeszcze jedna cecha wyróżniająca właśnie tego indeksu). Niestety, nie wszystkim książkom w okresie po 1970 r. nadawano ISBN, a ponadto bardzo często bibliografowie nie odnotowywali go podczas opisu bibliograficznego4. Można odnotować jeszcze jedną nową cechę słownikowego wydawnictwa książkowego w niepodległej Ukrainie: stało się ono bardziej zdecentralizowane, a zatem bardziej demokratyczne. Na pewnym etapie pracy nad indeksem (wydaje się, że latem 2019 r.) zachciało mi się przeanalizować miejsca wydania słowników: okazało się, że w porównaniu z Ukraińską SRR takich miejsc stało się mniej więcej dwukrotnie więcej. Według zasady rankingu miejsca te ustawiły się w taki łańcuch: Kijów (ponad 4 000 wydań), Charków (ponad 1 200), Lwów (ponad 1 000), a dalej – Tarnopol, Donieck, Czerniowce, Iwano-Frankiwsk, Użhorod, Dniepr, Odessa, Żytomierz, Winnica, Łuck, Zaporoże, Równe, Mikołajów, Chersoń, Połtawa, Kirowohrad, Ługańsk, Czerkasy, Sumy, Czernihów, Chmielnicki, Symferopol, Irpień, Nieżyn, Kamieniec Podolski, Głuchów, Ostróg, Krzywy Róg, Humań, Biała Cerkiew, Melitopol, Kramatorsk, Krzemieńczuk, Myrhorod, Słowiańsk, Kosów, Berehowo, Mariupol, Konotop, Berdyczów, Izmaił, Kaniów, Mukaczewo, Sewastopol, Smiła, Jałta, Bakczysaraj, Berdiańsk. Ponieważ po tym indeks był uzupełniany dalej, to w tym wykazie są być może i braki, a ranking prawdopodobnie uległ pewnym zmianom. Sądzę, że gdyby głowy ukraińskich miast wiedziały o tym rankingu, całkiem możliwe, że niektórzy z nich aktywnie włączyliby się w finansowanie wydawania słowników, a w szczególności encyklopedycznych, historycznych, krajoznawczych, onomastycznych, dialektalnych, paremiologicznych, przekładowych... ____________ 1 Chałymonenko H. Tjurkśka lekśyczna skryba ukrajinśkoho słownika. – Kijów : red. żurn. “Dim, sad, horod”, 2010–. – 363 s. – ISBN 978- 966-2471-37-3. 2 Wid perszodruku “Znadow do słowarya jużnoruskoho” Iwana Werchratskoho. – D. P. 3 Żył w latach 1908–1979. 4 Zakończenie pracy nad tą książką bez korektora i właśnie w czasie kwarantanny, kiedy zamknięte były wszystkie biblioteki, spowodowało pewne trudności technologiczne i organizacyjne, co mogło przyczynić się do powstania w tekście indeksu jakiegoś przeoczenia. Nie wykluczam, że jakaś notatka przypadkowo trafiła nie na swoje miejsce. Gdzieś przy pozycji nr 6172 zauważyłem pominięcie takiego wydania: Tałanow, Ołeh Stepanowycz. Rozmówki ukraińsko-duńskie / Ołeh Tałanow. – Kijów : Arij, 2012. – 224 s. – ISBN 978-966-498-242-6. Dlatego za swoje mimowolne błędy przepraszam uważnego czytelnika!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn