Apel do Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego od doktora nauk filologicznych, profesora, dyrektora Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, członka zwyczajnego Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki (NTSz), członka Rady Politycznej Ludowego Ruchu Ukrainy Pawła Hrycenki
Szanowny Wołodymyrze Oleksandrowiczu!
Zwracam się do Pana w związku z tym, że w trudnych dniach walki Ukrainy przeciwko rosyjskiej agresji, walki narodu ukraińskiego o swoją niepodległość narodową, o zachowanie swojej tożsamości widzimy, oprócz sukcesów naszych wojowników, oprócz oddania naszych wolontariuszy sprawie wyzwolenia Ukrainy, oprócz wysiłków narodu ukraińskiego, także procesy, które w znacznym stopniu podważają rezultaty tego, za co wojownicy na froncie, wolontariusze na nieokupowanych terytoriach płacą własnym życiem. Chodzi o nieogłoszoną, zdawałoby się, cichą, ale intensywną pod względem rezultatów i konsekwentną w realizacji nową rusyfikację Ukrainy. Ten proces niszczy podstawy ukraińskiej tożsamości, nie tylko tworząc warunki dla „какая разніца”, ale także przywracając stan, który istniał na Ukrainie przed rozpoczęciem rosyjskiej agresji.
O czym mowa? Mowa o tym, że nie tylko rozpatrujemy nowe projekty ustaw, które osłabiają nasze jasne stanowisko w ocenie niedopuszczalności rosyjskich wpływów na Ukrainie. Równocześnie na poziomie państwowych urzędników, na poziomie odpowiedzialnych osób, udzielamy obywatelom instrukcji, podpowiadamy im, jak obejść ukraińskie prawa dotyczące obowiązkowej nauki języka ukraińskiego. I robi się to systematycznie, publicznie. Urzędnicy Ministerstwa Edukacji podpowiadają, że właśnie w ustawach sformułowano to w taki sposób, aby ich poszczególne postanowienia można było obejść, nie wykonywać ustawy, rozsuwać poszczególne szczeliny w ustawie i na nowo utwierdzać język rosyjski w edukacji.
I to przy tym, że mamy enklawy, gdzie języka ukraińskiego prawie nie ma lub występuje on jedynie w sprawozdaniach urzędników. Ale o jakiej ukraińskiej edukacji może być mowa wśród części Węgrów na Zakarpaciu, wśród części Rumunów w obwodzie czerniowieckim i odeskim, wśród Bułgarów na południu Ukrainy, gdzie panuje edukacja nieukraińskojęzyczna, gdzie dominuje język węgierski, rumuński, rosyjski? Tym przygotowujemy siłę roboczą nie dla Ukrainy, a od razu przez narodowe getta wypychamy młodzież poza granice Ukrainy. Nie tworzymy atrakcyjnego obrazu Ukrainy dla tej młodzieży, Ukraina nie jest dla nich mentalnie ojczysta, nie znają języka tego narodu i znajdują się na marginesie ukraińskiego społeczeństwa. Wyjeżdżając za granicę, ta młodzież w większości do Ukrainy już nie wróci. I nie należy myśleć, że zdarzy się cud i sytuacja zmieni się sama z siebie. Takich cudów nie ma!
Chcę podkreślić, Wołodymyrze Oleksandrowiczu, że poprzez system edukacji kształtujemy priorytety świadomości narodowej, tożsamości. To droga, na której możemy odbudować historyczną pamięć Ukraińców, wszystkich obywateli Ukrainy. Nieprzypadkowo na czasowo zajętych terytoriach okupanci niszczą przede wszystkim edukację ukraińskojęzyczną! Okupant przywozi swoich nauczycieli, którzy będą nauczać wyłącznie po rosyjsku, kształtując rosyjskocentryczny światopogląd. Czy to nie jest sygnał dla nas wszystkich, abyśmy zwiększyli odpowiedzialność naszych pedagogów za ukraińskocentryzm edukacji, za kształtowanie ukraińskiej Ukrainy, ukraińskiej przestrzeni?!
Nie mogę spokojnie mówić o naszej przestrzeni medialnej. Podjąwszy ważne kroki ku rzekomemu uporządkowaniu przestrzeni medialnej, zapomnieliśmy o uporządkowaniu językowym. Dziś znowu wszystkich razi językowe „cięcie” w mediach — połączenie i „przerywanie” języka ukraińskiego rosyjskim. Na poziomie świadomości społecznej w ten sposób kształtujemy obojętność językową,
...niszczymy podstawy władania językiem ukraińskim, tworzymy warunki wstępne do wzmocnienia suržyku. Nie jest nam obojętne, jaką Ukrainę budujemy. Celowo kształtujemy w społeczeństwie przekonanie, że język rosyjski w Ukrainie ma tak samo prawo do istnienia, jak język ukraiński. Dlaczego zapominamy, że to język agresora, z którym on przyszedł do Ukrainy, język, który Putin określił jako ważną broń? Według doktryny Putina: „gdzie kończy się przestrzeń funkcjonowania języka rosyjskiego, tam kończy się przestrzeń interesów Rosji i obecności Rosji”. Dlaczego mamy pomagać Rosji zagarnąć Ukrainę, tworząc warunki wstępne – przestrzeń rosyjskojęzyczną?! Czy zatem dziś, przeszedłszy przez ból i krew, przez kolosalne straty ludzkie, wciąż mamy mówić o niedopuszczalności języka rosyjskiego w przestrzeni medialnej Ukrainy? Niedopuszczalne jest, by pracownicy mediów nie potrafili powiedzieć po ukraińsku dwóch zdań: na wywiadzie siedzi wojskowy, generał. Dawniej wszyscy mówili: wojskowi nie znają języka ukraińskiego. A siedzi korespondentka, która zadaje pytania. Generał mówi wspaniałym, wybornym językiem ukraińskim, a jego konsekwentnie pytają wyłącznie po rosyjsku. Gdzie widziano takie poniżenie godności narodowej i którzy ministrowie kultury to popierają? Czy nie jest to właśnie ucieleśnieniem idei, która padła ze strony współpracowników Waszego biura, o „niedostatku, niskim poziomie kultury ukraińskiej”? Jeżeli celowo publicznie poniżamy kulturę ukraińską, jeżeli konsekwentnie zawężamy pole funkcjonowania języka ukraińskiego w mediach, to uniemożliwiamy rozpowszechnienie i nabranie siły zarówno tej kultury, jak i tego języka. Nie wolno zapominać, że kultura ukraińska to wielka kultura światowego poziomu, o głębokich w czasie tradycjach, przeniknięta ideami ogólnoludzkiego humanizmu.
W Świątogórsku ukraińskich wojowników witają ze łzami w oczach. Zdjęcie Tetiany Holowatiuk, ArmiyaInform
Wołodymyrze Ołeksandrowyczu, Pańska siła polityczna dziś sprawuje władzę. Dlatego to Pan osobiście ponosi odpowiedzialność zarówno za tę siłę, jak i za jej czyny, działania. Pańska siła polityczna w Radzie Najwyższej stanowi większość. Dlatego wydaje mi się, że moje zwrócenie się do Pana jest uzasadnione jako zwrócenie się do generalnego pomysłodawcy: wiele idei wychodziło od Pana osobiście i od Pańskich czołowych towarzyszy partyjnych. Jest Pan nie tylko prezydentem i Najwyższym Dowódcą Sił Zbrojnych. Dziś jest Pan symbolem Ukrainy. Ale jakiej Ukrainy? Chcę, żeby prezydent mojego państwa, Ukrainy, był symbolem UKRAIŃSKIEJ UKRAINY. Tylko wtedy będziemy mogli wejść do kręgu krajów europejskich, do kręgu nowoczesnych cywilizowanych państw ze swoim ekskluzywnym narodowym obliczem. I nikt nie będzie pytał: Czy jesteście z Rosji? Nie, my jesteśmy Ukrainą. Dlatego proszę Pana o włożenie wszelkich wysiłków, aby zatrzymać tę pełzającą rusyfikację, zatrzymać polityczne gry wokół wielojęzyczności na Ukrainie i wsparcia dla innych języków. Zgodnie z Konstytucją możemy i jesteśmy zobowiązani wspierać jedyny państwowy język ukraiński. Dlatego rozmowy odpowiedzialnych pracowników Ministerstwa Kultury o wspieraniu innych języków, a nie ukraińskiego, budzą zdziwienie. Zwracam się do Pana w nadziei, że mnie Pan usłyszy. Jestem gotów zarówno do dyskusji, jak i do wyjaśnień oraz do demonstrowania na każdym poziomie wielkości naszego języka, naszej narodowej kultury – podstawy ukraińskiej tożsamości. Wierzę, że możemy zrobić wszystko dla rozprzestrzenienia i umocnienia języka ukraińskiego oraz ukraińskiej tożsamości jako podstawy budowy nowej europejskiej UKRAIŃSKIEJ UKRAINY! Życzę Panu sukcesów. Razem wszystko zrobimy! Ukraina zwycięży! Chwała Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...zamierzała wprowadzić (po zwycięstwie) w Ukrainie aż trzy (!) języki państwowe: ukraiński, rosyjski i angielski, przywołując, jak zawsze, chybiony przykład Szwajcarii. Ile krwi wylano, zanim w Ukrainie w końcu utrwaliła się prawnie, zgodnie z konstytucją (jak głosi sprawiedliwa historyczna prawda), jedyna język państwowy – ukraiński. A oto po raz kolejny nieliczne głosy wrzeszczą niemal kremlowskim rykiem: „Dawać rosyjską!” Musimy wreszcie ustalić, czy „ukraińskimi działaczami kulturalnymi” są tacy jak Łoźnica czy Oksana Bajrak (absolwentka znanego kijowskiego uniwersytetu), która na początku agresji Moskali napisała: „musimy być razem z bratnim narodem”, czyli że Ukraina powinna być okupowaną Rosją. Oczywiście nie na miejscu jest także publiczny „płacz” mera Odessy, który ubolewa, że na rosyjskie „najeżdżają”, świętą ochronę i pomnik Katarzyny II. Niedawno uchwalone przez Radę Najwyższą Ukrainy trzy ustawy o zakazie i surowych ograniczeniach rosyjskich książek i muzyki, druku rusko-białoruskiego, rasistowskiego nadawania w telewizji i radiu to dobry krok na drodze do likwidacji 400-letniego lingwicydu i etnocydu dokonanego przez Moskiewię. Nie wolno jednak igrać z „białymi listami”, na których mają się znaleźć tzw. „dobrzy Rosjanie”, którzy znów w liberalnym opakowaniu będą eksportować do nas wielką rosyjską kulturę i wulgarny, obsceniczny język, którym nawet gundiajewskie „cerkwie” zostały zaszczute wszami. Przyjrzyjmy się uważnie temu, co dzieje się z ukraińskim językiem, kulturą, literaturą, historią w kacapstanie, jakie dzikości dokonuje się na czasowo okupowanych terytoriach Ukrainy wobec wszystkiego, co ukraińskie. Powszechne ludobójstwo Ukraińców przez „trzeciorzymską” hołotę! Za język ukraiński, za ukraińskość ludziom podrzyna się gardła. Dlatego zamiast „białej listy rosyjskiej” proponujemy naszym domorosłym miłośnikom śpiewać i tańczyć moskiewskie szansonowe czastuszki nie w naszej narodowej przestrzeni kulturalnej, lecz w Moskwie, w tundrze, tam, gdzie tylko. A my jakoś obejdziemy się bez ich moskiewskiego gazmanowsko-kirkorowskiego asfaltu. Tylko tak twarde, pewne stanowisko pozwala budować wektor twórczy państwowej polityki w duchu narodowym. Pamiętajmy, że tam, gdzie znika ukraińskość, nieodmiennie wdzierają się „przez okna” najeźdźcy, nadchodzi wojna. Ze strony Moskiewii była ona zawsze wojną przeciwko Ukraińskiej Tożsamości, która jest niezłomnym bastionem naszej Państwowości. Tej prawdy zaczął rozumieć także świat. Agencja Reuters uważa walkę o tożsamość za ostatni rozdział długiej drogi Ukrainy ku pozbyciu się wielowiekowego dziedzictwa rządów Moskwy. A w gazecie The Guardian odnotowano, że „proces, który wcześniej nazywano »dekomunizacją«, dziś nazywa się »derusyfikacją«, która zniszczy politykę Moskali, nakierowaną na niszczenie ukraińskiej tożsamości”. Dlatego nasz postęp w tym względzie musi być twardy, bezkompromisowy, bez łagodności wobec wrogów. Bez wahań i ziewania. Uczciwy wobec narodowej Pamięci. Jak pisał w swoim „Proroku” Oleh Olżycz:
O oczy moje gorące,
Usta moje szare, spragnione,
Które widzicie tylko Słońce,
Aby tylko krzyczeć Prawdę!
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
19 września. Niedawno brytyjscy politycy dość zwięźle wypowiedzieli się o agresji Rosji: „Im szybciej i więcej pomożemy, tym szybciej Ukraina zwycięży”. Pamięć cofnęła się daleko wstecz, w głąb wieków, przekonując, że prawie nic się nie zmieniło od czasu, gdy pskowski mnich Filoteusz, zwracając się do moskiewskiego księcia, wzywał do wyplenienia sodomii i gomory (mużołóstwa), pedofilii w moskiewskich cerkwiach. Wtedy nadawał on nauce o „trzecim Rzymie” inne znaczenie, twierdząc, że Rzym zginął, bo moralnie się rozłożył. Jeszcze bardziej „rozłożona” była Moskiewszczyzna, począwszy od cerkwi. M. Kostomarow wspomina duńskiego dyplomatę, który w tej sprawie pisał: „moskiewski metropolita za dobre pieniądze daje zezwolenie na sprzedawanie wódki przy cerkwi. Ludzie przy cerkwi śpiewają i rozpustnie się zachowują. Kobiety nie ustępują mężczyznom. W Moskiewszczyźnie wszyscy kląkają. Kobiety, dziewczęta, dzieci, prostaczkowie i arystokracja. Kląkają nawet w cerkwi kapłani i mnisi”. I oto z łona tej „cerkwi” wykluwa się szatańska doktryna „trzeciorzymstwa”. Nieco później ideolodzy, poeci, hierarchowie cerkiewni, historycy (od Karamzina, Sołowjowa, Kluczewskiego po Pokrowskiego) wtłoczyli tę „dwunastowierszową” naukę w prokrustowe łoże koncepcji imperialnej, kiedy, począwszy od XVI wieku, ożywia się zaborcza polityka Kremla. Najstraszniejsze jest to, że już wtedy ukształtował się kult kata, który otrzymywał (oprócz zapłaty) jeszcze mienie straconego. Dlatego na Moskiewszczyźnie chętnych do zdobycia tego haniebnego „zawodu” było w bród. I nie dziwi to, bo w „moskiewskim ulusie” istniało ogromne zapotrzebowanie na ten diabelski stan, ponieważ tu budowano „marzenie” o bezkresnym imperium, podbijając, grabiąc terytoria, ziemie, mordując i gwałcąc całe narody. Sam głębinowy lud był „wychowywany” ideologią mordów i katowania. Dlatego takim „sukcesem” była narzucona moskiewsko-leninowska władza 1917 roku, rzucając w masy lumpenproletariatu hasło – „grabuj zagrabione”. Bolszewizm zrodził niebywały terror, niszcząc wolność, „wysławiając” masowe represje, rodząc władzę karabinem (według Mao Zedonga). Dzikość opriczniny nigdy nie opuściła tej „mesjanistycznej” hordy. Naturalne, że Moskale zawsze mordowali swoich carów-wodzów (jak i resztę) bez jakiegokolwiek sądu. Oparcie na złodziejach, duszogubach, kłamstwie i donosach stało się podstawą bytu różnorodnych imperialistów. Bo jak inaczej można ocenić publiczne „nagradzanie” („Za gorliwość”) przez cara Mikołaja I matki-chłopki, która wydała policjantom własnego syna, uciekającego z wojska, oraz to, co później przeszło w system wychowania „pawlikowo-morozowskiego”. Duch opriczników unosił się przez stulecia w tym dzikim „rzymsko-moskiewstwie”. Dlatego „Pytoszny prikaz” cara-mordercy Iwana IV tak dobrze zadomowił się w katowniach NKWD. Nie na darmo w 20. rocznicę „Czeka” jego kierownika, kata Jeżowa, sowiecki rząd nagrodził złotym „znakiem” oprycznika – psią głową z miotłą. Takimi samymi oprycznikami-mordercami są również dzisiejsi „wyzwoliciele”. Trzeba przyznać, że tą bezsensowną i ludożerczą imperialną „ideą” przesiąknięte były myśli i czyny, psie głowy i krwawe ręce wszystkich Moskoficzów – od carów po stajennych, od cerkiewnych „patriarchów” po głębinowy lud. „Piotry-Jekaterіny”, „Aleksandry-Nikołaje”, „Lenini-Stalini-Trockie”, „Breżniewy-Susłowy”, „Szczerbickie-Małańczuki”, „Putiny-Miedwiediewy-Gundiajewy” oraz inna „człekopodobna” żywina, fałszując i niszcząc wszystko, co żywe i prawdziwe, na wszelkie sposoby utrzymywała na powierzchni tę niebywałą herezję o moskiewskim mesjanizmie. Jak, czym, w imię czego? Odpowiedź – podbojami, zdradą, kłamstwem, zabijaniem ludzi, represjami, ludobójstwem. Po to, by panować nad „trzecim Rzymem”, współczesnym nazistowskim „ruskim-mirstwem”.
Taka niezmienna jest ta polityka, ideologia i praktyka, która przetrwała do dziś. Ale zawsze, tak zdecydowała historia, na tej drodze zła i samowoli moskiewskich „trzeciorzymców” stała Ukraina, ukraińskość, ukraińskie. Nazistowski model ludobójczej nienawiści „uber alles” w wykonaniu raszystowskim otrzymywał swój opór od Ukraińców, nie dając despotycznej imperii możliwości panowania „na wieki”. Właśnie ich (Ukraińców) walka o wolność, niepodległość, państwowość stawała się realnym zagrożeniem dla istnienia Moskwy. Nie bez powodu główny uzurpator ukraińskości, „Piotr I”, zapewniał, że „oderwanie małorosyjskiego narodu od naszego państwa – początek wszystkich naszych nieszczęść”. Taką esencją „przesiąknięty” jest i obecny dyktator, nieudany geniusz – Putlier. Rzeczywiście, utrzymanie Ukrainy w szponach „dwugłowego” potwora było „alfą i omegą” całej imperialnej polityki przez stulecia. Chańscy cary, sowieccy moskale, putlerowscy ludożercy – wszyscy „jednym miłem smarowani”. Pamiętając „testament” zwodniczej Jekateryny II, że niebezpiecznie jest odbierać Ukrainie wszystko naraz, niszczyli to „wszystko” w zależności od siły narodowego oporu. Jednak szczególną nienawiścią likwidowali to wszystko, co odróżniało Ukraińców od moskiewskich ordyńców: język ukraiński, kulturę ukraińską, historię ukraińską, ukraiński Kościół, tradycję narodową. Nie dziwi więc, że pod koniec lat pięćdziesiątych Akademia Nauk USRR nie wydawała już w języku ukraińskim ani jednej pracy naukowej z zakresu matematyki wyższej, astronomii, fizyki, mechaniki, chemii, fizjologii, medycyny… A na zjeździe historyków w Sztokholmie w 1960 roku w licznej delegacji naukowców był jeden jedyny historyk (nie Ukrainiec) z radzieckiej Ukrainy (Sztepa P. „Moskiewszczyzna”). A po co, skoro Kreml prowadził politykę niszczenia pamięci historycznej ukraińskości. Przywołuję te konkretne fakty, aby pokazać „niezmienność” takiej ludobójczej praktyki wobec Ukraińców. Bo także dziś, w czasach pełnoskalowej agresji Moskwy przeciwko Ukrainie, nauczanie dzieci języka ukraińskiego, literatury, historii, kultury, nauka według ukraińskich programów uważane są za „rozstrzeliwujący artykuł”. Despotyzm „trzeciego Rzymu” objawia się w pełni i jest realnym zagrożeniem nie tylko dla Ukrainy, ale i dla ludzkości. Ale zawsze jest wyjście, nadzieja i zmartwychwstanie. Bo przypominał Taras Szewczenko wszystkim istniejącym na tym białym świecie, że przecież „Powstanie Ukraina. Świat prawdy zabłyśnie”. To będzie właśnie „nowa Helada”, która ochroni ludzkość przed wszechświatowym złem oszalałej hordy „trzeciorzymców” i „ruskomirców”. I to stanie się znakiem sprawiedliwości, ponieważ Moskal – naród włóczęgów i sadystycznego okrucieństwa (za Horkym) – nie może mieć prawa do tworzenia dzikiej opryczniny. Musimy walczyć, pokonać. Pokonamy!
2 lipca. Rzeczywiście, Moskowia jest najbardziej niebezpieczna dla świata. Spośród siedmiu głównych zagrożeń, które określił szczyt NATO w Madrycie, Rosja zajmuje pierwsze miejsce. Jest klasyczną tyrańską despocją. Haniebnie, ale składnikiem tego zagrożenia jest także Białoruś, która pozostaje w wojskowo-politycznej integracji z Erefią. Już przed rozpoczęciem pełnoskalowej inwazji na Ukrainę wykazała się jako kraj wrogi nam, wspólnik i współuczestnik państwa-terrorysty, którego z jakiegoś powodu „niewygodnie” do dziś nazywać tak prawdziwie. Jednak minęło 12 lat (od 2010-go), odkąd zmieniono tę całkowicie przestarzałą (absurdalną) obowiązującą wersję Koncepcji Strategicznej Sojuszu, która stwierdzała, że Rosja ma być „partnerem strategicznym” NATO. Jakby nie było wojny zaborczej z 2014 roku, ośmioletniej wojny przeciwko Ukrainie i straszliwego mordowania ludzi ze strony Moskowii, która od dawna przekreśliła wszystkie normy prawa międzynarodowego i porządku światowego. Dopiero teraz świat coraz bardziej zaczyna uświadamiać sobie, że pokonanie tego wszechludzkiego zła rasistowskiej quasi-imperium, która si
…lując się stać „nadimperium zła”, nie wystarczy działać „na raty”, sektorowo, epizodycznie, fragmentarycznie, a czasem nawet zbyt zapobiegliwie. Odczuwalna jest pilna potrzeba systemowego programu (na poziomie światowym), obejmującego kompleks działań wojskowych, gospodarczych, finansowych, sankcyjnych, informacyjnych, humanitarnych i globalno-instytucjonalnych ze strony wszystkich wiodących państw. Oznacza to, że potrzebna jest ideologia obalenia rashistskiej półimperium. Nie będzie łatwo osiągnąć jedność krajów „Wielkiej siódemki”, a tym bardziej G-20. Ale poza tym trudno będzie zapewnić w przyszłości pokój i bezpieczeństwo świata, podobnie jak nie sposób wyobrazić sobie bezpiecznego tworzenia niezależnego państwa ukraińskiego, gdy obok będzie majaczyć agresywny jeżozwierz, nawet konający ruski. Sukcesu humanistycznego uda nam się dokonać, opierając się nie tylko na wynikach wojskowych, choć bez wątpienia głównym priorytetem jest właśnie zwycięstwo Ukrainy nad Kremlem na polu bitwy. Jednak to egzystencjalne zło pokonamy tylko wtedy, gdy zdołamy również zwyciężyć kulturowo, mentalnie, światopoglądowo, ideologicznie i informacyjnie. Nie zapominajmy bowiem, że mamy do czynienia nie tylko z nuklearnym monstrum, ale także z bardzo agresywnie zombifikowanym, w większości absolutnie nietolerancyjnym wobec „innego”, zdziczałym imperializmem „głębinowym narodem”, który na sztandarach tyranii niesie ideologię nienawiści różnej maści Puszkinów, Dostojewskich, Gorko-Biednych, Bułhakowo-Gładkich i innych wielkich ruskich… To jest zadanie domowe, które Ukraina wykona niemal samodzielnie. Sprawę tę można załatwić poprzez przemyślenie własnej historii, kultury, filozofii bytu, całkowicie rezygnując z „usług” nie tylko obcego, moskiewskiego spojrzenia na świat, ale także tych rodzimych akademików, historyków, filozofów, archeologów, pedagogów, kulturoznawców i artystów, dziennikarzy, politechnologów, którzy „smażyli kotlety”, przypodobując się ruskiemu mirowi. Nie zgrzeszę, jeśli powiem, że ta „inteligencka” gildia także jest współwinna tragedii narodu ukraińskiego, „uchylając” bramę dla zdobywców. Bo nienawidząc wszystkiego, co ukraińskie, z wściekłością występując przede wszystkim przeciwko utrwaleniu języka ukraińskiego jako państwowego, aktywnie popierając kremlowskie narracje w sferze kulturalnej, naukowej, językowej, cerkiewnej i informacyjnej, byli oni właśnie tymi bezpośrednimi „zapraszającymi” do „wyzwolenia”. To na podstawie ich „wniosków” kremlowscy mędrkowie wypisywali strategie ujarzmienia Ukrainy, tworzyli doktryny wojskowe, według których ziemie (Ukrainy), gdzie słychać głosy ruskojęzycznych, „śpiewają szanson i tańczą barynię”, stawiają pomniki Jekaterynom, Stalinom i Żukowom, nazywają ulice swoich miast i wsi puszkino-moskiewskimi, które mają istnieć tylko „na zawsze z Rosją”. Oczywiste jest, że tak dalej być nie może. Jakkolwiek nazywać by kolejne kampanie (dekolonizacja, dekomunizacja, derusyfikacja czy deimperializacja), muszą one być prawdziwe, nie powtarzając błędów dwóch majdanów. Bo strasznie wielkie ofiary tysięcy Ukraińców nikomu nie dadzą prawa postępować po faryzejsku, gdy umierają za Ukrainę najlepsi, a potem gorsi i nikczemni (ukrainofobi, kolaboranci, zdrajcy) znowu będą próbowali rządzić i załatwiać „czarne sprawy”. Jakoś do sfer duchowych, naukowych, kulturalno-oświatowych ręce nie sięgają. Szkoda, bo to właśnie tam „rodzą się” Obywatele, Ludzie. Chyba nie warto przy analizie dziedzin „kształtujących ludzi” posługiwać się dostatecznie zużytym pojęciem „lustracji”. Jednak te sfery potrzebują porządku i oczyszczenia. Bo daleko nie jedyną zdrajczynią w Ukrainie jest taka sobie dyrektorka kijowskiego liceum, „duszkina”, która była gotowa witać kwiatami orków, którzy obiecali tej marzycielce stanowisko „ministerki edukacji”. Ale pojawia się pytanie. Kto w takim razie dobiera i mianuje takie „kadry”? Myślę, że nie jedyną wśród ogółu estradowo-muzycznego są podobne do wiecznie śpiewającej Mogilewskiej, która niedawno zapro-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Żebyś zdechł! Żebyś białego świata nie widział! Żeby cię sto diabłów wzięło! Żeby ci chata spłonęła! Żeby ci brzuch pękł! Żeby ci czarno było! Żeby ci diabeł kumem został! Żebyś szczęścia nie zaznał! Żeby ci język kołkiem stanął! A niech cię wszelkie licho! A niech cię febra! A niech ci się nic nie uda! Żeby ci piorun strzelił z jasnego nieba! Żeby ci wszystko klinem stanęło! Bodaj cię kolki i febra! Bodaj cię łamanie i zgryzoty! Bodaj cię nagła śmierć trafiła! Bodaj cię febra wzięła! Bodaj cię kozioł bodnął! Bodajś klusek nie przełknął! A żebyś się zadławił! Bodaj cię zatkało! A niech cię na strych wywieje! Niech cię nagła krew zaleje! Niech cię z ziemią zmiesza! Niech cię szlag trafi! Niech cię licho weźmie! Niech cię wszelkie nieszczęście! Bodajś się trzy razy zapadł! Bodaj cię nagła śmierć! A niech cię licho! Niech cię nagła śmierć! Niech cię diabeł! Diabeł by cię upiekł! Diabły by cię porwały! A niech cię piekło! Diabły by cię tłukły! Bodaj cię na marach wynieśli! Bodaj cię ten znał, co trzcinami trzęsie! A żebyś dobra nie zaznał! A piorun cię trzaśnij! A żeby cię zatkało! A zapadnij się! A żeby cię cholera wzięła! A żebyś skwaśniał! A żeby ci stukało w głowie! A niech cię licho! A żeby cię choroba wzięła! A żeby cię cholera wzięła jeszcze przed wieczorem! Żeby cię piorun trzasnął! Niech cię weźmie mara! Bodaj cię zawieje i bezdroża! Diabeł by cię porwał! Bodaj cię w żyto głową! A pies by ci wargi oblizał! A krew by cię nagła zalała! A kręciłaby cię zła godzina! Licho cię weźmij! Matce twojej nagła śmierć! Matce twojej kij! Matce twojej choroba! Niech by cię syfilis zjadł! Niech cię szlag trafi! Niech cię nagła krew zaleje! Nieugotowany kisiel twojemu ojcu w gardło! Niech cię nagła śmierć! Porwałby cię stu-piekielny diabeł! Sól ci w oczy! Sto diabłów ci w wątrobę! Żeby cię zadławiło! Żeby cię pierwsza kula nie minęła! Żeby cię podniosło i rąbnęło! Żeby cię kręciło! Żeby cię wzięło za wątrobę! Żeby cię wzięło i nie puściło! Żeby cię porwało! Żeby cię piorun trzasnął! Żeby cię już zgarnęli! Żeby cię diabły w piekle smażyły! Żeby cię kolka pokłuła! Żeby cię kury zagrabiły! Żeby cię zła bieda pokonała! Żeby cię Morena pokonała! Żeby cię nosiło i nie posadziło! Żeby cię koza zjadła! Żeby cię cięło koło pępka! Żeby cię rozerwało! Żeby cię rozparło! Żeby cię skręciło! Żeby cię cholera wzięła! Żeby cię choroba napadła! Żeby cię mucha ugryzła! Żeby cię nieczysta siła wzięła! Żeby cię diabły na młynówce rozniosły! Żeby cię święta ziemia nie przyjęła!...
Tłumaczenie maszynowe
Lubow SERDUNYCZ, członkini NSPU, NSŻU, NSKU, WUT „Proświta” im. T. H. Szewczenki, osiedle typu miejskiego Stara Sieniawa (obwód chmielnicki). Słowo to broń, ale nie haniebna! Z czyich tylko ust nie brzmią obecnie przekleństwa! Mam na myśli ową jeszcze lutową frazę, skierowaną do wrogiego okrętu. I poszło! Poniosło się! Nawet billboardy postawili! Hańba! Telekanały nie zawsze wyciszają (nie pikają, nie zagłuszają) te haniebne słowa! W kogo my się zmieniamy? Do kogo się upodobniliśmy?! A do naszego wroga! Mało tego, wulgaryzmy to także negatywna energia, którą każdy z nas rozpowszechnia, zamiast nieść pozytyw! Tym samym wy (wy, ci, którzy używacie przekleństw!) jeszcze poświadczacie swoje zubożałe słownictwo, swoją degradację! I żadnych usprawiedliwień nie ma i być nie może! Aha, to wy tak rozluźniacie nerwy? I co, pomaga?.. A dlaczego nie ukraińskimi odpowiednimi słowami? Nie znacie? To szukajcie, uczcie się ukraińskiej leksyki, ona jest przebogata, nawet w słowa obelżywe, ale one nie są sprośne! (Niżej będzie ich pod dostatkiem). Można jeszcze jakoś zrozumieć używanie haniebnych słów, kiedy człowiek mówi o czymś strasznym w gorączce, ustnie, od razu, nie zdążywszy przemyśleć, czym można je zastąpić. Ponieważ mowa ustna tym właśnie różni się od pisemnej, że pierwsza jest nieprzemyślana. Jednak kiedy te słowa pojawiają się na ekranach telewizorów, billboardach, we wpisach w internecie, a do tego od znanych ludzi – jest to niedopuszczalne. I przede wszystkim dlatego, że czytają je także dzieci. Szybko wejdzie to do ich mowy, przy czym usprawiedliwieniem dla nich będzie: „A w telewizorze tak piszą i mówią… A tak w wierszu napisał poeta”. Dawniej takich słów nie drukowano, a jeśli gdzieś się zdarzały, to pisano je nie w całości, a z trzema kropkami w środku. Przerwaliśmy nasz, ukraiński, zwyczaj i tradycję bycia powściągliwymi, elokwentnymi, zdewaluowaliśmy i oczerniliśmy dobrodziejstwo, które niesie kulturalne słowo, oczerniliśmy słowami przekleństw i wulgaryzmów. Przekleństwa stały się już nie tylko emocjami, a postawą obywatelską, słowami, które zawładnęły wszystkim. Takiego czegoś nigdy nie było. Możemy długo się usprawiedliwiać, że niby przekleństwo zdejmuje stres i tym podobne... Ale… Ludzie! Przeszliśmy na język wroga! Taka mowa to jego norma: i dorosłych, i nawet dzieci, i przeciętnych ludzi, i tak zwanej elity (osób publicznych), i moskiewskich matek z synami, a mężów z żonami. To oni, oszalali, bezczelni, bezkulturowi, pokrywają wszystko i wszystkich swoim przekleństwem. I żyją z tym ICH przekleństwem, utonąwszy w słownym brudzie z głową i niosąc negatyw światu. Przekleństwa Moskali to, jak twierdzą specjaliści, diagnoza w psychiatrii, nazywa się koprolalia (łac. coprolalia; od stgr. kopros „kał, brud” + lalia „mowa”) – chorobliwy, czasem nieodparty pociąg do cynicznych i niecenzuralnych obelg bez żadnego powodu. Szczególnie wyraźny przy zespole Tourette’a, obserwowany jest także przy innych schorzeniach: schizofrenii, porażeniu postępującym, rzadziej – stanach maniakalnych. Oczywiście, nie u wszystkich, którzy używają moskiewskiej niecenzuralności, występuje stan maniakalny. U wielu to po prostu ograniczony zasób słownictwa. I nawyk nabyty w czasach przebywania w ZSRR. Bo wcześniej, nawet w domu, w rodzinie rodziców, między sobą, a nie tylko publicznie, nie mówiliśmy tych haniebnych słów. U Ukraińców Słowo było Bogiem! Czyli słowo ubóstwiano: do Słowa (Języka) odnoszono się jak do Boga, jak do Świętości. I jak do Broni. Broni za Dobro, za Prawdę, za Pokój. Ale złego nawyku łatwo się pozbyć! Warto tylko kilka razy przeprosić publicznie. Przypomnijmy mowę naszych babć i dziadków, która nie była zaśmiecona haniebną moskiewską niecenzuralnością. Przywróćmy sobie takie Słowo, jego Świętość! Zatrzymajmy całą tę niecenzuralność!!! Żeby Bóg nie odwrócił się od nas w trudnej sytuacji. A teraz piszę NASZE, ukraińskie słowa przekleństw, jeśli komuś tak bardzo chce się przeklinać. Chociaż… Wy przecież jesteście chrześcijanami?! A co mówi chrześcijańskie przykazanie? Że przeklinać to grzech! Zresztą, chyba nie tylko chrześcijańskie, bo nasza, ukraińska narodowa moralność takie przykazanie miała jeszcze w czasach przedchrześcijańskich… Więc wybierajcie, co z tych perełek nadaje się dla wrogów: Żebyś przepadł! Żebyś z rozumu zboczył! Żebyś ziemi się najadł! Żebyś popiołu się najadł! Żebyś kawałków się najadł! Żebyś pękł! Żebyś trzasnął! Żebyś miejsca sobie nie znalazł! Żebyś ciemiężycy się najadł! Żebyś mrówczanego alkoholu się napił! Żebyś oszalał! Żebyś się zgiął i nie wyprostował! Żebyś zachorował! Żebyś przepadł! Żebyś najadł się piołunu! Żebyś nie wiedział, jaki dzisiaj dzień! Żebyś wyciągnął się na prosto! Żebyś na czworakach łaził! Żebyś skwaśniał! Żeby cię nędza obsiadła! Żebyś się skręcił! Żebyś słońca nie widział! Żebyś trzasnął! Żebyś nie dojechał, a z powrotem nie wrócił! Żebyś światła nie zobaczył! Żebyś szczęścia nie zaznał! A smoły by ci gorącej do ust! Sto dziesięć diabłów ci w ogon! Diabeł by cię za duszę wziął! Sto sto diabłów na ciebie! Zaraza twojej matce! Trzysta chorób ci w wątrobę! Tfu na ciebie! A diabły wzięłyby cię! A wziąłby cię diabeł! Niech cię wyrzyga! A bodajbyś nieszczęścia nie miał! A bodajby ci buty zmokły! Żeby ci pióra w ustach wyrosły! Żeby z ciebie wyszła para! Żeby cię diabły wzięły! Żebyś się zaprzęgnął! Żeby ci oczy wyszły na potylicę! Żebyś oszalał! A bodajby cię mysz kopnęła! A bodajby cię diabły pochwyciły! A bodajbyś przepadł! A bodajbyś smoły w piekle się napił! Robaka ci w usta! A bodajby ci w wątrobie pękło! A bodajby cię trafiło! A bodajbyś dobra nie zaznał! A bodajby ci żaba na nogę nadepnęła! A bodajby cię zatkało! A bodajby cię tysiąc diabłów! A bodajby ci w gardle kość stanęła! A bodajby ci język uschł! Żebyś był pusty! Żeby ci tchu zabrakło! Żeby ci bąbel z nosa wyskoczył! Żeby cię drobne wszy obsypały! Żeby ci wyszło! Żeby ci wszystkie zęby połamały się na suchym gryczanym placku! Żebyś dobra nie zaznał! Żeby cię zatkało! Żeby ci kot bełkota przyniósł! Żeby ci kura na nogę nadepnęła! Żeby ci na tamtym świecie diabeł brodę osmalił! Żeby ci oczy na czoło wyłaziły! Żeby ci wyłaziło! Żebyś na czworakach...
Tłumaczenie maszynowe
Natalia HUMNYCKA, m. Lwów
Dzisiejsza brutalna wojna pełnoskalowa, którą cynicznie rozpętała Federacja Rosyjska przeciwko pokojowej Ukrainie w sercu Europy, obnażyła wiele problemów o zasięgu międzynarodowym, z którymi ludzkość mierzy się na przełomie XX i XXI wieku. Najważniejszym spośród nich jest problem utraty wartościowych duchowych drogowskazów, sięgających ideałów Harmonii, Piękna, Miłości z głębin antyku, a także pierwotnych, przedchrześcijańskich czasów. Od pierwszych dni tej okrutnej napaści przywódcy świata i zwykli obywatele wciąż nie przestają się dziwić, jak heroicznie Ukraina broni swojej świętej ziemi w nierównej wojnie z terrorystycznym przejawem. Skąd czerpiemy tak nieludzkie siły, skąd taki arystokratyzm ducha i moralna stałość? Na pytanie o źródła tego zdumiewającego heroizmu i potężnej motywacji naszego narodu w pewnym stopniu odpowiada genialna pisarka i intelektualistka Leся Ukrainka w swoim niezrównanym dramacie narodowym-feerii „Leśna pieśń”. Ten uznany za głęboko filozoficzne arcydzieło światowej literatury utwór Łesia Ukrainka napisała na przełomie XIX i XX wieku, w okresie złożonych kataklizmów, w przeczuciu I wojny światowej.
Spośród wszystkich dramatycznych utworów Łesi Ukrainki jedynie dwa poświęciła tematyce ukraińskiej: „Leśną pieśń” i „Boярynię”. Jednak „Leśna pieśń” jest szczególną perłą, diamentem, który powstał dzięki mitopoetyce
...ytycznym przemyśleniu, oszlifowaniu przez Łesię Ukrainkę ukraińskiego folkloru i przyrody. Głębokie dziecięce wrażenia z bajek, wierzeń, podań, legend, a także dziesiątków prześpiewanych i zapisanych ludowych pieśni ukształtowały w duszy niepospolitej, łagodnie-błyskotliwej Lesi cały Ukraiński kosmos, w którym odbiło się harmonijne współistnienie odrębnej osobowości z siłami Natury. Na poziomie intuicyjnym Ukraińcy odczuwali zarówno siłę, jak i piękno przyrody. Światopogląd ludu ukraińskiego w epoce przedchrześcijańskiej charakteryzuje się animizmem, to znaczy zniwelowaniem granic między przyrodą organiczną a nieorganiczną. Nasi praojcowie sakralizowali przyrodę, uważali ją za ożywioną. Dlatego też archetypem „Leśnej pieśni” jest drzewo. Główna bohaterka utworu, Mawka, nazywa „brzozę” „siostrą”, a pod koniec dramatu staje się wierzbą. W utworze zaangażowane są wszystkie czynniki, które z wielkim smakiem estetycznym tworzył, pielęgnował i wykorzystywał naród ukraiński: pieśń, melodia, kolor (malarstwo, haft, tkactwo dywanowe…), słowo (mity, legendy, podania, ballady, dumy, poematy, pieśni)... Bo wyrafinowana, delikatna melodia fletni Łukasza obudziła wielką miłość w Mawce i zwróciła jej duszę. Migocząca paleta różnobarwnych, delikatnych kolorów materializuje, uobecnia szczególne odczucia na poziomie intuicji, głębokich podświadomych przeżyć bohaterów dramatu. Taki niezatarty dziecięcy świat, ukształtowany bogatym, różnorodnym ludowym folklorem, wybuchnął niemal po upływie ćwierć wieku (rękopis z 1911 r., a druk w
...„Літературному Віснику” w 1912 r.) poetycki arcydzieło, które krytycy literaccy na świecie stawiają obok „Zatopionego dzwonu” Hauptmanna, „Pera Gynta” Ibsena, „Snu nocy letniej” Szekspira… Łesia Ukrainka siłą swojego poetyckiego słowa ujawniła wielkość duszy ukraińskiego narodu, jego potencjalną mesjanistyczność w tym literackim arcydziele, które zyskało szerokie uznanie na świecie. „Leśna pieśń” stała się wzniosłym sławieniem wysokiej duchowości ukraińskiego narodu, który żył w harmonii z boskością Przyrody według wypracowanych przez niego przez wieki niezachwianych praw moralnych. Według rytmów i cykli tych praw funkcjonowało i przetrwało przez stuletnie kataklizmy ukraińskie społeczeństwo. Prawa moralne współżycia wspólnoty i Przyrody są tym pierwiastkiem stałości, szlachetności, arystokratyzmu, wysokiej duchowości Ukraińców. Te prawa i moralne cnoty stały się dla większości naszego narodu sakralne i niezachwiane! Taka czołobitność Ukraińców wobec przyrody odbita jest w obrazie wujka Lewa, za którą istoty leśne odpłacają wujkowi tym samym. Jednak bohaterowie, jak „Per Gynt”, tak i „Zatopiony dzwon”, nie demonstrują takich harmonijnych stosunków. Z tej harmonii rodzi się Piękno i ofiarna miłość Mawki do Łukasza. Mawka (w tej postaci Łesia Ukrainka zaszyfrowała swoje Marzenie o idealnej Miłości, Pięknie, Harmonii) duchowo wyższa od Łukasza, który nie zdołał oprzeć się ludzkiej dualistycznej naturze i wymienił wierną miłość Mawki na materialne zachcianki Matki i Kyliny. Mawka delikatnie wyrzuca swojemu ukochanemu, wskazuje na jego tragiczny błąd, że nie zdołał „swym życiem do siebie dorównać”. W tych słowach Mawki Łesia Ukrainka zawarła głęboką tezę filozoficzną od antyku „Poznaj samego siebie” (Platon) po filozofię Hryhorija Skoworody z jego sentencją „nie ciało jest Człowiekiem, lecz Dusza Człowiekiem” oraz Szewczenkowskie „raz dobrem ogrzane serce, wiek nie ostygnie”. I ten szereg naszych duchowych przewodników, utalentowanych klasyków, można kontynuować aż do dziś. Aby pojąć szlachetną naturę Ukraińca, trzeba czytać ukraińskich klasyków, zwłaszcza „Leśną pieśń” Łesi Ukrainki, która wciąż czeka na swoje wysokiej klasy przekłady na różne języki świata. Podobnie jak reszta niepowtarzalnych ukraińskich klasyków. Warto tu wspomnieć o genialnych lakonicznych nowelach Wasyla Stefanyki, które ukazują wielkość ukraińskiego chłopa, wielkość jego niezłomnej miłości do swojej ziemi, do swoich korzeni. Oraz o naszych genialnych reżyserach Ołeksandrze Dowżence i Leonidzie Osice. I na szczęście jeszcze wiele, wiele imion i wydarzeń historycznych, które w rezultacie wykształciły unikalny typ ukraińskiego nieustraszonego, niezłomnego Wojownika, który w razie potrzeby jest gotów oddać swoje Życie za wolność rodzimej Ukraińskiej Ziemi, za demokratyczne wartości ludzkości. W tym właśnie tkwi mesjanizm Ukrainy. Bo tylko wolny człowiek, człowiek Odrodzenia, może żyć w harmonii z drugim człowiekiem i Przyrodą! A w razie potrzeby – bez wahania stanąć w obronie cywilizacji.
Tłumaczenie maszynowe
22. Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego im. P. Jacyka, którego założycielami są Liga Ukraińskich Mecenasów oraz Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy, stał się prawdopodobnie najtrudniejszym ze wszystkich dotychczasowych. Do kwarantanny dołączyła wojna rosyjsko-ukraińska. Ale obecnie konkurs dobiegł końca i znamy nazwiska zwycięzców. O warunkach przeprowadzenia turnieju językowego i jego pomyślnym zakończeniu w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej opowiada jeden z założycieli, doktor nauk farmaceutycznych, profesor, kierownik katedry farmacji przemysłowej, klinicznej i farmakologii klinicznej NMAPO imienia P. L. Szupyka, przewodniczący rady nadzorczej PJSC „Firma farmaceutyczna „Darnycia”, prezes Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Liga Ukraińskich Mecenasów” Wołodymyr ZAHORIJ. – Wołodymyrze Antonowyczu, dosłownie w przededniu wojny, w lutym tego roku, rozmawialiśmy z Panem o niezwykle trudnych – „kwarantannowych” – warunkach, w których odbywały się dwa ostatnie konkursy, ale nie mogliśmy nawet wyobrazić sobie, co czeka Ukrainę 24 lutego. – Wszyscy czuliśmy, że istnieje poważne zagrożenie rosyjską interwencją i rozumieliśmy, że to zagrożenie jest duże, ale nie chciało się w to wierzyć. 26 lutego miał odbyć się czwarty, finałowy etap konkursu, aby wyłonić zwycięzców 22. konkursu, ale on, rzecz jasna, nie odbył się w wyznaczonym czasie. 24 lutego, kiedy na Kijów spadły rakiety, nie było już głowy do konkursu. W tamtych pierwszych dniach i tygodniach wojny, kiedy trwał atak wrogów na Kijów, w ogóle trudno było się zorientować, co i jak będzie. Życie stało się podporządkowane realiom wojny. Nikt wtedy w ogóle nie mógł powiedzieć, kiedy i na jakich warunkach zakończymy nasz turniej językowy. Dosłownie w przededniu wojny pracownicy Ligi Ukraińskich Mecenasów rozesłali organizatorom w obwodach biblioteczki do nagrodzenia każdego zwycięzcy trzeciego etapu konkursu, a to ponad 800 biblioteczek. Właśnie tylu zwycięzców było w trzecim – obwodowym – etapie konkursu. Rozesłali także wszystko, co niezbędne do przeprowadzenia zawodów. Instytut Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy pod kierownictwem dyrektora Pawła Hrycenki przygotował zadania we wszystkich nominacjach, które również zostały rozesłane i miały zostać rozpakowane oraz ogłoszone przed uczestnikami turnieju 26 lutego równo o godzinie 10. Przez pierwsze trzy miesiące wojny tematu zakończenia 22. konkursu nie sposób było nawet poruszać. Ale pod koniec maja w ministerstwie oświaty zaproponowano, aby jednak przeprowadzić finałowy etap zawodów i zakończyć konkurs. Zgodziliśmy się. Oczywiście pojawiło się wiele pytań – jak i w jaki sposób to zorganizować i gdzie szukać zwycięzców? Wiemy, ile milionów Ukraińców wyjechało z dziećmi za granicę i mieszka obecnie na całym świecie – w krajach Europy, USA, Kanady, nawet w Australii… Już nie mówię o tych dzieciach z rodzicami i bez rodziców, które zmuszono do wyjazdu do Rosji. To już nasza tragedia. A ile obecnie dzieci jest na okupowanych terytoriach, ile dzieci jest pod ciągłymi rosyjskimi ostrzałami… – W Ministerstwie Oświaty poinformowano nas, że w końcowym etapie naszego językowego maratonu wzięło udział 556 uczniów i studentów z ponad 800 finalistów. Wiedząc, jak wojna rozrzuciła ludzi i ilu jest obecnie przesiedleńców, wiedząc, ile miast i wsi jest pod okupacją, ile dzieci jest w dalekich światach, ta liczba robi wrażenie, bo pracownikom ministerstwa i pedagogom w regionach przyszło odszukiwać zwycięzców, organizować ich pracę zdalnie, trzymać wszystko pod kontrolą i w końcu pomyślnie przeprowadzić końcowe zawody. – Możemy tylko podziękować Ministerstwu Oświaty i Nauki za taką niesamowitą pracę. W poprzednich latach czwarty etap tradycyjnie odbywał się we wszystkich obwodach – bardzo uroczyście, ze świętami języka ojczystego, z nagradzaniem prezentami i dyplomami zwycięzców 3. (obwodowego) etapu konkursu, a do Kijowa jako członkowie jury przyjeżdżali oceniać prace finalistów przedstawiciele wszystkich regionów Ukrainy. Oczywiście posiedzenie jury odbywało się w Kijowie i sprawdzano prace zwycięzców przez kilka dni. Obecnie wszystko było inaczej. Finaliści pisali prace zdalnie, fotografowali je i przesyłali do Instytutu Modernizacji Treści Oświaty MON Ukrainy, który odpowiada za ten projekt ze strony ministerstwa oświaty. A członkowie jury sprawdzali prace również zdalnie… Obecnie lista zwycięzców 22. konkursu jest opublikowana na stronie MONU. Wiecie, teraz chce mi się wielu osobom przypomnieć, jaki konkurs prowadzimy już od 22 lat. To konkurs wiedzy o języku ukraińskim, konkurs w kraju, który obecnie na frontach wojny rosyjsko-ukraińskiej wywalcza straszną ceną swoje prawo do tego, aby w Ukrainie jej obywatele mówili w języku ukraińskim, swoje prawo do ukraińskiej tożsamości, kultury, historii… Jestem przekonany, że gdyby Ukraina mówiła po ukraińsku, tak jak Polacy po polsku w Polsce, jak Niemcy po niemiecku w Niemczech, jak Francuzi po francusku we Francji, to nie mielibyśmy dzisiaj tej wojny. Nikt nie przychodziłby tutaj ratować „rosyjskojęzycznej ludności Ukrainy”. W końcu ta wojna z północnym sąsiadem trwa prawie 400 lat i mamy obecnie szansę na zwycięstwo… Przejrzałem listy zwycięzców 22. konkursu. Tam przedstawiona jest praktycznie cała Ukraina – od Odessy do Czernihowa i od Wołynia do Charkowa, od Zakarpacia do Mikołajowa… Robi wrażenie! A to uczniowie szkół, uczniowie szkolnictwa zawodowego i kolegiów, studenci. Przypomnę, w naszym konkursie biorą już udział dzieci tych uczestników, którzy rywalizowali w nim 22 lata temu. A wielu uczestników konkursu obecnie z bronią w ręku broni Ukrainy. Jeszcze czekamy na wyniki od Ministerstwa Obrony Ukrainy. Wojskowi planują przeprowadzić końcowy etap konkursu we wrześniu. – Mimo covidu i kwarantanny w tym roku w konkursie brali udział, między innymi, uczniowie z Belgii i Naddniestrza. I choć obecnie mamy niełatwą sytuację, przygotowujemy dla nich dyplomy zwycięzców naszego konkursu. Oczywiście w formie elektronicznej. Moglibyśmy przekazać jako prezenty także książki dla zwycięzców, ale to trudne. – Był czas, kiedy wspierało nas Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Właśnie wtedy w konkursie brały udział ukraińskie dzieci z diaspory z ponad trzydziestu krajów świata. Wspominam z przyjemnością kilka lat z rzędu na scenie teatru im. Iwana Franki podczas uroczystej ceremonii nagradzania zwycięzców – ponad trzydzieści flag tych krajów. I to nie były tylko flagi, to była także realna praca Ministerstwa Spraw Zagranicznych z ukraińską diasporą tych krajów. W ostatnich latach tego, niestety, nie było. A to niezwykle ważne, ponieważ Ukraińcy świata w ten sposób jednoczyli się wokół Ukrainy. Po raz kolejny przekonujemy się, że wszystko zależy od państwa i od konkretnych urzędników, od ich państwowotwórczego lub niepaństwowotwórczego stosunku do kraju. Na przykładzie Belgii i Naddniestrza widzimy realne pragnienie Ukraińców, by wesprzeć swoją Ojczyznę, komunikować się w języku ukraińskim. I tutaj państwo – mimo wojny! – musi zwrócić na nich uwagę! – Chyba warto wspomnieć w naszej rozmowie także o mecenasach konkursu… – Przede wszystkim chcę wspomnieć o naszym zbiorowym mecenasie – Związku Ukrainek Australii. Tradycyjnie wspierają konkurs od samego jego początku, co roku
Wołodymyr Zahorij, przekazując hojne datki. Nie był wyjątkiem i ten konkurs. Ale kiedy na Ukrainie rozpoczęła się pełnoskalowa wojna, poprosili oni, aby zebrane i przesłane dla zwycięzców konkursu środki przekazać na Siły Zbrojne Ukrainy. To niezwykle patriotyczny czyn i niezwykle ważny w tamtych pierwszych tygodniach wojny. W ich imieniu przekazaliśmy tę darowiznę – 200 tysięcy hrywien – na armię. Obecnie, usłyszawszy, że konkurs się zakończył, ponownie rozpoczęli zbiórkę środków na nagrody dla zwycięzców 22. konkursu. Nawiasem mówiąc, w Australii są też inni mecenasi naszego konkursu. Pisarka Łesia Tkacz również co roku ustanawiała swoje nagrody dla zwycięzców. Przy okazji chcę powiedzieć, że mamy nagrodę imienia Dmytra Nytczenki, ojca Łesi Tkacz, ustanowioną przez Ligę Ukraińskich Mecenasów i rodzinę Dmytra Nytczenki dla tych, którzy stoją w obronie ukraińskiego słowa. I w tym roku jury wyłoniło laureatów tej nagrody, ludzi, którzy szczerze troszczą się o język państwowy i wspierają nasz konkurs. Są to: pisarka, dziennikarka Iren Rozdobudko, ukraiński historyk, prowadzący radio „Kultura”, działacz społeczny i polityczny, pracownik naukowy Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy Ołeksandr Alfiorow oraz naukowiec, działacz społeczny, Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń. Myślę, że niedługo wręczymy laureatom nagrody. – Jak odbędzie się finałowa część konkursu – nagrodzenie zwycięzców? – Niestety, również zdalnie. Nikt obecnie, podczas wojny, nie weźmie na siebie odpowiedzialności za gromadzenie uczniów i studentów w jakiejś sali na uroczystość wręczenia nagród. Wiem, że były propozycje nagradzania we Lwowie, w ojczyźnie Petra Jacyka, ale obecnie na Ukrainie nie ma bezpiecznego miejsca. I nikt nie zaryzykuje wożenia dzieci. Zatem nagroda pieniężna zostanie przesłana na karty bankowe zwycięzców lub ich rodziców, a dyplomy przekazane w formie elektronicznej. Żywimy nadzieję, że i w tym roku zwycięzcy 22. Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. P. Jacyka otrzymają stypendia prezydenckie. Nie są to aż tak wielkie środki w skali państwa, a dla wsparcia i prestiżu języka państwowego w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej byłoby to niezwykle ważne i znaczące, bo walczymy także o język ukraiński! Rozmowę zapisała Switłana KORONENKO. Gratulujemy organizatorom i uczestnikom 22. konkursu im. Petra Jacyka! Dyrekcji Ligi Ukraińskich Mecenasów, Prezydentowi, wielce szanownemu panu Wołodymyrowi Zahorijowi, Przewodniczącemu jury konkursu, wielce szanownemu panu Pawłowi Hrycence, Dyrektor wykonawczej, wielce szanownej pani Switłanie Koronenko-Słaboszpyckiej, Ministerstwu Oświaty i Nauki Ukrainy. Wielce szanowni organizatorzy, uczestnicy i zwycięzcy 22. Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. Petra Jacyka, nauczyciele, wykładowcy i rodzice! Związek Ukrainek Australii serdecznie wita Państwa z okazji zakończenia 22. Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. Petra Jacyka, w roku, kiedy rozpoczęła się agresywna wojna przeciwko Ukrainie ze strony odwiecznego, zaciekłego rosyjskiego wroga, powodując straszne, nieludzkie skutki morderstw i zniszczeń narodu ukraińskiego oraz Ukrainy. Ta straszna wojna grozą wstrząsnęła i ogarnęła cały świat! W tak trudnym i niebezpiecznym czasie zdołali Państwo doprowadzić 22. konkurs do jego zakończenia, aby nagrodzić zwycięzców premiami. To doprawdy heroiczny i cenny czyn, który zasługuje na wysokie uznanie. Cześć i chwała Wam! Konkurs im. Petra Jacyka jest nie tylko potrzebny dla zachowania i odrodzenia języka ukraińskiego – jest on niezbędny, zwłaszcza teraz! Ukraina i naród ukraiński odważnie i heroicznie walczą o niepodległość i całość swojej Ukrainy. Jesteśmy dumni z naszych obrońców – Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy w wielkim niebezpieczeństwie bronią Ukrainy na linii frontu wojny, oraz wszystkich tych, którzy odważnie bronią swojego rodzinnego kraju. Wierzymy w zwycięstwo i świetlaną przyszłość Ukrainy! Niestety, wróg nasz podstępnie i zdradziecko próbuje zniszczyć Ukrainę. Ależ Ukraińcy to naród starożytnego, silnego i wolnego Rodu, który istniał jeszcze w czasach Rusi Kijowskiej i epoki kozackiej! Ukrainoznawcy współczesnej i dawnej historii Ukrainy wierzą, że ukraiński geniusz jeszcze zadziwi świat! Sława Ukrainie! Bohaterom sława! Drodzy uczestnicy i zwycięzcy konkursu im. P. Jacyka! Dzisiaj Wy jesteście bohaterami święta! Otrzymaliście zasłużone nagrody za Waszą wiedzę i miłość do ojczystego słowa. To wspaniałe i piękne, gratulujemy Wam! 22. Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego im. Petra Jacyka oficjalnie się kończy, ale to nie koniec – duchowe odrodzenie Ukrainy i języka ukraińskiego oraz odbudowa zniszczonej przez wroga Ukrainy będzie trwać w tym trudnym czasie. Zatem nie zatrzymujcie się, dumnie i odważnie nieście nasz sztandar i zapaloną iskrę miłości do ojczystego słowa i przekazujcie to przyszłym pokoleniom Ukrainy. Życzymy Wam sukcesów, wielkich osiągnięć, twórczego natchnienia i Bożego błogosławieństwa w Waszym życiu! Niech spełnią się marzenia, ziszczą się nadzieje! Związek Ukrainek Australii, Lubomyra Kwasnycia-Key, przewodnicząca organizacji, Wałentyna Domazar, referent kulturalno-oświatowy.
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku po raz pierwszy odbył się konkurs imienia Petra Jacyka we Włoszech. Jego inicjatorkami została grupa koordynacyjna w składzie: Żanna Czerneha, Switłana Steć, Tetiana Łukaszczuk, Natalia Fedorowycz. W pierwszym etapie konkursu wzięło udział pięć szkół: ukraińska szkoła sobotnio-niedzielna „Najświętsza Rodzina” (m. Pompeje), ukraińska szkoła sobotnia „Prestiż” (m. Rzym), ukraińska szkoła sobotnia „Słonecznik” imienia Hryhorija Tkaczuka (m. Seregno), ukraińska szkoła „Radość” (m. Rawenna), ukraińska szkoła „Radość” (m. Bolonia). Łącznie rywalizowało 37 uczestników w kategoriach klas 4, 5, 6, 7, 8. Zadania dla konkursowiczów opracowali nauczyciele tych szkół, a sam konkurs odbywał się zdalnie. Prace konkursowicze przesyłali jury pocztą elektroniczną. Żanna Czerneha Przeprowadzenie we Włoszech takiego konkursu to znaczące wydarzenie, gdyż Ukraińcy to jedna z najliczniejszych grup etnicznych we Włoszech. Według statystyk, na dzień 1 stycznia 2019 roku liczba Ukraińców, którzy oficjalnie posiadają zezwolenie na pobyt we Włoszech, wynosi 234 058 osób. To emigracja zarobkowa, która przyjeżdża do Włoch do pracy od połowy lat 90., Włosi ukraińskiego pochodzenia, tak zwani „włoscy Ukraińcy”, a także przedstawiciele duchowieństwa katolickiego. Jak zaznacza Wikipedia, „co roku na Półwyspie Apenińskim rośnie liczba ukraińskich dzieci. Część z nich przyjeżdża dzięki łączeniu rodzin, inne rodzą się we Włoszech w ukraińskich lub mieszanych rodzinach. We Włoszech działa szereg szkół sobotnich i niedzielnych, w których dzieci uczą się równolegle z włoskimi placówkami oświatowymi. Od 2009 roku dwie z tych szkół, „Prestiż” (m. Rzym) oraz „Pierwsza jaskółka” (m. Wenecja), w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty i Nauki Ukrainy, dają możliwość uzyskania ukraińskiego dyplomu o wykształceniu średnim”. Konkurs języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka we Włoszech to znaczące wydarzenie, które poświadcza miłość Ukraińców we Włoszech do ojczystego języka i chęć zaszczepienia miłości do niego dzieciom, które dorastają już w środowisku włoskim. Na moje pytanie, dlaczego postanowiono przeprowadzić konkurs, pani Żanna Anna PROKAZIUK, studentka III roku dziennikarstwa LNU im. I. Franki, członkini „Młodej Proświty” Starokonstantynowska „Proświta”, która znajduje się w obwodzie chmielnickim, w czasach aktywnej fazy wojny rosyjsko-ukraińskiej jest zmobilizowana jak nigdy. Możecie powiedzieć: „Przecież jesteście na tyłach, macie spokojniej”. Ale nie zapominajcie, że mamy miasteczko wojskowe, dlatego „przyloty” odczuliśmy już pierwszej nocy inwazji raszystów. Ale nie o tym, a o szczególnej solidarności prośwician, w tym młodego skrzydła „Proświty”, w tym niełatwym czasie. Oczywiście, pleciemy siatki, zbieramy, co możemy, aby wesprzeć zarówno obronę terytorialną, jak i tych, którzy są na froncie. Jednak nie porzucamy też pracy kulturalno-oświatowej. Tak, nasza szefowa Lidia Jarochno prowadzi kursy nauki języka ukraińskiego, gdzie doskonali swoją wiedzę piętnastu przesiedleńców. Dołączyli do nich dwoje naszych mieszczan, którzy ukończyli rosyjską szkołę i nie uczyli się ukraińskiego, bo ich rodzice byli wojskowymi, a jak wiadomo, w takim przypadku można było zrezygnować z tego przedmiotu nauczania. Zajęcia odbywają się w bibliotece centralnej przy aktywnym wsparciu jej pracowników. Do końca sierpnia pomyślnie zakończono kurs, który przewiduje 25 lekcji. Rozpoczęto nabór chętnych do nauki i doskonalenia ukraińskiego w nowej grupie. Czerneha, przewodnicząca stowarzyszenia Support UA children APS, odpowiedziała: – Niestety, ludzie, którzy wyjechali za granicę do pracy, w pierwszej kolejności myślą, jak zarobić pieniądze, żeby przeżyć i wykarmić rodzinę, a cała reszta schodzi na dalszy plan. Znam Ukraińców, gdzie mama i tata to przybysze z Ukrainy, a ich troje dzieci nie rozumie języka ukraińskiego. Rodziców oczywiście to boli, ale od rana do wieczora muszą pracować, a dzieci w tym czasie uczą się we włoskim środowisku. Wieczorem nie wystarcza już energii, żeby zajmować się nauką języka. Są też rodziny mieszane. Tutaj sytuacja nie jest lepsza. Jak być, gdzie szukać wyjścia? W Mediolanie, gdzie jest 20 000 samych rezydentów Ukraińców, nie było żadnej szkoły, poza tą przy kościele greckokatolickim w niedziele rano i tylko dwie godziny. W Mediolanie jest nie jedna rosyjska szkoła, a ukraińskiej szkoły sobotniej do 2020 roku nie było. Do rosyjskiej prowadzali też nasi rodacy. W rozmowie z nimi rozumiesz, że dawali oni pierwszeństwo rosyjskiemu przez prestiż, a także przez to, że znając go, można było dostać pracę (głównie) w sklepie, gdzie zaopatrywali się turyści z Rosji. Aby otworzyć szkołę przy stowarzyszeniu, potrzebni są albo sponsorzy, albo wielu uczniów, żeby można było pokryć wydatki i nie obciążać budżetu rodzinnego. Ale i niska cena nie bardzo wpływa na entuzjazm rodziców, by prowadzać dzieci do szkoły w swój dzień wolny, a jeśli to jeszcze w środku tygodnia, to w ogóle ciężko. Pierwsze pytanie, które stawialiśmy przed sobą, jak zainteresować rodziców? Odpowiedź jest – przez prestiż języka! Przez studiowanie biografii znanych ukraińskich osobistości! Przez udział w prestiżowych konkursach! Przez nagradzanie nauczycieli i uczniów. Slogan jest jeden: „Ukraiński – to jest super”! Kiedy mi powiedziano, żebym nie obciążała swojego dziecka ukraińskim, bo żyć mu za granicą (nigdy nie wiesz, gdzie nas rzuci los), może lepiej uczyć się rosyjskiego? – odpowiedziałam, że syna nie przygotowuję na sprzedawcę, a życzę mu pracy w międzynarodowej firmie, gdzie według obecnych kryteriów trzeba znać minimum cztery języki, z których jeden jest rzadki. Wtedy, mówię, uważajmy, że ukraiński jest właśnie tym „rzadkim”. Chcę, żeby nasze dzieci postrzegały nas przez pryzmat widzenia naszych pisarzy, historyków, żeby zaczęły myśleć po ukraińsku. Dla mnie język ukraiński to
Tłumaczenie maszynowe
Kateryna HRUDKO, organizatorka konkursu im. Petra Jacyka, Naddniestrze. Ostatni raz konkurs ten odbywał się u nas w 2006 r. W tym roku szkolnym postanowiliśmy przeprowadzić go dla uczniów i studentów Naddniestrza, ponieważ mamy trzy języki urzędowe, a dzieci uczą się języka ukraińskiego jako drugiego urzędowego w każdej szkole naszego państwa. Planujemy przeprowadzać ten konkurs co roku, ponieważ organizacja, do której należę, ma na celu zaszczepienie miłości do języka ukraińskiego uczniom, zainteresowanie ich literaturą i kulturą Ukrainy. W tym celu organizujemy mnóstwo konkursów i staramy się współpracować z ukraińskimi organizacjami. Konkurs w tym roku szkolnym przeprowadziliśmy zdalnie, tak jak pisaliśmy jeszcze w warunkach kwarantanny. Otwarcie konkursu rozpoczęło się o 9.00 od słów przewodniczącej naszej organizacji „Switocz” Olhy Hrudko, potem była niewielka część świąteczna, w której zapoznaliśmy dzieci z biografią P. Jacyka i opowiedzieliśmy o samym konkursie, po czym wszystkie dzieci zostały podzielone na klasy i każde z nich przeszło przez link na wideospotkanie ze swoim nauczycielem, otrzymało zadanie i zaczynało pisać pod kamerą swoją pracę. Prace wysyłano pocztą elektroniczną, a połączenie wyłączono. Wszystkie prace sprawdziła komisja w ciągu kilku dni. Podsumowano wyniki, które wysłaliśmy do Ligi Ukraińskich Mecenasów. W zawodach brali udział uczniowie z sześciu miast i wielu wsi. Uczniowie i nauczyciele ucieszyli się, że u nas znów odbywa się ten konkurs. Przekazują wam szczere pozdrowienia i życzą zwycięstwa oraz pokoju. W konkursie rywalizowało 195 uczniów, ale nie wszystkich zgłosiliśmy do list, ponieważ nie wszystkie prace były godne, chociaż za aktywny udział i miłość do języka ukraińskiego można było nagrodzić wszystkich. W tym roku szkolnym planujemy przeprowadzić konkurs w trybie stacjonarnym i powiadomić o tym wszystkich nauczycieli, dlatego że nie wszyscy o nim wiedzieli i mogli dołączyć. Rozumiemy, że teraz macie ciężki czas. Martwimy się i modlimy za Ukrainę. Trzymajcie się, jesteśmy z wami. Przyjechało do nas wiele waszych dzieci, które wspieramy i którym pomagamy. Rozumiemy, że w Ukrainie trwa prawdziwa wojna. Walczmy do zwycięstwa! To moja tożsamość, mój znacznik identyfikacyjny. Kiedy słyszę gdzieś za granicą język ukraiński, rozumiem, że to swój człowiek. Możemy władać kilkoma językami, ale myślimy i żyjemy ojczystym. Język to złota niteczka, która łączy ze sobą pokolenia, ludzi na całym świecie jednego narodu, jednej kultury, jednej mentalności. Teraz, w okresie wojny, język na froncie to także wybawca życia. Język to podstawa państwowości. Jest język – jest państwo, nie ma języka – kolonia. Pozbądźmy się sowieckiej przeszłości. Zwracam się do wszystkich nauczycieli za granicą, rozumiem, z jakimi trudnościami się stykają, ale mimo wszystko organizujcie lekcje chociaż online, ale organizujcie! Swoją drogą, kiedy dziecko uczy się języka rodziców, zaczyna ich jeszcze bardziej szanować. Rozmawiała Switłana KORONENKO
Tłumaczenie maszynowe
– Kiedy zaczynałam pracę, trochę się martwiłam, czy uda mi się zainteresować, czy nie rozczaruję – dzieli się myślami Lidia Jarochno. – Jednak po kilku zajęciach znikło napięcie, pojawiło się szczere zaufanie i swobodna wymiana myśli. Na przykład przy omawianiu tematu „Miasto. Wieś. Ulica” naprawdę wzruszało to, z jaką przejmującą miłością opisywali rodzinne strony. Przed oczami ożywały ulice Charkowa, Zaporoża, Melitopola, stawały opuszczone domy i domki, sady i parki, aż łzy cisnęły się do oczu i sam chciałeś odwiedzić te strony. Od młodych kursantek usłyszeliśmy, że one i ich przyjaciele od dawna chcieli rozmawiać po ukraińsku, jednak brakowało środowiska ukrainojęzycznego. Dlatego charkowianka Anna i Weronika z Melitopola często zostawały po zajęciach, aby jeszcze porozmawiać po ukraińsku, po prostu pogadać. Do takiej pracy zaangażowano młodych proświtian, którzy szybko znaleźli wspólny język z rówieśnikami. W trakcie pracy kursiści nie tylko pilnie pracowali, ale też się zaprzyjaźnili, składali ciekawe propozycje, zwłaszcza dotyczące pogłębienia wiedzy z historii Ukrainy. Uwzględniając życzenia słuchaczy, zaprosiliśmy do tej pracy proświtian-historyków – dyrektorkę ZOSz nr 8 Tetianę Skryżewską oraz naukowego pracownika Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Tarasa Prokaziuka, którzy oprócz wykładów przeprowadzili interesujące wycieczki krajoznawcze.
Pracę z rodzimym słowem urozmaicaliśmy, angażując kursistów w spotkania literackie z pisarzami, zwłaszcza z Witalij-
...em Michalewskim – członkiem NSPU, przewodniczącym obwodowej „Proświty”, docentem Chmielnickiego Uniwersytetu Narodowego; a także ze znanymi pisarzami-proświtianami Anatolijem Nencinskim i Wasylem Horbatiukiem, którzy przybyli do Starokostiantyniwa z okazji stulecia i uczczenia pamięci Mykoły Mahery – pisarza, pedagoga i pierwszego przewodniczącego odrodzonej w 1990 roku Chmielnickiej obwodowej „Proświty”. Zapadnie w pamięć zarówno starokostiantyniwianom, jak i słuchaczom kursów wieczór-prezentacja poetyckiego zbioru Lidii Jarochno „Na szalach wieczności”, ponieważ w wierszach poruszono problemy współczesności, związane z wojennym lichem.
Proswiatництwo, uważamy, – to także żmudna i niecierpiąca zwłoki praca z młodymi obywatelami Ukrainy. I choć w warunkach stanu wojennego nie tak łatwo i bezpiecznie zebrać audytorium, nasi proświtianie wykorzystują każdą okazję do kontaktu z młodzieżą. Jedno z takich spotkań odbyło się w Chmielnickim Muzeum Literackim z okazji Dnia Państwowości Ukraińskiej, gdzie przed kursantami, przyszłymi oficerami, wystąpiła pisarka-proświtianka i wolontariuszka L. Jarochno, zaproszona przez pracowników muzeum.
Doświadczeni proświtianie mówią, że był okres, kiedy uważano, że czas „Proświty” już minął, skoro pojawiło się niezależne państwo ukraińskie, język ukraiński, język narodu tytularnego, stał się państwowym, w szkołach uczy się historii Ukrainy – praktycznie wszystkiego, o czym kiedyś marzyli nasi przodkowie – wielcy oświeceniowcy i podwижnicy XIX wieku. Jednak życie podpowiada, że w rzeczywistości do ostatecznego i nieodwracalnego utwierdzenia naszej ukraińskości na wszystkich poziomach trzeba jeszcze włożyć niemało wysiłku. A to właśnie jest nasz bezpośredni obowiązek, bo kto zatem, jeśli nie my?
Tłumaczenie maszynowe
Jurij RUDENKO, doktor nauk pedagogicznych, profesor
Obecnie narodowo-patriotyczna elita, inteligencja oczyszcza historię, sfery humanitarne Ukrainy z licznych, bardzo zadawnionych i najnowszych (siły wrogie nigdy nie spały i aktywizowały się od 2014 roku) pseudoidei i teorii, wypaczeń, oszczerstw nieczystych na rękę fałszerzy, polityków i ich przekupnych popychaczy-sług. Uświadamiając sobie zabójcze wyzwania i zagrożenia dla życiodajnej działalności zarówno ukraińskiego, jak i innych narodów, przede wszystkim Europy Wschodniej i Środkowej, nasza narodowa intelektualna, duchowa i wojskowa elita zdobywa bogate doświadczenie dorobku i wojennych zwycięstw Rusi-Ukrainy (XI–XIII w.), Królestwa Ruskiego (państwa halicko-wołyńskiego w XIII – pierwszej połowie XIV w.), kozackich republik Zaporoskiej Siczy i Hetmanatu (XV–XVIII w.). Rozumiemy, że nasi przodkowie, pełni rycerskiej waleczności, wykrwawiali się, na przykład w XIII–XIV w. w nierównej walce z ogromnym naporem tatarsko-mongolskich hord. Część przodków przesiedlała się na Polesie, na nasze ziemie etniczne Wielkiego Księstwa Litewskiego, a częściowo – na nasze tereny w składzie Królestwa Polskiego. Liczni przedstawiciele naszej szlachty, intelektualno-duchowej i wojskowej elity wstępowali w małżeństwa z miejscową szlachtą, znatnymi rodami, brali czynny udział w życiu kulturalnym, politycznym i państwowym, umacniali wzajemne relacje i jedność z Białorusinami, Litwinami, Polakami w walce z tatarsko-mongolskimi najeźdźcami. Od pamiętnego 1320 roku zjednoczone wojska litewskie i ukraińskie w wyniku kilku zwycięskich bitew z tatarsko-mongolskimi okupantami, w tym nad Synimi Wodami (jesienią 1362 r.), zaczęły wyzwalać znaczną część terytorium Ukrainy. Każdy z naszych obywateli powinien znać imiona pierwszych wyzwolicieli: wojewodów Prencesława, Świtolda, Bluda, pułkowników Hromwała, Turnila, Peruna, Ładima i in., wojowników-bohaterów, mistrzów miecza i honoru. Znamienne, że równocześnie ze zwycięstwami nad najeźdźcami-wrogami na wyzwolonych ukraińskich terenach wielki książę litewski Giedymin potwierdził „prawa i zwyczaje ruskie”, „stare przywileje i inne dokumenty, pisane piśmiennictwem ruskim”, „wprowadził je na wszystkich swoich ziemiach razem z pismem lub ruskim dokumentem” („Historia Rusinów”, 1991, s. 41). Zatem osiągnięcia ukraińsko-ruskiej kultury rozwijały się na poziomie państwowym. W dobie wielkiego europejskiego Odrodzenia, Humanizmu i Reformacji (XIV–XVII w.) u władzy w Polsce znajdowała się prougraińska (część historyków nazywa ją ukraińsko-polską, a nawet ukraińską) dynastia królewska Jagiellonów (1422–1572) – w okresie nazywanym „złotym wiekiem”. Już w 1401 r. po wielu zbrojnych starciach pyszni, zarozumiali niemieccy krzyżacy, za specjalną misją, wysłali królowi
Polski władca Władysław II Jagiełło otrzymał dwa zakrwawione miecze, co oznaczało, zgodnie ze średniowiecznymi obyczajami, zaciętą i okrutną wojnę, wyzwanie na nią. Jak twierdzą historycy, ukraiński książę Wieńczesław Światołdowicz zebrał swoje wojsko, połączył się z polskim i litewskim rycerstwem, „mając przy tym swojego wojska 37 tys. przy wojewodach Ołgowiczu i Ostrogecie oraz przy pułkownikach Rogdzie, Polelicu, Gromwale, Koladyczu i Kupaldiju”. Pod miastem Dynaburgiem „piechota wdarła się w głąb taboru krzyżowców, uderzyła na nich ruskimi swoimi włóczniami od tyłu i ze wszystkich stron, i wywołała wśród nich zamieszanie, a pobliskie wojska napadły wtedy na nich ze wszystkich boków i zadały im rozstrzygającą klęskę, tak że liczono ich zabitych i jeńców do 50 tys. Zapasy i uzbrojenie wraz z całym obozem dostały się w łup zwycięzcy – i w ten sposób na długo okiełznano tych krzyżowców” („Historia Rusów”, s. 46).
Polski władca Władysław III Jagiellończyk, syn Władysława II Jagiełły i królowej Zofii Holszańskiej, osiągnął wybitne sukcesy w sprawach wojskowych. Podporządkowawszy sobie Węgry, do których należała część ruskich, ukraińskich ziem etnicznych, wystąpił ze swoim wojskiem w 1439 r. przeciwko armii tureckiego sułtana Murada II. Wrogie wojska osmańskie zostały rozgromione w Siedmiogrodzie, gdzie w owym czasie mieszkało wielu Ukraińców. Rezultatem tych zwycięstw było to, że Węgrzy uznali młodego Władysława III za swojego króla. W tych wojennych wyprawach i bitwach brało udział 43 700 żołnierzy pod dowództwem wojewodów kijowskiego Światołdowicza i siewierskiego Ołgowskiego oraz pułkowników Triznę, Hudymę, Bludycza, Dulepę, Pretycza, Stanaja, Burlija i Artaziju. Był to bezsprzecznie triumf ukraińskiej i polsko-litewskiej broni. Czy każdy Ukrainiec zna imiona naszych bohaterów-wodzów? W 1516 r. pierwszy kozacki hetman Przedsław Lanckoroński, zięć księcia K. Ostrogskiego i szwagier króla Aleksandra I Jagiellończyka, pokonał w trzech bitwach wrogów – Turków, Tatarów i Wołochów, którzy napadali na Galicję i Wołyń. W wyniku tych zwycięstw odebrano ukraińskie ziemie nad Dniestrem i w pobliżu ujścia Dniepru, które wróg odłączył jeszcze od czasów najazdu chana Batyja. Kozacy stworzyli silną straż między Besarabią a Krymem oraz wzdłuż Dniepru. Ich wojskowe umocnienia nazywano „zasiekami” i „siczami”. Zgodnie z tym dominującą ukraińsko-państwową, narodowo-wyzwoleńczą misję przypadło w udziale sławnej i legendarnej Zaporoskiej Siczy. Książę-patriota Dmytro Wyszniewiecki, będąc wybrany hetmanem Zaporoskiej Siczy, po rycersku walczył z wrogami wolności i swobody Ukrainy, posiadał wiele obywatelskich cnót. Za tak wysokie zalety nazywano go „batko”, „kozackim ojcem”, „ojcem narodu”. Historycy nazywają hetmana D. Wyszniewieckiego założycielem Zaporoskiej Siczy, czym zapisał się na zawsze. Zginął śmiercią męczeńską, ale heroiczną. Baj-
tak! Wiszniewiecki jako rycerz, bohater, opiewany w ludowych legendach, dumach i pieśniach. W poprzednim okresie, gdy rozwój niepodległości był hamowany i tłumiony przez antyukraińskich zewnętrznych wrogów z Moskowii i Rosji oraz jej wewnętrzną „piątą kolumnę”, zarówno młodzież, jak i dorośli niewiele wiedzieli o hetmanie kozackim, księciu Ostafiju Rużynskim. Kształcił się on na uniwersytetach Niemiec i Francji, poznawał osiągnięcia europejskiej sztuki wojennej, teorię i taktykę prowadzenia boju. Wzbogacony osiągnięciami europejskich nauk wojskowych, O. Rużynski dokonał reformy ustroju kozackiego. Utworzył 20 stałych pułków kozackich (nazwanych od wielkich miast Ukrainy), liczących po 2 tys. wojów każdy. Ważne jest, że uporczywie i surowo zwalczał swawolę, anarchistyczne zjawiska wśród Kozaków, ustanowił starszyznę setniczą, pułkową i generalną, dbał o materialne zabezpieczenie i uzbrojenie wojska. W 1516 roku hetman O. Rużynski w nocnej bitwie z Tatarami pod Białogrodem zastosował pomysłowość i wojskowo-techniczny wynalazek. Papierowe rakiety (sekret ich wytwarzania jest jak dotąd nieznany), które kozaccy jeźdźcy w ciemności rzucali w szeregi pieszych i konnych wrogów, paliły się, wybuchały, „przeskakiwały z miejsca na miejsce i wystrzeliwały po sześć razy każda”, jak pisze autor „Historii Rusów”. Te latające statki-pociski wzbudzały niewymowną grozę zarówno u Tatarów, jak i u ich koni, które ze strachu tratowały własnych jeźdźców i piechurów. Pełne zwycięstwo nad wrogiem zostało zapewnione. Za czasów hetmaństwa O. Rużynskiego znacznie wzrósł status Kozaków i szacunek dla nich, także ze strony Polaków i innych Europejczyków, których przedstawiciele chętnie zasilali szeregi kozackie. W 1552 r. najazdy wojsk Imperium Osmańskiego zostały zatrzymane linią fortyfikacji: Ostry Chołm – Wyszehrad – Jager (Eger) – Putna. Była to już strefa etnicznego zamieszkania Rusinów-Ukraińców. Dlatego obronę tych twierdz prowadzili tamtejsi ukraińscy
...ńcami. Strategicznym centrum frontu obronnego była twierdza w Jagrze, której kapitanem (komendantem) został Ukrainiec Stepan Ruskaj (Dub). Ziomkowie, obrońcy twierdzy, a było ich około 2000 ludzi, pod dowództwem S. Ruskaja wyróżniali się kozacką waleczniością, przebiegłością i pomysłowością, czym zasłynęli Kozacy na terenach Europy. Wrogie wojska nigdy nie zdołały zdobyć tej twierdzy – cytadeli bohaterskich ukraińskich żołnierzy. Po zwycięstwie jej obrońcy otrzymali nagrody. Imiona bohaterów wyryto na „Ścianie chwały” w Wiedniu. S. Ruskaj (Dub) został mianowany wojewodą Siedmiogrodu, zamieszkałego w owym czasie przeważnie przez Ukraińców. Jako patriota swojego narodu przyłączył do Siedmiogrodu także twierdzę Jagier i niektóre inne ukraińskie ziemie etniczne. Korzystając z szerokiego poparcia narodu, walczył o jedność Ukraińców, ich państwową samodzielność. Władze austriackie oskarżyły go o zdradę państwa, uwięziły i torturowały bohatera, jednak wymyślona zbrodnia-oszczerstwo nigdy nie została udowodniona. W 1572 roku S. Ruskaja z podkopanym zdrowiem na żądanie społeczeństwa w końcu wypuszczono na wolność. Tego samego roku bohatera, bojownika o soborowość Ukrainy, zabrakło. Na Węgrzech, do których składu weszły podbite przez Węgrów (przybyli oni z Uralu pod koniec IX w.) etniczne ukraińskie i inne ziemie, napisano dziesiątki książek, wierszy i innych dzieł artystycznych, w których S. Ruskaj jest wysławiany jako węgierski bohater ludowy. A o tym, że był Rusinem-Ukraińcem, walczył o jedność ziem ukraińskich ze swoimi jednokrwistymi rodakami i za to został wtrącony za kratki i torturowany, unikają mówić tej historycznej prawdy. Ukraińca Stepana Ruskaja uczyniono wysokim wzorem dla młodzieży węgierskiej. Badacz S. Semeniuk słusznie podkreśla, że „na Węgrzech potrafią robić sobie legendy z przedstawicieli innych narodów nie gorzej niż w Rosji czy w Polsce”. Stepan Ruskaj – wybitny działacz ukraińskiej historii, a głęboka wiedza o heroicznym życiu syna naszego narodu pomaga mężnie bronić wolności niepodległej Ukrainy przed dzisiejszą wrogą moskiewsko-rosyjską nawałą. W naszym odpowiedzialnym czasie, za los Matki-Ojczyzny, pogłębiajmy wiedzę o wielkim zwycięzcy moskiewsko-tatarskich hord, Wielkim koronnym hetmanie, księciu Konstantym Ostrogskim. Mniejszą liczbą żołnierzy pokonywał wrogie hufce pod Ocakowem (1497), Słuckiem (1508), Wiszniowcem i Łopuszną (1512), Terebowlą (1524), Olszanicą (1527) i in. Tak, w 1514 r. w bitwie pod Orszą z 30 tys. żołnierzy rozbił moskiewską armadę liczącą 80 000 ludzi. To był wielki triumf połączonych oddziałów litewskich, polskich, ukraińskich, białoruskich, serbskich, węgierskich i niemieckich pod dowództwem K. Ostrogskiego. Wołyński latopis porównywał K. Ostrogskiego z Aleksandrem Macedońskim, Porusem Indyjskim, Tigranem Ormiańskim. Kijowski kronikarz zaznaczał, że K. Ostrogski pokonał „wielką moskiewską siłę”. Znany historyk M. Stryjkowski nazywał zwycięskiego hetmana „drugim Hannibalem”, a papieski legat w Polsce Pizoni zauważał, że „książę Konstanty w walce nie ustępuje odwagą Romulusowi”. Nasi potężni książęta-patrioci, ojciec Konstanty i syn Wasyl-Konstanty Ostrogscy (z czcią nazywani „niekoronowanymi królami Ukrainy”. – Ju. R.) mieli własne wojska, które zwycięsko broniły Ojczyzny, kultury, oświaty. Przez stulecia nasi sąsiedzi-Polacy traktowali wielkiego wodza Stanisława Żółkiewskiego (1547–1620) jako syna swojego narodu. Czy jednak były ku temu istotne podstawy? S. Żółkiewski uważał się za Rusina-Ukraińca, o czym często mówił, co zapisano w dokumentach historycznych. Nie raz na sejmach oświadczał Polakom, że „Polska trzyma się tylko na barkach Ruskiego Atlasa” (S. Semeniuk), to znaczy ukraińskiego narodu. Żółkiewski był hetmanem polnym (1588–1618), wojewodą kijowskim (1608–1618), wielkim hetmanem koronnym Rzeczypospolitej (1618–1620). Zebrawszy 6 tys. żołnierzy, przeważnie z Kijowszczyzny, Żółkiewski wyruszył pochodem na Moskwę, z którą Rzeczpospolita była w stanie wojny. Uderzeniami szturmowymi rozgromił wrogie wojska, zdobył Białokamienną (1610) i „zmusił bojarów do obrania carem moskiewskim polskiego królewicza Władysława” (S. Semeniuk). O tej kampanii wojennej z Moskwą (1609–1618) napisał w swoich wspomnieniach-księdze „Początek i rozwój wojny moskiewskiej” (1612). W kilku bitwach odniósł zwycięstwa także nad tatarskimi hordami. Znamienne, że w 1503 r. pierwszym wielkim hetmanem koronnym (ministrem obrony) Polski i Litwy król Aleksander II Jagiellon mianował Mikołaja Kameneckiego, Ukraińca z pochodzenia. Potem na tym najwyższym stanowisku wojskowym byli Ukraińcy: K. Ostrogski, I. Tarnowski, S. Żółkiewski, I. Chodkiewicz i in. „Wszyscy następni hetmani również byli Ukraińcami ze swojego po...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dzeniem” (S. Semeniuk). Czyż nie świadczy to o sławie ukraińskiego oręża, o ogromnych talentach wojskowych naszego narodu? Mało kto z Ukraińców zna i szanuje takie zbrojne zwycięstwa Ukrainy, dlatego też Europa i cały świat do dziś prawie nic nie wiedzą o naszej narodowej wielkości militarnej. Wszystkim wiadomo, że Napoleon w 1812 r. zdobył Moskwę, stolicę „imperium zła”, ale mało kto wie, że dwa wieki wcześniej zwycięzcami białokamiennej byli Żółkiewski, Chodkiewicz i Sahajdaczny – ówczesna „niezwyciężona trójca” sławnych dowódców, etnicznych Ukraińców. Ogromne znaczenie historyczne i potencjał duchowo-wychowawczy miały zwycięstwa wojsk ukraińskich (w sojuszu z aliantami) w bataliach pod Grunwaldem (1410), Călugăreni (1595), Chocimiem (1621), Konotopem (1659), bitwach pod dowództwem B. Chmielnickiego, J. Sobieskiego i in. Cenny, skropiony krwią wojenny dorobek naszych zwycięstw staje się znany Europie i światu, co podnosi autorytet i status niepodległej Ukrainy w oczach ludzkości. Potęga militarna i zwycięstwa nad wrogami wojsk Litwy, Polski, Rzeczypospolitej, Węgier często osiągane były dzięki męstwu, heroizmowi Ukraińców, których nierzadko było ponad połowę żołnierzy w armiach tych państw. Oczywistym faktem jest to, że wtedy, gdy w skład wojsk Polski nie wchodzili Ukraińcy, jej siły zbrojne słabły, doznawały porażek, co doprowadziło z czasem do znanych rozbiorów państwa polskiego i utraty jego pod koniec XVIII wieku. Tysiącletnią podstawę historyczną mają wysokie moralno-duchowe i heroiczno-bojowe wartości współczesnego ukraińskiego rycerstwa, zakodowane przez naszych przodków w genach Narodu. Kiedy w milionach Ukraińców ożywa kozacko-rycerski duch, ich fizyczne, intelektualne, duchowe oraz wolicjonalne, czynno-praktyczne zasoby, wysiłki nabierają mocy, napełniają się tą energetyką, ekspresją, entuzjazmem, skierowane na pokonanie diabelskich sił Moskowii-Rosji, oślepionej nienawiścią i złością do Ukrainy oraz innych narodów. Heroiczne, niezwyciężone męstwo rodzimego narodu najdobitniej przejawiało się przez wieki u jego najlepszych przedstawicieli – bohaterów o nieugiętej sile woli i sile ducha, intelektualistów-geniuszy w różnych sferach życia, rycerzy miecza i honoru, godności i sumienia. Taka wysoka duchowość i praktyczno-behawioralna działalność legły u podstaw obrazu Ukraińca, który stał się na przestrzeni ostatniego tysiąclecia ideałem ukraińskiego człowieka. Obraz takiego ideału odzwierciedlony jest przez naszego narodowego geniusza w folklorze, rozmaitych sztukach ludowych, dziełach klasyków literatury ukraińskiej i najczęściej nazywany jest rycerz, kozak-rycerz. Kulturowo-historyczne zabytki ostatnich stuleci odkrywają rycerskość Ukraińców i w każdym historycznym okresie na nowym poziomie jako wyższą sferę, kwintesencję ich duchowości, narodowo użytecznej działalności. Miłującej wolność niepodległej Ukrainie z takim rycerskim narodem pisane jest Zwycięstwo nad despotyczną Moskowią – naszym odwiecznym wrogiem!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
rozproszeni po różnych podziałach, zapełnionych przeważnie przybyszami z azjatyckich republik ówczesnego ZSRR. Po złożeniu „przysięgi” znalazłem się na poligonie w Tockoje, niesławnej pamięci, gdzie na otwartym terenie wypróbowano zrzuconą z samolotu bombę atomową. „Niepewni” „od Moskwy aż po same krańce” łykali niewidzialne promieniowanie w pobliżu kopalń uranu na Dalekim Wschodzie. Tak to niesławnej pamięci władza komunistyczna dbała o „ciągłość pokoleń”. W czasie gorzkiej służby przyszło mi do głowy pisać humoreski z życia żołnierskiego i wysyłać je do gazety Uralskiego Okręgu Wojskowego. W tamtejszej redakcji rodak z Ukrainy, w stopniu pułkownika, włożył niewiarygodne wysiłki, by młodyziomek mógł kontynuować studia w uczelni, z której został wydalony. Udało się – inaczej tego nie można nazwać – uzyskać dyplom. Z piętnem podejrzanego o „nacjonalizm” trudno było „wyjść na ludzi”. Przez siedem lat „recenzowano” w dawnym wydawnictwie „Radziecki Pisarz” zbiór poezji „Powiedz mi, sokole” z przedmową doktora nauk filologicznych I. P. Berezowskiego, już nieżyjącego, aż ukazał się w 1987 r. W sprzyjających okolicznościach w tym samym wydawnictwie w 1990 r. ukazał się przyjaźnie przyjęty przez czytelników prozatorski utwór o tematyce historycznej „Klucze od wyraju”. Stale napotykając przeszkody w drukowaniu, nie „pisałem do szuflady”, jak niektórzy się chwalą. Czytałem w bibliotekach Akademii Nauk na ulicy Włodzimierskiej w Kijowie i na Podolu prace historyczne, którym chciało się wierzyć. Nawiasem mówiąc, książki M. Hruszewskiego to pojawiały się w otwartym dostępie, to znikały w niedostępnych zbiorach specjalnych. Nie mówiąc już o innych „specyficznych” wydawnictwach. 24 maja 1964 r., gdy pracowałem jako korespondent RATAU – oddziału TASS, telefony w agencji nie cichły od dzwonków z zagranicy od „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”. Dopytywano: „Co z biblioteką Akademii Nauk Ukrainy?”. Kierownictwo wykręcało się: „Nic nie wiemy”. Dwa dni później oni sami otrzymali na
...rozpowszechnić wiadomość o pożarze w księgozbiorze. Wreszcie, po długim czasie, odbyło się zrežyserowane przez KGB sądzenie. Wszyscy uczestnicy procesu złożyli podpisy o „nierozpowszechnianiu informacji”. Tajny współpracownik KGB okazał się nie Wiktorem Pohrużalskim, lecz Witalijem Poharżelskim. Zmienił nazwisko, aby odciąć się od ojca, skazanego jako „zaciekły wróg ludu”. Figurował w rosyjskim wydziale, a fosforem obsypał wydział ukrainistyki. Przyczyna: „zemsta na dyrektorze”. Wlepiono mu dla niepoznaki 10 lat. Ile odsiedział, to tajemnica nad tajemnicami. „Burżuazyjni nacjonaliści” na Ukrainie oburzali się, że podpalacz niedługo osiedlił się w Mołdawii i objął stanowisko w jednej z bibliotek. Od 2006 r. mieszkał w Tyraspolu, przy tym pozostawał obywatelem Ukrainy. Promień światła na ciemną sprawę.
– wspomnienia ukraińskiego dyplomaty Ołeksandra Owsiuka. Opowiedział, jak w tamtym czasie na tragiczne wydarzenie zareagował zastępca ministra spraw zagranicznych URSR Anatolij Kysil: „Co to za Pidhurski? Zadzwonili do nas z KC, że biblioteka płonie, i natychmiast pobiegliśmy tam. Wpadliśmy do pomieszczenia: tam na wszystkich regałach z ukraińskimi wydaniami, zwłaszcza przedrewolucyjnymi i emigracyjnymi, wisiały tabliczki »Do spalenia«. Według słów Oksany Zabużko, w ciągu jednego dnia spłonęły »stare druki i kroniki – całe nasze średniowiecze poszło z dymem, prawie cała epoka przedmoskiewska«. Czy kiedykolwiek poznamy nazwiska tych, którzy według własnego uznania rozporządzali kulturowym dziedzictwem prawowitego narodu ukraińskiego?.. Z tego samego KC płynęło polecenie dla strażaków: ratować marksistowsko-leninowską literaturę. Niedawno wyrzucone na śmietnik, pospiesznie przewieziono ją do Państwowej Republikańskiej Biblioteki URSR im. KPZR. Ile nieocenionych wydań pożarł ogień i ile rękopisów zniszczyła woda? Prawdopodobnie to nadal objęte klauzulą tajności. Część udało się odtworzyć dzięki zasobom wymiennego funduszu rezerwowego, rozproszonego po piwnicach budynków mieszkalnych w Kijowie. W swoim czasie M. Hruszewski zauważał: „Nieszczęście Ukrainy polega na tym, że rządzą nią ci, którym ona nie jest potrzebna”. Historia świata przeklina obłąkanych władców, którzy ciągną za sobą do grobu jak najwięcej ludzi. Sprawiedliwy losie!
Niech wreszcie zabrzmi błogosławieństwo dla Ukrainy na pełnokrwiste duchowe odrodzenie! Ukraińska ludowa mądrość głosi: „Wszystko przeminie, tylko prawda pozostanie”. Słońce wschodzi. Przebija się przez czarne chmury barbarzyńskiej wojny, rozpętanej przez obłąkanych w Rosji przeciwko pokojowej Ukrainie. Lecz choćby co – świta. Biblioteka imienia KPZR po proklamowaniu niepodległości Państwa Ukraińskiego otrzymała nazwę – Parlamentarna. Dziś zaś – Narodowa Biblioteka Ukrainy im. Jarosława Mądrego. Rasziści o mongolskim zakwasie próbują pozbawić wolnościowy naród ukraiński praodwiecznej pamięci. Według mojego przekonania etnos ukraiński wraz z pierwszymi słowami swojego języka narodził się w mizyńskiej kulturze archeologicznej. Jej istnienie sięga ponad XXII–XIV tysiąclecia przed nową erą. Materialne i duchowe dobra poprzedniczki odziedziczyła trypolska kultura archeologiczna. Echa jej rozkwitu niosą do współczesności kolędy i szczedriwki oraz pieśni obrzędów kalendarzowych na Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zieloną lub Kłeczalną niedzielę, Kupałę, Miodowego Spasa, Makowieja, Jabłecznego Spasa, Pokrowę, kiedy pierwszy śnieg prószy ziemię, a dziewczęta na wydaniu lamentują: „Pokrowonko, Pokrowonko, przykryj mi główkę – jeśli nie chustą, to choćby szmatą, żebym nie została niechlubną pannicą”. Nie wspominam już zachowanych do dziś obrzędów wieńcowych i dożynkowych, jednych z pierwszych u rolników i chleborobów na trzeciej od Słońca tętniącej życiem planecie. Wraz z przebudzeniem ukraińskiej świadomości narodowej doznałem, jak mówią sportowcy, „drugiego oddechu”. Dziękuję Wydawniczemu Centrum „Proświta”. W 2006 r. opublikowałem głębokie badanie, nie boję się tych słów, „Ukraina w zwierciadle tysiącleci”. Z niezachwianą wiarą, że można wskrzesić przeżyte przez rodzinny ród w niezmierzonych tysiącleciach swojego bytu, przygotowałem wydania: „Złoto wnuków Dażboga” (2015), „Przed obliczem prawdy” (2015), „Mistrzowska lekcja z cesarzem” (2017), „Szczedryk leci z Kijowa” (2018), „Twarzą w twarz z wiecznością” (2019), „Słowo o króla Antów Bożu” (2020), „Władca gromu” (2020), „Wzniesienie do Walhalli” (2021), „Jak sprawiedliwy ujeździł diabła” (2021).
Zwracam się do chętnych do czytania. Dzwońcie: kom. (050) 542-54-10, dom. 248-27-56, Wadim Iwanowycz. Porozumiemy się, jak otrzymać tę czy inną książkę. Nie pożałujecie. Otworzy się morze nieznanego, ciekawego, wyjątkowego, decydującego o losie. Objętościowo każde z podstawowych wydań liczy ponad 400 stron.
Tłumaczenie maszynowe
Wadym PEPA, laureat nagród literacko-artystycznych imienia I. S. Neczuja-Lewickiego oraz imienia Olesia Honczara. Przeznaczone mi było urodzić się w 1936 roku w rodzinie chłopskiej z dziada pradziada we wsi Drabiw, w dzisiejszym obwodzie czerkaskim. W starszych klasach szkoły poczułem powołanie do twórczości literackiej. Skrzydła urosły mi po pierwszej publikacji w gazecie rejonowej. Szkołę ukończyłem ze srebrnym medalem. Od razu wstąpiłem na nowo utworzony oddział dziennikarstwa wydziału filologicznego Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Tarasa Szewczenki, obecnie Narodowego. Przyjąłem jako ważny zwrot w polityce ujawnienie przez Chruszczowa „kultu jednostki i działalności Stalina”. Nie zważałem na to, że ideologiczny, już wtedy osobny wydział dziennikarstwa, podobnie jak filologiczny, był po same brzegi napakowany tajnymi współpracownikami. W dyskusjach studenckich wyrażałem niezadowolenie z położenia pozbawionego praw chłopstwa „w Związku świetlanej komunistycznej przyszłości”. Jeden z kolegów z roku, później sławny mistrz krzywoprzysiężnego słowa, niezmienny członek komitetu partyjnego przedwczorajszego Związku Pisarzy, podstępnie wykradł mój dziennik, który nie był przeznaczony dla cudzych oczu. Na posiedzeniu uniwersyteckiego komitetu partyjnego rektora-akademika, doktorów i kandydatów nauk zszokowała ostatnia strofa mojego wiersza, poświęconego, oczywiście, Tarasowi Szewczence: A póki co śpij, Tarasie, Przyjdziemy zbudzić, Jak zaczniemy kajdany rwać I wolność skropić. Uchwała jednomyślna: wykluczyć. Od więzienia uratował mnie ojciec, zdemobilizowany w stopniu kapitana gwardii z ponad dziesięcioma orderami bojowymi, które dzwoniły na mundurze galowym. W porównaniu z innymi wygnańcami ze stołecznego uniwersytetu łatwo się wywinąłem. Wylądowałem jako robotnik drugiej kategorii w Hucie imienia Stalina w mieście Stalino. Teraz to nie mniej złowrogi Donieck, okupowany przez barbarzyński pomiot raszystów-maruderów. „Zatroszczył się” osławiony minister obrony Żukow. Wydał rozkaz zmobilizowania pozbawionych legitymacji studenckich. Przypadła mi musztra w orenburskiej głuszy razem z poszkodowanymi z Białorusi, ówczesnej Mołdawii, Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu. „Kurs młodego żołnierza” bez prawa wyjścia poza teren jednostki wojskowej odbyliśmy w Buzułuku. Potem były rozpo... Mykoła DMYTRENKO. Ta jesień wcale nie jest złota: Ruda, zardzewiała, łzawa i krwawa, Stepy spłonęły i płoną życia Na brzegach Dniepru i z lewej, i z prawej. Grzmi, furczy, huczy i wybucha, Ziemia się buntuje, a na drogach leje. Aż strach bierze, gdy cichnie, Jak spod ognia bezpieczeństwo cię wyrwie. Jesienny liść przylgnie do twarzy, Jak babka do nowej rany. Dokąd prowadzi cię ta droga zabita? Jakie masz, jakie w losie plany?.. Kiedyś nadzieję przygarniałem, jaśniałem I szeleściłem szkarłatnymi ścieżkami… Teraz krwawe twoje noce i dni, I ty – jak stal, jak piekielny kamień. A jesień płacze, skowyczy, łka: Jak liście, polegli już pobratymcy… Zardzewiała raszystów horda – Od nas haniebnie ona tu zginie. Ta jesień wcale nie jest złota, Ale u mnie tylko jedna droga: Tam, gdzie bój, gdzie sprawiedliwa zemsta, Gdzie sławne Ukraińskie Zwycięstwo! 19.09.2022 r., m. Kijów
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, dziennikarz
Z imieniem świętego Stefana – w zatruwane przez Moskwę ukraińskie życie. W księdze parafialnej cerkwi Świętej Trójcy w Danynie, do której należała także mała rodzinna wioska Szatura, miejscowy kapłan odnotował w 1918 roku 156 noworodków, z których większość stanowili chłopcy. Imię Stepanko – drugie dziecko prostych wieśniaków Ołeny (z danyńskiego domu Wowkohoniów) oraz Łazura Tymoszyków – otrzymało na cześć świętego Stefana, co przypadało na drugi dzień po Bożym Narodzeniu. Ponieważ chłopiec przyszedł na świat pod koniec grudnia, to właśnie ten święty był najbliższy jego patronatowi. Imię to nie raz ratowało go z opresji. Obficie rodząc swoje dzieci w tamtych, choć burzliwych, to jednak nad wyraz pełnych nadziei latach Ukraińskiej Rewolucji Narodowej 1917–1921, patriotyczni, pracowici i pobożni wieśniacy z okolic Nieżyna święcie wierzyli w lepszy los swoich dzieci. Nawet w najgorszych snach nie mogli przewidzieć, przez jakie diabelskie kręgi piekła ze śmiertelnymi próbami przyjdzie im wszystkim przejść. Ruina wojny domowej i pierwszy głód na początku lat 20., tyfus, prodrazwiorstka i podatek żywnościowy, przymusowa kolektywizacja, Hołodomor 1932–1933, stalinowskie represje – to wszystko spadło na barki młodego pokolenia doby porewolucyjnej, zatrutego zesłanym przez Moskwę strachem jako karą za ukraińską niepokorność i miłość do wolności.
Siedem lat w wojskowych butach. Wiosną 1939 roku Stepan został powołany w szeregi Armii Czerwonej. I dalsze lata jego młodego życia można opisywać albo osobnymi rozdziałami w ciemnych i jasnych barwach książki, albo punktowym zarysowaniem tego osobnego życiowego odcinka o długości ponad sześciu lat. Bez przesady, zesłani przez los Aniołowie Stróże pomagali mu każdego dnia i każdej nocy pokonywać to, czego nie udało się uniknąć większości jego towarzyszy broni – śmierci. Wybiorę tutaj drugą, krótszą opcję: front radziecko-fiński tajemniczej i mało opisanej w radzieckiej historii wojny 1940 roku; obrona Moskwy 1941 roku; Drugi Front Białoruski w najtrudniejszym okresie wojennym lat 1942–1944. I cały czas – na pierwszej linii, w okopach i ziemiankach, pod świstem kul i hukiem kanonad, twarzą w twarz ze śmiercią, która przychodziła tam niemal codziennie. W czasie jednej z bitew wyniesiono go na noszach, posiekanego kulami i odłamkami. Te odłamki w nogach, rękach i głowie nosił przez całe swoje życie i zabrał ze sobą na tamten świat ostatniego dnia marca 1996 roku. Nikt z lekarzy nie odważał się ich wyciągać.
Kołchoźniana pańszczyzna w nadziei na lepsze i godniejsze jutro. Do rodzinnej Szatury wrócił po półrocznej tułaczce po wojskowych szpitalach głębokich rosyjskich tyłów. Od razu poszedł pracować do kołchozu. I to będąc inwalidą pierwszej grupy. Ale on jeszcze miał siły. I miał nadzieję, że jutro będzie lepsze i godniejsze. Bo chciało się lepszego życia – jeśli nie dla siebie, to przynajmniej dla trzech synów. Na tę kołchoźnianą pańszczyznę wychodził codziennie, dopóki nogi go niosły. Za tanie naturalne dniówki, które rzadko urzeczywistniały się pieniędzmi (danyński kołchoz „Rewolucja Październikowa” stale figurował wśród zacofanych). Bo wojskowej emerytury na sześć dusz rodziny oraz tego, co wyrosło na standardowym dla kołchoźnianej rodziny na Czernihowszczyźnie ogrodzie o powierzchni 40 arów, wyraźnie nie wystarczało. O wojnie nie lubił ani wspominać, ani opowiadać ludziom. A o tych, którzy obwieszeni medalami sztywno siedzieli w prezydiach częstych zebrań wiejskich i długo opowiadali o wojnie „z kartki”, z goryczą mówił: „To tyłowe szczury, oni prawdziwej
21-letni dowódca plutonu Stepan Tymoszyk, front radziecko-fiński, 1940
wojny nawet nie powąchali”. Swoje odznaczenia miał, ale nawet na 9 maja nie zawsze przypinał je do marynarki. Raz, kiedy byłem już studentem stołecznego uniwersytetu, podał mi listę i poprosił, bym zamówił do nich w Kijowie „baretki”. I to mnie szczególnie uderzyło, bo według nazw uzbierało się ich na pełne trzy rzędy. Ze wszystkich dowódców wojskowych lubił marszałka Żukowa. W latach studenckich kupiłem wydane przez Politwydaw Ukrainy w tłumaczeniu na ukraiński jego „Wspomnienia i rozmyślania” i sprawiłem ojcu radość na Dzień Zwycięstwa. Zaczytał ją ze swoimi towarzyszami, co nazywa się, do dziur. Gdyby wiedzieli, co odpowiedział czterokrotny Bohater Związku Radzieckiego Żukow na doniesioną mu przed forsowaniem Dniepru jesienią 1943 roku informację o tym, że na czterech czerwonoarmistów przypada tylko jeden karabin. A odpowiedź była taka: nic, powiada, strasznego, im więcej Chochłów zginie, tym mniej trzeba będzie wywozić ich na Sybir. Ale o tym ściśle tajnym fakcie stało się głośno już wtedy, gdy ojca zabrakło.
Inwalidzka emerytura wojskowa w wysokości 9 rubli. To po reformie 1961 roku. Mnie, wówczas pięcioletniemu chłopcu, zapadła w pamięć niemal niezmienna przez lata ceremonia po otrzymaniu tej emerytury od wiejskiego listonosza. Musiałem wejść na stołek do wysoko umieszczonego licznika elektrycznego i głośno podyktować „nakręcone” za mie-
Hałyna i Stepan Tymoszykowie. Początek lat 90. XX wieku
siąc cyfry. Ojciec starannie otwierał swój kolejny notatnik i wypełniał go szeregiem cyfr i słów. Oznaczało to – od razu „rozliczyć się z państwem”. W to „rozliczenie” wchodziły takie wydatki z każdego kołchoźnego gospodarstwa: światło, podatek od ziemi, orka (siew, uprawa) ogrodu kołchoźnymi końmi, torf, węgiel, drewno, młyn, opłata za podwodę na wyjazd całą rodziną na bazar do Nieżyna lub nosiwskiej Makijiwki. Jeszcze było (raz w roku) – za krycie krowy lub świni. Dalej brano drugi notatnik: tam wpisywano częściowe składki z emerytury na droższe zakupy, które planowano na najbliższe miesiące (krycie dachu domu, zakup prosiaka lub krowy, dostawa półprzyczepy torfu lub węgla ze stacji Łosyniwka). Reszta z emerytury szła na tradycyjne biesiady z bliższymi przyjaciółmi-frontowcami (tylko koniecznie z jakiegoś powodu, a nie tak po prostu). Niejednokrotnie z żalem któryś z nich porównywał: cóż to za inwalidzka emerytura – parę butelek „państwowej”, oto i wszystko.
Dwa szokujące zakupy z inwalidzkiej emerytury
Główną miarą dostatku w rodzinie ojciec uważał pełnię inwentarza w oborze na jedne drzwi i pod słomianą strzechą. „Biedni – mawiał – to ci, którzy trzymają w oborze tylko jedno prosię, bo to lenie. A w naszym chlewie, chłopcy, co roku dwa wieprze się wykarmią, więc mamy świeżynę i na Boże Narodzenie, i na Wielkanoc”. Ja zaś żyłem od dzieciństwa z myślą, że nie jesteśmy biedni. Ale dwa zakupy z ojcowskiej emerytury były szczególnie szokujące. I wspomnienie o nich za każdym razem wyciska łzy. Harmonijka. Do dziś pamiętam jej cenę – 25 rubli. Trzyrzędowa „Tuła” z dwurzędowymi basami „ściągnęła” wtedy prawie jedną trzecią jego rocznej wojennej emerytury. I jeśli wziąć pod uwagę, że w ówczesnych kołchozach za pracę do siódmych potów państwo „płaciło” bezpieniężnymi dniodówkami (w nieuczciwy sposób naturalizowanymi słomą, łętami czy wysłodkami), to ten czyn ojca do dziś wydaje mi się niepojęty. Harmonijka przeznaczona była dla nas wszystkich – trzech braci, którzy następowali sobie na pięty z różnicą co dwa lata. Ale od początku słuchała się najbardziej Andruszki. I później nigdy nas nie poróżniła. Bo ani starszy Wania, ani ja nie szaleliśmy tak za nią, jak średni brat. Telewizor. Ten cud pojawił się w naszej chacie jesienią 1968 roku. Wtedy uczyłem się w szóstej klasie. „Wiesna-5” kosztowała 240 rubli. Na tamte czasy to bardzo duża suma. I zbierało się ją nie jeden rok. Na tak ważny zakup w wiejskim sklepie ojciec zabrał mnie prosto z lekcji, żebyśmy razem widzieli, jak kierownik sklepu wyłącza i ustawia kontrast (żeby nie „śnieżył”). Dzień zszedł na tym, żeby ustawić nad chatą skierowaną sygnałem „na Kijów” prostą, samorobną antenę. Ówczesne radzieckie telewizory były ustawione na odbiór tylko dwóch programów: CT (telewizja centralna, z Moskwy) i UT (telewizja ukraińska, z Kijowa). Nie kupiony garnitur w stolicy Ojciec wiózł na Besarabkę sprzedać zarżnięte cielę. Piśmienny najmłodszy syn miał zostać pomocnikiem za ladą. Ta pierwsza trasa do stolicy w czerwcu 1970 roku – do drobiazgów w pamięci. Kołchozowy woźnica dziadek Awram podwodą dowiózł nas i dwa toboły do platformy „Doslidna”, która była przed Nosówką. Dalej elektryczką Nieżyn – Kijów do głównego dworca, a stamtąd taksówką z tymi tobołami na Besarabkę – zajmować miejsce w ciasnym pokoju dla przyjezdnych sprzedawców ze specyficznym towarem na poranny napływ kupujących. Przezorny worek wzięty z domu miał służyć mi za materac na noc pod metalowym stołem, zawalonym tuszami. Ale to drobnostka dla ciekawskiego wiejskiego chłopca, który po raz pierwszy jest w tak gwarnym i pięknym mieście. Późny wieczór. Bajka od świateł na Chreszczatyku, pomnik Lenina, panorama dawnej ulicy Lenina (teraz – Bohdana Chmielnickiego) z góry tarasu widokowego przy kinie „Drużba”. Drugiego dnia zamiast stać za ladą wyprosiłem się u ojca, żeby oglądać już dzienny Kijów, ale nie dalej niż sto metrów po okręgu od Besarabki. Utarg za cielę wyniósł 65 rubli. W drodze do metra na dworzec uparcie ciągnąłem ojca za rękaw na drugą stronę Chreszczatyka, do CUM-u. Bo wypatrzyłem tam rano w witrynie garnitur do szkoły, o którym marzyłem. I rozmiar pasował. Cena tego garnituru dziecięcych marzeń – 15 rubli. Ojciec długo trzymał go w rękach. Ale… nie kupił. Powiedział po prostu: „Niech innym razem”. I ja z żalem zrozumiałem: w domu potrzeba pieniędzy na inne, pilne zakupy. Jeszcze szczegół tej podróży. W półpustym wagonie elektryczki do Nieżyna on starannie zapisuje w swoim notatniku nazwy stacji i przystanków, prosząc mnie, bym głośno czytał, bo bez okularów sam nie może. Na moje pytanie „Po co to?” – prosta i mądra odpowiedź: „Tak to przecież ciekawe!”. Jak w studzienną wodę patrzył: w czasie przyszłych bliskich i dalekich dziennikarskich dróg (autobusami, pociągami, statkami, samolotami) zaczął utrwalać w swoich notatnikach trasy tych podróży. I za każdym razem w tamtych chwilach wspominałem nieżyńską elektryczkę… Skąd miałem wiedzieć, że za trzy lata wypadnie szczęście zostać studentem uniwersytetu Szewczenki, do którego nie dotarłem wtedy zalanym bulwarem Szewczenki jakieś sto metrów… 30 tabletek „Bukarbanu” na koniec życia Kiedy słyszę dzisiaj od kogoś ze starszych, jak dobrze było w kołchozach, jak dbało „państwo” o frontowców, przypominam sobie, z jakimi trudnościami zdobywałem wtedy, pracując już jako dziennikarz w Czerniowcach, krople nasercowe „Valocordin” dla matki oraz przeciwcukrzycowe indyjskie tabletki „Bukarban” – dla ojca. Ojciec był sumienny – nigdy nie chodził po gabinetach przełożonych (choć miał do tego prawo), żeby „wybić” (inaczej słowo nie pasuje) sobie skierowanie na leczenie, jakiś deficytowy towar dla rodziny czy te same chronicznie deficytowe w czasach sowieckich zagraniczne leki. I nigdy o nic nie prosił dla siebie. Matka wspominała, jak nie raz zastawała go przy liczeniu tabletek tego „Bukarbanu”, które zostawały w przysłanym przeze mnie z Czerniowiec, Kijowa czy Moskwy pudełku. Po-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Widząc to, mówiła: „To napiszmy do Koli w Czerniowce, może tam uda mu się je znowu zdobyć”. Na to on stanowczo odpowiadał: „Nie trzeba niepokoić. Ma tam i bez nas wiele kłopotów. A ja już tak długo przeżyłem, jeszcze miesiąc pociągnę”. Niżyńska gazeta rejonowa o banderowcach Ze wszystkich krótkich i, niestety, nieczęstych przyjazdów do Danyny w czasie ośmioletniej pracy jako dziennikarz na Bukowinie tylko raz zobaczyłem zagubioną i rozgniewaną twarz ojca. To był początek lata 1990 roku. Ledwo wszedłem na podwórko, a on potrząsnął przede mną świeżym numerem gazety rejonowej: „Kola, spójrz, co u nas twoi banderowcy chcą zrobić!” („Moi banderowcy” – to nie tylko dlatego, że pojechałem tam pracować, ale też ożeniłem się tam i dzieci tam moje się urodziły). Dziwię się, biorę do rąk gazetę, czytam. Z pierwszej strony pierwszy sekretarz komitetu rejonowego partii krzyczy o zagrożeniu autobusami z żółto-niebieskimi flagami, które „przybyły z samej banderowszczyzny i bez przeszkód jeżdżą naszymi drogami, podburzają ludzi do wieców, chcą rozwalić nasze kołchozy i spalić sterty”… Nie mogłem tego dalej czytać i wyrzuciłem ojcu: „I ty wierzysz w takie bzdury?”. „A jak nie wierzyć! – powiedział z emocjami. – Przecież to w gazecie napisano!”. Wierzył we wszystko to, co drukowano w gazetach, lubił je czytać. Niżyńską gazetę „Pod sztandarem Lenina”, od której jeszcze w czasach szkolnych zaczynałem swoją drogę w profesjonalnym dziennikarstwie, prenumerował dziesięcioleciami. Przeczytywał tam wszystko, od pierwszej do ostatniej strony. Kiedy już pamięć zaczęła zawodzić, na każdym artykule stawiał adnotację „przeczytano”, żeby nie wracać do niego ponownie. Jeszcze prowadził notatniki. Z nich można się dowiedzieć, kto i kiedy zmarł we wsi, kiedy (według lat) posadzili ziemniaki, którego dnia spadł pierwszy śnieg, kiedy kupili w Makiejewce krowę Mełaszkę i ile cieląt ona przyprowadziła. Zapisy te miały autorytet we wsi. Jak tylko wśród kołchozowych mechanizatorów na taburze czy w parku maszynowym powstawały jakieś spory dotyczące tych czy innych wiejskich wydarzeń, chłopcy wysyłali brata Iwańkę do ojcowskich „archiwów”, jak nazywała te notesiki siostrzenica Tetianka. Iwańka bezbłędnie odnajdywał w tych zapisach właściwe potwierdzenie spornego faktu. W osobnym notesiku widniały daty przyjazdów na wakacje wnuków z dalekiej Bukowiny – Jaryka i Alinki. Jak zamawiał nagrobek Niedługo przed śmiercią pokazał mi wycinek z gazety rejonowej – reklamę rejonowego zakładu pogrzebowego pomnika z cementowego wapienia: prosta stela z krzyżem i miejsce na fotografię. Przystał do mnie mocno: „Zamów mi taki, póki żyję i mam pieniądze z emerytury, schowasz na strychu stodoły w słomie, a jak czas przyjdzie, to gotowe już postawicie, i nie będziecie się niepokoić i wydawać pieniędzy”… „Nie mogę ja spełnić takiej twojej prośby – mówiłem mu nie raz. – Przecież ludzie we wsi będą się śmiać…”. A on wciąż nalegał. Po śmierci ojca jego liczne notesiki przeszły do mojego archiwum. Wiele z nich posłużyło jako przekonujący i rzadki materiał faktograficzny do mojego dwutomowego „Wsi”. Żałuję tylko tego, że nie zabrałem od razu do swojego kijowskiego mieszkania jego wojskowej walizki. W czasie jednego przyjazdu do Danyny serce zamarło, kiedy zobaczyłem tę pamiątkę, już przegniłą od wilgoci, pośrodku podwórka – bratowa nasypała tam ziarno dla kaczek i kur… Tutaj na fotografii ojciec ma zaledwie 22 lata. Taki właśnie pojawił się na marmurowym pomniku na głównym cmentarzu w Danynie... Obok mojej matki, dwojga jego rodzeństwa Kateryny i Hałyny oraz dwóch synów – Iwańki i Andruszki... Dziękuję Tobie, Ojcze. Za wszystko. I wybacz-przebacz. Za wszystko.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Андрій СОДОМОРА, м. Львів
Хтось із шанувальників таланту Соломії Крушельницької назвав її голос великим. Незвичний епітет зацікавив. І ось, розгорнувши виданий наприкінці XVIII ст. “Поетичний словник латинської мови” (thesaurus), я зауважив, що серед двох десятків епітетів, які стосуються голосу, фігурує і “великий”: “magna vox”. “Великий” – не лише щодо сили, а й “поважний”, “благородний” голос. Перше – належне фізиці, друге – душі. Звідки те друге, чого не виміряє жоден прилад, хіба що серце відчує, – про це са-
Соломія Крушельницька, Львів, 1951 р.
ма ж Соломія, словами пісні, яку вона співала, повертаючись із великого світу: “Родимий краю, село родиме!.. / Вас я вітаю, місця любимі, / Зелені ниви, ліси, могили, / Щасливі з вами дні ми уплили”... Природа... Рід... Нарід... Пам’ять серця... Про це, зокрема, – й Сидір Воробкевич: “Де вітри віють, / Трави зеленіють, / Де гори високі / Й ліси широкі, – / Там серце моє!”, а згодом, пам’ятаємо, – й Володимир Сосюра: “Любіть Україну, як сонце, любіть, / Як вітер, і трави, і води...” “Великий голос” – це “велике серце”. А серце “велике”, “благородне”, коли черпає з глибин, символ яких – джерело; воно, в античних, – “святе”, “благородне”. Від того джерела Соломія причащалася з дитинства: “Мої батьки з Бучацького, а я родилася на Поділлю... доросла таки в Білій коло Тернополя... Моє село нічого собі... досить веселе”... За простими словами життєпису – найніжніший, якщо мова про село, Шевченків образ: “Хатки біленькі виглядають, / Мов діти в білих сорочках”. Село – співало. А спів, як і будьяке мистецтво, що є “наслідуванням природи” (Цицерон), починається з подиву: “Що то за Божа краса!”; починається – і закінчується: згасає подив – згасає й мистецтво, починається “інерція”, що в етимологічному значенні слова означає “відсутність творчості”. До речі, зима, в андо наших читачів, передплатників, просвітян
Друзі! Тижневик “Слово Просвіти” – один із небагатьох нині існуючих островів незалежного українського слова в інформаційному морі — за певного “сприяння” нашої влади опинився на межі припинення свого існування. І тільки ми самі, хто любить, шанує і дорожить українським правдивим і об’єктивним словом можемо допомогти “Слову Просвіти”. Будь-яка фінансова підтримка видання – це вагомий внесок в українську справу. Тож подаємо Вам наші банківські реквізити:
тичних, на відміну від весни, – “інертна” (iners), тобто “нетворча”. Звідси – “весна народів”, “весна” кожного народу – на відміну від тоталітарної “зими”. У хорі дівочих голосів звучав і Соломіїн голос, сповнений подиву й любові до рідного краю; голос, який, набувши мистецького вишколу (талант вимагає праці), мав стати великим. Звучав у піснях веселих, але – й сумних (“Ой одна я, одна...”): велике серце, як і великий голос, тому й великі, що в них – не лише веселість, а й смуток. І саме в смутку – глибина душі (“Кращий смуток від сміху, бо при обличчі сумнім добре серце” – із книги Екклезіястової). “Очі веселі, але з якимсь затаєним сумом” (із спогадів про Соломію). Життєлюбні й сонцелюбні елліни, з якими в нас так багато спільного у світовідчуванні, вражали не тільки радісними, але й вкрай сумними нотами – у зворушливій пісні й проникливій думці: був у них “філософ, який сміється”, був і той – “який плаче”. І все ж, як у них, так і в нас, домінувала веселість, точніше радість, жага життя, яка й відкриває дорогу в світ широкий. Про це – у своїх візіях німецький письменник-просвітитель, великий поціновувач народної пісні Йоганн Гердер: “Україна стане новою Грецією: прекрасне небо цього народу, весела вдача, музичний хист колись прокинуться... постане культурна нація, і її межі простягнуться до Чорного Моря, а звідти на весь світ”... Серед улюблених пісень Соломії – і “Цвітка дрібная” (“Веснівка”) Маркіяна Шашкевича – її, звернений до ранньої Весни, благальний голос: “Нене рідная! / Вволи ми волю – / Дай мені долю, / Щоб я зацвіла, /Весь луг скрасила, / Щоби я була, / Як сонце ясна, / Як зоря, красна. / Щоби-м згорнула / Весь світ до себе!” (несподівана асоціація з Паскалем: “Всесвіт охоплює і поглинає мене, як точку, – простором; я ж його охоплюю – думкою”)... У тій Цвітці бачимо Україну, що після затяжної, віками триваючої зими потяглась до сонця, до світу, щоб його “згорнути” лю-
Родина Крушельницьких – о. Амвросій Крушельницький з дружиною Теодорою (сидять у центрі), стоять Володимир і Соломія. Сидять зліва направо: Олена з донькою, Марія, Емілія, Анна. Село Біла на Тернопільщині, кінець 1890-х рр.
Соломія Крушельницька, 1910-ті рр. З автографом для сестри Анни бов’ю, красою, піснею... На тій дорозі, яку обрала Україна, їй навперейми, знову ж, із Півночі, – Зима: “Бо вихор свисне, / Мороз потисне, / Буря загуде, – / Краса змарніє, / Личко зчорніє, / Головоньку склониш, / Листоньки зрониш, – / Жаль серцю буде”... Поряд із цією, що від зболілого серця, пісенною чутливістю, – впевненість німецького просвітителя: “Постане культурна нація...”, несхитна віра – нашого Каменяра (з “Веснянок”): “Дивувалась зима: / Як посміли над сніг / Проклюнутись квітки / Запахущі, дрібні?.. / І найдужче над тим / Дивувалась зима, / Що на цвіт той дрібний / В неї сили нема”. Голос Соломії таки згорнув до себе увесь світ. Саме тому, що той великий голос виповнювала любов до малої вітчизни, до села родимого, до цвітки дрібної; тому, що проріс він із національного, себто народного підґрунтя, з якого – й “глибина душі”. Любов до свого єдналась із шаною до “чужого”, бажанням “научатись чужому”, ширити свої обрії, від рідних, подільських, – до світових... Стара священича хата, у якій “все біліло і віяло свіжістю”; обійстя, де моріжком зеленіло подвір’я, гули бджоли в пасіці коло садка, розмаїттям барв “співав” розкішний квітник. Отець Амвросій, Соломіїн батько, порався коло пасіки, вчив дітей співу, а потім брав до рук скрипку чи в оригіналі читав Ґете... “Вибілена хата”, “садок”, “пасіка”, “квітник”, “скрипка”, “спів” – слова-архетипи, від яких “серце б’ється – ожива...” Соломія – із саду пісень... Блиск світових тріумфів, що відсвічував у глибині її погляду, не притьмив того світла, що від отчої світлиці, від села родимого... “Заздрісний” Час, посягнувши на фізичну силу Соломіїного голосу, певно ж, як і та Зима з Франкових “Веснянок”, дивується, що на те світло, яке від любові до рідного краю, на те творче світло, з якого й постав великий голос нашої співачки, навіть у нього – “сили нема”...
АТ “Альфа-Банк, р/р UA 30300346000002600 2016994001; отримувач: ГО “Всеукраїнське товариство “Просвіта” ім. Тараса Шевченка; код ЄДР- ПОУ/ІНН: 00031756. Призначення платежу заповнюється платником так, щоб надати повну інформацію про платіж. На наше прохання про допомогу для газети “Слово Просвіти” відгукнулися:
1. Савчук Василь Дмитрович – 500 грн. 2. Климович Владислав Миколайович – 500 грн. 3. Черняхівський Олексій Іванович – 1000 грн.
ЗЗввееррннеенннняя
*** Nas wyzwolili i nie ma na to rady... Stanisław Ludkewycz
Łyżkę pełną, a nawet czubatą, Męki sypie bieda co chwila, Bo co rano wyprowadzają na egzekucję Suche, bezduszne wieści.
Co z nich wziąć? One – konwojenci. Władcy zaś – fakty uparte. ...Kardynał ten, co nazwany szarym, Doradca już u dwugłowej śmierci.
Wieści cyframi walą... Gotowa Tej statystyce wybrać oczy! ...A bieda flirtuje ze słowem, Jeszcze cytuje posłania prorocze...
Powiada, kocha skrótowce: I ATO, i OOS, i tak dalej... Gniew mój kamień w nią rzuci – Nie uratuje i to od smutku.
Bo na prawdziwe imię odzywać się Krew hieny nikomu nie radzi... Zamiast niej mówią armaty. To – wojna. I nie ma na to rady...
Wyszywanka Czerwone – to miłość, a czarne – to żal... Dmytro Pawłyczko. „Dwa kolory”
Wybiegła z pieśni – gorzko płacze, Twarz zasłoniwszy rękawem... Gdzie ty błądzisz, wierny mój kozaku? Ciężko!trudno w świecie obojgu.
Z obczyzny przybiła do domu – Biegła po śladach biała nić... Płacze, biedna. W zakątku ciasnym Każdym swoim krzyżykiem drży.
Wyciągnęli ze skrzyni, lecz nie rada... Dziś (krewka kapie...) – tym bardziej: Nią przykrywają na paradach Otchłań nienasyconych ust.
W duszę czarną pięścią waliła, Lecz ona od urodzenia głucha... Bić się z nimi, Panie, nie siła – Nie boją się wstydu i grzechu.
...Krzyżyki w garść czarnobrowe – Między oczy watahę, co Złoto najświętszej miłości Judzie oddało za srebrniki...
Po Majdanie Wszystko by nic. Żyłbym... Tylko oczy – Kłujące ciernie, po których dusza Chodzić zmuszona co noc... Ten ból już i w dzień nie opuszcza.
I oszukałbym, jakoś bym zagłuszył, Jak pole minne, obszedł z daleka... Bez pudła strzela Instytucka – W serce, jak w dziesiątkę, trafia...
Ukłon, Majdanie! Te nieśmiertelne oczy W niebie, co zadymione!gorzkie... Bruk wykuwam co noc – I rzucam, i rzucam, i rzu...
*** Nie ratuje uśmiech Giocondy: Hordy szatańskie spokój zburzą... Walą wieści – pierwsze wrogie bomby – Dzwonią szyby w czułych duszach.
Bo przecież człowiek nie z żelaza, Jak istota w tym świecie każda... Uklękła przy drzwiach ta walizka, Co nazwali krótko – „trwożna”...
Czyż po raz pierwszy? Boże, czy po raz pierwszy Chmury czarne tam, na widnokręgu?.. Gdzieś z daleka: „oj wierzchołku, mój wierzchołku...”, A jemu naprzeciw – „oj na łące”...
Dziadek w strzesze znów szuka gwera: Prze moskal, to trzeba czatować... Prawnuk dźwięcznie: „Ojciec nasz – Bandera!”, Dziadek wtóruje: „Ukraina – matka!”
*** – Ani rusz! – ja sobie. – Tu stać! I tarczą – światło gromnicznych świec... Znów topole wychodzą na warty, Przebijając włóczniami noc.
W ziemię tę, do diabła piękną, Sercem bosym na wieki wrosła. ...Kijów, Charków, Chersoń i Popasną Otula krwawa mgła...
Strach pod sercem niech nie zemdleje, A źrenice wykrzesują furię – Ją nasi nowi bohaterowie Na karzące miecze przeleją!
Stoimy! Bądź, Przeczysta, ze mną... Przybłędą przeklętym swojego nie oddam! Zwycięstwo nad nami surmą: Sława Narodowi! – Śmierć wrogom!
*** Podpalili – w mig zapłonęła Ojczyzna, co dla wszystkich – jedna... Chłopcy piją, bo chłopcom „po cymbałach”, Że rozpanoszyła się wojna.
Dzień czy noc – te granice chmielem starte, – Niech tylko Bachus kieliszek podniesie! ...Patrzą TAM chłopcy w oczy śmierci... TU zaś – napluć na wszystko.
...Znów niedziela. Cerkiew woła na próżno – Ścieżki dzwon dla nich nie zamiecie... I w zachłanne usta powędruje Hrywna, co ukradziona dzieciom...
Toż jakie duchowe trzęsienia ziemi Topią w czadzie orgii i zabaw? Wyrwać się od węża tego musisz, Na szali bowiem: pan albo przepadł.
Tylko sercu w chacie rodzinnej płytko – Rwie się z piekła tego na przełamanie... Och, wiosko... Moja ty przepiórko Z przełamanym „stopniem” skrzydłem...
Nieludzie śmieją się z ciebie podli, Ręce zacierając: he!he... Na! Trzymaj się nitki tradycji – Wybieraj się, rodzinna, na suche!
*** W barwinkach naszych CO szuka Ta mara, złowieszcza i potworna?.. Niech uschnie katu ręka, Co krwawe puściła żarna...
Toż było, było już nie raz, Że zmagał się z Bogiem „führer żwawy”... A wiosna – po omacku do nas Przez dymy rozczochrane i łuny.
– Zasadź nas, żytem zasiej! – buchną w nogi zbombardowane ogrody... Greczkosieje nie łamią szyku – I ziemia chlebami nagrodzi!
*** – Już pora! – marzec. – Trzeba iść – W piekło gonić zachwaszczone czołgi!
...Jeszcze zima wystawia punkty kontrolne – Te spuszczone szare świty.
Lecz nie pszczoły naprzeciw mnie, A rakiety... Nazwał bies – „skrzydlate”... Ptactwo w ciemię je dziobie: nie! – Nie walcie w Szewczenkową chatę!
Tępo biją, nieubłagane i podłe... Zimo, precz! Bez śladu i powrotu! Otworzę nasienne sklepy – Na urodzaj! Zwycięstwo! Życie!
*** ...Podłe, naśmiewało się, chichotało – Zło, co za czuprynę wzięło. Lecz przyszedł i kopnął poniedziałek: Oprzytomniej – wsiadaj w siodło!
Wiatr niech zleci z ręki lekkiej – Naciesz się niebem wiosennym – Tylko ono w sercu rany zagoi... Ty jeszcze – na koniu, a nie pod nim!
*** Nasz świat zbombardowali... Krwawa komunia... Los diabła dobrze znany! ...Mały skrawek wielkiego szczęścia: Spać w łóżku swoim w domu...
A wy, nasi kochani, pod nieboskłonem... Was, najdrożsi, od ciemności uchronimy: Modlitwami ścielimy, nimiż przykrywamy, Serce pod głowy wasze kładziemy...
*** Wszystkie chusty barwne – na potem, I na potem – suknie jasne... Lek jedyny: utopić się w pracy I modlić się dzień po dniu –
Za najlepszych we wszechświecie chłopców, Za mężów, których liczby nie ma, Co po!rycersku noszą przy boku Najcenniejszą broń – HONOR!
*** „W centrum Lwowa wystawili 109 pustych dziecięcych wózków – uczcili pamięć zabitych przez wojnę dzieci...” 18.03.2022 r.
Świecie mój cichy, Jasny, Wyszywane rękawy... Mama nie uczyła przeklinać, Uczyła: z Bogiem żyj!
Tak i żyłabym, dopóki Los piłabym do dna... Lecz podpaliła kroki Furia zła – wojna...
Duszę moją szarpie, Wiek skróciła snu... Mamo, nauka nie na próżno, Tylko, wybacz, – przeklinam...
Znam, ono niegodne, Lecz rozumie Bóg... Dzieci giną, o Boże... Żebyś ty, putlerze, zdechł!
Poranna zbiórka Cienko jęknęła elektryczka. Znowu ranek... Wiosna. Wydech!wdech... Zwykła poranna zbiórka Dawnych przyjaciół moich drogich.
...Kijów. Spała z kotem w wannie Miła Raja*. Ogień z wierzchołków... Opowie Bazylews ostatnie Wieści z frontu: stolica – stoi!
Wtóruje Charków: raszystowskie siły Nasi wybili wczoraj w pień! – Pod Czuhujewem też skosili Kupę nieczystości! ...To – Wierchowień.
Mówi Tola Kyczynski: – Przyjaciele, Wszystko, co dzieje się dziś, – nie sen. Tylko wiedzcie: na widnokręgu – Nasze słońce! Ukraiński Chersoń!
...Tak, jednej my „grupy krwi”: Ukraina żyje w krwi! ...Nie pytam rano: – Zdrowi? Tylko: – Jak wy tam, drodzy? Żywi?..
*Raja Charytonowa
*** Krztusić by się, ludzie, błękitem Bez tego gorzkiego poznania: Kwiatem jabłoni rajskiej w mgnieniu Obleciało minione życie...
Wspomnienie serce rakietą uderzy: Tam, z tego jasnego „dawno”, Nam kandyzowanymi owocami dziś te frazy, Co były codziennym „prosem”:
– Jak się spało? ... – Co śniło się, pani?... – Udał się placek? ... – Na kawę pójdziemy?... Pachnące, złote, pierwotne, Te „detaliki” tworzyły Eden.
W schronach – dni wczorajsze... Lecz pulsuje nadzieja żywa! ...Od imperialnego „punkcika” raszy Pobielała w Ziemi głowa...
Będziemy bić hordę do omdlenia! Gałąź pokoju gołębica niesie... „Wszystko – dla frontu, dla Zwycięstwa!” – „Ukraina – ponad wszystko!”
*** Cóż, wygnańcu z kwitnącego raju... Mamy stanąć z tobą do walki. Ja nie proszę cię – wymagam: Ty w piersiach moich zesztywniej!
Wypiłam szczęścia niemało, Gdy bujała wiosna czarowna: Miodem pachniało i woskiem spływało... Lecz uderzyła sroga wojna. Delikatność wytrząśnij w oczy kalinie, Przyjmij komunię ogniem powstań! Mamy stanąć do boju my dzisiaj... Słyszysz, serce? Granatem się stań! Żebym ciebie, gdy zwęglą się noce I przepełni się czasza gorzka, Ja rzuciła wojnie między oczy – I moja nie zadrżała ręka! osiedle typu miejskiego Dublany, Samborszczyzna
Tłumaczenie maszynowe
Arcybiskup, doktor nauk filologicznych, profesor Ihor Isiczenko jest znanym w Ukrainie i na świecie mediewistą, badaczem dawnej literatury ukraińskiej. Od 1981 roku wykłada na Charkowskim Uniwersytecie Narodowym im. W. N. Karazina kurs historii literatury ukraińskiej. Jest autorem szeregu podręczników, monografii i artykułów naukowych. Jest członkiem ukraińskiego oddziału PEN. W latach 1993–2020 pełnił funkcję arcybiskupa charkowskiego i połtawskiego Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. Od początku pełnoskalowej wojny z Rosją Władyka pozostawał i pozostaje w Charkowie, nadal pracując i sprawując nabożeństwa cerkiewne.
Oksana SŁIPUSZKO, doktor nauk filologicznych, profesor, kierowniczka Katedry Historii Literatury Ukraińskiej, Teorii Literatury i Twórczości Literackiej KNU im. T. Szewczenki
Nowa książka Ihora Isiczenki stała się współczesnym spojrzeniem na dawną literaturę ukraińską, przedstawiła autorskie stanowiska wobec najbardziej aktualnych i ważnych kwestii współczesnej medievistyki. Przede wszystkim książka jest jednym z pierwszych naukowych i podręcznikowych wydań, w którym epoka ukraińskiego renesansu literackiego (Odrodzenia) przedstawiona jest jako samodzielna, pełna w historii piśmiennictwa narodowego. W ten sposób autor zaprzeczył opinii D. Czyżewskiego o tak zwanej „niepełności” literatury ukraińskiej i braku w niej epoki Renesansu. Właśnie narodowe literackie Odrodzenie daje wszelkie podstawy, by zintegrować naszą literaturę z ówczesną przestrzenią kulturalną i literacką Europy. W swojej pracy Ihor Isiczenko rozwinął i uogólnił istniejące tradycje, a także krytycznie przemyślał dostępne prace. Ogólnie w książce przedstawiono zupełnie nowe, odpowiadające wyzwaniom i wymogom współczesności spojrzenie na zadania i misję ukraińskiej medievistyki.
We wstępie do podręcznika autor zastanawia się nad fenomenami książności, piśmiennictwa, literatury, przedmiotem ich badania. Jego zdaniem „zasadniczą różnicą tej wczesnej literatury ukraińskiej od piśmiennictwa nowszych czasów było całkowite odrzucenie fikcji artystycznej” (s. 8). Ogólnie literaturę XI–XVI w. nazywa całkiem słusznie literaturą faktu. Nie wszystkie pisane teksty tego okresu zalicza do zbioru twórczości literackiej, podając przy tym własną definicję pojęcia „tekst literacki”. Jest to „graficzny ekwiwalent wypowiedzi słownej, który ujawnia znakowe znaczenie komunikatu, wynosząc jego przedmiot poza granice codziennej rzeczywistości w sferę szerszych uogólnień. Twórczości literackiej XI–XVI w. nie można rozpatrywać jako środka semiotyzacji działalności językowej człowieka” (s. 9).
Zgodnie z koncepcją Ihora Isiczenki historia literatury powinna być rozpatrywana w strukturze dyscyplin literaturoznawczych. Historię literatury określa jako najmłodszy „składnik literaturoznawstwa” (s. 11), który zaczął się kształtować w XVI–XVIII w., kiedy pojawiły się pierwsze historie literatur narodowych. Nie wnikając w istniejące poglądy na pochodzenie etnonimu „Ruś”, badacz uważa za ważne dla studiów nad historią literatury ukraińskiej to, że „na początku istnienia naszego piśmiennictwa ten etnonim już mocno utrwalił się wśród słowiańskich plemion, które zjednoczyły się w Wielkie Księstwo Kijowskie wokół Polan” (s. 28). Jak słusznie rozważa autor, po tym, jak Państwo Moskiewskie zaczęło być nazywane Cesarstwem Rosyjskim, w XVIII w. nastąpiło przemyślenie i ponowne uświadomienie dawnych greckich terminów. Ponieważ na zbroj...
...ennia moskiewskiego carstwa przybrały charakter propagandowy, utrwalały ideologię Imperium Rosyjskiego, wyodrębniły się terminy Wielkoroszja i Małoroszja. Wszystko to „uwarunkowało stopniowe odrzucanie ich przez ukraińskich autorów. Jako alternatywę dla nazwy „Ruś” w XIX w. upowszechnili oni nazwę „Ukraina” na cały przestrzeń życiową naszego narodu i zaczęli nazywać siebie „Ukraińcami”, wycofując się z samonazwy „Rusini” ze względu na jej przywłaszczenie przez Rosjan” (s. 29). Fakt powstania języka ruskiego Iszczenko uważa za rezultat integracji ukraińskich gwar. Kształtował się on w środowisku ukraińskich miast, przede wszystkim Kijowa.
W podręczniku szczegółowo analizowany jest problem periodyzacji procesu literackiego. Autora, księgowego Iszczenko nazywa nadawcą informacji, czytelników nazywa ich odbiorcami, percepientami. Według niego Średniowiecze jest literaturą tradycjonalistyczną, w której utrwalały się gatunki, a styl romański zmieniał się na gotycki. Podkreśla międzynarodowy kontekst literatury ukraińskiej, wpływy innych kultur na kształtowanie się książkowości kijowsko-ruskiej. Dotyka także społecznych wymiarów funkcjonowania dzieła literackiego.
Literaturę rozpatruje według własnej periodyzacji. Tak więc rozdział I poświęcony jest epoce Średniowiecza – „Średniowiecze (koniec X – połowa XV w.)”. Określający gatunek kroniki nazywa „dokumentem o charakterze lokalnym”, który „stopniowo przekształca się w państwową kronikę, powołaną do utrwalenia w pamięci historycznej najważniejszych wydarzeń życia społecznego” (s. 73).
Ihor Iszczenko wyodrębnia Wczesne Średniowiecze (do końca X w.), które jest umowne, ponieważ wiarygodne zabytki są znane od połowy XI w. Dojrzałe Średniowiecze określa na XI–XIII w. Dominującą cechą tego okresu nazywa to, że „historyczna przeszłość Rusi stale obecna jest w dziełach jako podstawa rozwoju, gwarantuje zachowanie jej tożsamości etnokulturowej” (s. 85). Późne Średniowiecze określa na XIV–XV w., kiedy „Ruś wchodzi w późne Średniowiecze pogrążona w przeżyciach katastrofy cywilizacyjnej, sprowadzonej przez zwycięską wyprawę mongolską na Zachód” (s. 87). Podkreśla, że kultura i literatura księżęcej Rusi istotnie wpłynęły na Wielkie Księstwo Litewskie. Szczególną uwagę poświęca Cerkwi: „Ruska hierarchia szuka dróg integracji we wspólnocie ogólnochrześcijańskiej z zachowaniem własnej tożsamości wyznaniowej” (s. 91).
Ogólnie uwaga do życia cerkiewnego, roli i misji Cerkwi w kształtowaniu książkowości zajmuje w pracy znaczne miejsce, co wynika ze statusu autora jako Władyki. Szczegółowo w podręczniku przeanalizowano styl gotycki z jego symboliczno-alegorycznym sposobem przedstawiania, irracjonalizmem, uwagą do człowieka i jego przeżyć. Styl ornamentalny nazywa jego pochodną. Zaznacza dydaktyzm utworów, gdzie pierwszeństwo oddaje się „pouczającym interpret...
...oprzez charakter przypowieściowy” (s. 93). Osobny rozdział poświęcono Biblii jako „wielkiemu kodowi” literatury średniowiecza, funkcjonowaniu tekstów biblijnych w kulturze przestrzeni ruskiej epoki średniowiecznej. Szczegółowo mówi też o znaczeniu spuścizny bizantyjskiej w życiu literackim Ukrainy. W szczególności o prozie oratorskiej i nauczającej, dziełach ascetycznych, żywotach świętych, apokryfach, kronikach, utworach przyrodniczo-pouczających i opowiadawczych. Wśród prozy nauczającej i oratorskiej zwraca szczególną uwagę na „Słowo o Prawie i Łasce” Ilariona, twórczość Teodozego Peczerskiego, „Pouczenie” Włodzimierza Monomacha, twórczość Klimenta Smolatycza, Cyryla Turowskiego, „Słowo” (Modlitwę) Daniila Zatocznika, anonimowy utwór „Słowo o zagładzie Ziemi Ruskiej”, kazania Serapiona. Dalej podaje analizę twórczości metropolity Grzegorza Camblaka, włączając ją w kontekst kultury i literatury ruskoukraińskiej. Podkreśla jego rolę w rozbudowie cerkwi ruskiej. Dalej autor podaje przegląd ruskiego kronikarstwa, zaznaczając, że „dla średniowiecznych pisarzy termin «letopis» był nie ogólnym określeniem poszczególnych utworów podobnych pod względem swojej budowy i konstrukcji, lecz pewną strategią dyskursywną, która zakładała złączenie poszczególnych informacji o ważnych społecznie wydarzeniach w jeden syntetyczny tekst” (s. 258). Gatunek kroniki nazywa kompilacyjnym, zestawienia są tu oparte na różnych źródłach. Przedstawiono takie zabytki, jak dyskusyjny „Letopis Askolda”, a także najstarszy kijowski zbiór kronikarski, pierwszy i drugi zbiór kronikarski Kijowsko-Peczerski, „Powieść minionych lat”, Kronika Kijowska, Kronika Halicko-Wołyńska, litewsko-ruskie kroniki. W ten sposób przedstawiono genezę średniowiecznego kijowsko-ruskiego kronikarstwa, podkreślając jego misję budowania państwowości. Zwrócono uwagę na literaturę żywotów, żywoty książęce i mnisze. Te ostatnie przeanalizowano szczególnie szczegółowo, co odzwierciedla dominujące zainteresowania naukowe autora oraz jego własną pozycję i misję życiową. Wielką uwagę poświęca się także Paterykowi Kijowsko-Peczerskiemu, który Ihor Isiczenko nazywa najważniejszym zabytkiem ukraińskiej hagiografii: „Pojawienie się Paterykonu Kijowsko-Peczerskiego stało się świadectwem przyswojenia przez kijowski monastycyzm wschodniej chrześcijańskiej tradycji ascetycznej i uporządkowania życia zakonnego zgodnie z regułą konstantynopolitańskiego igumena Teodora Studyty z uwzględnieniem realiów ruskiego średniowiecza” (s. 365). Badanie literatury pielgrzymkowej epoki średniowiecza opiera się na tezie, że „doświadczenie drogi, kontemplacja świętych relikwii, wejście w przestrzeń biblijnego lub historyczno-kościelnego przekazu przeżywane są jako akt duchowy, wyjście na pogranicze ziemi i Nieba” (s. 395). Mówiąc o „Słowie o wyprawie Igora”, autor przedstawia historię badań nad zabytkiem i rozpatruje dyskusyjną kwestię autentyczności utworu. Podkreśla jego samodzielność gatunkową i odmienność od innych tekstów z powodu silnego wpływu na niego poetyki kultury ludowej. Tekst zawiera elementy tradycyjnej mitologii słowiańskiej, „czasem nawet mówi się o granicznym charakterze «Słowa», połączeniu w nim elementów piśmiennictwa i ustności” (s. 418–419). Zdaniem autora fabuła i poetyka utworu opierają się na symbolicznych wyobrażeniach, a tekst ogólnie nie mieści się w średniowiecznym systemie gatunków. Argumentem na rzecz autentyczności Isiczenko zupełnie zasadnie uważa odkrycie tekstu „Zadoszczyny”, w którym obecne są reminiscencje „Słowa o wyprawie Igora”. Jednak brak oryginału zabytku powoduje dyskusje o jego autentyczności. Ogólnie Ihor Isiczenko wyraźnie określa znaczenie obecności „Słowa o wyprawie Igora” w życiu duchowym Ukrainy przez 200 lat, co jest dominującym czynnikiem rozwoju narodowego piśmiennictwa. Właśnie to określa „niezniszczalne miejsce «Słowa» w historii literatury ukraińskiej — niezależnie od tego, czy jest to rzeczywiście wyjątkowo utalentowany ułamek utraconego zbioru piśmiennictwa średniowiecznego, czy kunsztowna mistyfikacja końca XVIII wieku” (s. 442). Rozdział 2 podręcznika „Renesans (połowa XV–XVI wieku)” poświęcono analizie tej epoki. Faktycznie jako jeden z pierwszych Ihor Isiczenko określa obecność epoki Odrodzenia w ukraińskiej przestrzeni kulturalnej i literackiej. Renesansem nazywa epokę w kulturze i literaturze Europy, „której ideały estetyczne określa odrodzenie antycznego ideału harmonijnego, wyważonego piękna, odkrycie samodzielnej wartości człowieka świata, sekularyzacja sztuki i życia społecznego” (s. 443). Podkreśla kult indywidualnej wolności, intelektu, artystycznych poszukiwań autorów. Wyodrębnia główne cechy epoki, w szczególności zwraca uwagę na świecki charakter kultury, odrodzenie zainteresowania antykiem, humanistyczny charakter. Podstawą jest tu dla niego filozofia humanizmu z afirmacją osobowości. Humanizm Ihor Isiczenko rozpatruje jako system idei i poglądów na człowieka, który uważany jest za główną wartość. Źródłem renesansowego światopoglądu nazywa indywidualizm. Autor zwraca uwagę również na rolę drukarstwa i szkół. W szczególności Szkoły Ostrogskiej, Lwowskiej Szkoły Bractwa. W podręczniku określono ważną rolę Rzeczypospolitej w kształtowaniu kultury ukraińskiej, gdyż ogólnie „wśród ruskiej szlachty przeważało dążenie do integracji ze wspólnym polskim środowiskiem” (s. 465). W kontekście Renesansu Ihor Isiczenko rozpatruje także Reformację jako „ruch odnowy Kościoła chrześcijańskiego, który przebiegał pod hasłami powrotu do apostolskiej tradycji, rzekomo naruszonej w wiekach średnich” (s. 469). Jako jej cechy charakterystyczne wymienia rozpowszechnianie idei i ruchów religijnych, sprzeciw wobec autorytaryzmu w Kościele. Podkreśla ważną rolę Ewangelii Peresopnickiej z lat 1556–1561 jako próby przekładu Ewangelii na język ukraiński z języka polskiego i czeskiego. W rozdziale 3 „Twórczość poetycka” autor rozpatruje twórczość Jerzego Drohobycza, Pawła Rusina z Krosna, Sewastiana Klenowicza, Herasyma Smotryckiego, Andrija Rymszy, analizuje zbiór wierszy „Prosfonima”. Dalej podaje analizę prozy polemiczno-publicystycznej, nazywając publicystykę polemiczną w epoce Renesansu „jednym z najdynamiczniejszych rodzajów twórczości literackiej” (s. 529). Problematyka tej prozy była określana ideami Reformacji. Oczywiście można zastanawiać się nad rozgraniczeniem Renesansu i Reformacji, przedstawiać je jako w pewnym stopniu odrębne okresy literackie. Ihor Isiczenko podkreśla też związki przynależności wyznaniowej z priorytetami etnicznymi: „zmiana wyznania prawie nieuchronnie powodowała także zmianę samoświadomości narodowej” (s. 531). Bardzo szczegółowo rozpatruje życie i twórczość Stanisława Orzechowskiego. Dalej autor podaje ciekawy i mało znany na Ukrainie materiał w podrozdziale „Polskie impulsy polemiki międzywyznaniowej”. Analizuje tu twórczość Piotra Skargi, Benedykta Herbesta, ostrogski krąg polemistów, w szczególności Herasyma Smotryckiego, Wasyla Suraskiego, „Apokrisis” Fristofora Filaleta, Klirika Ostrogskiego, anonimowy traktat „Przestroga” (tradycyjnie za autora uważa się Jurija Rohatyńca). Szczegółowo przeanalizowano życie i twórczość Iwana Wyszenskiego. Faktycznie tą książką Władyka Ihor Isiczenko zakończył tworzenie nowego kursu historii literatury ukraińskiej. W 2011 roku ukazał się jego podręcznik „Historia literatury ukraińskiej: epoka baroku XVII–XVIII wieku”. Niedawno ukazał się podręcznik poświęcony dwóm wcześniejszym okresom – średniowieczu i renesansowi. W ten sposób autor przedstawił ważną dla współczesnej ukraińskiej i europejskiej mediewistyki własną wizję rozwoju literatury ukraińskiej epoki średniowiecza, Renesansu i baroku (X–XVIII wiek). Książka jest znaczącym osiągnięciem historii literatury ukraińskiej, przedstawiając autorytatywną opinię uczonego na temat naszego dawnego piśmiennictwa.
Tłumaczenie maszynowe
W 1996 roku do kolekcji Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy trafił zbiór malarstwa, grafiki, pamiątek oraz dokumentów znanych artystów-szestdziesiątników Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego, przekazany przez ich syna Ołeksija Zareckiego. Wśród dzieł sztuki szczególne miejsce zajmuje wielka floromozaika „Ziemia”, stworzona w 1968 roku.
Natalia KUCZER, kierownik sektora Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Twórczy rozwój małżeństwa artystów Ałły Horskiej (1929–1970) i Wiktora Zareckiego (1925–1990) przypadł na czasy chruszczowowskiej „odwilży”, liberalizacji sfer życia społecznego, odrodzenia narodowego. Utalentowani wychowankowie Kijowskiego Instytutu Artystycznego od razu zanurzyli się w życie artystyczne i społeczne – Rosjanka Ałła Horska odkryła dla siebie ukraińską kulturę, nauczyła się języka i stała się ukraińską artystką. Małżeństwo stało się liderami ruchu szistdesiatnykiw (szestdziesiątników), byli wśród organizatorów Klubu Twórczej Młodzieży „Suczasnyk” (Współczesny). Ich mieszkanie było salonem młodej ukraińskiej inteligencji, a po zamknięciu Klubu – jego nieoficjalnym ośrodkiem. Intensywnie pracowali w malarstwie i grafice – na początku lat 60. prace Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego wielokrotnie eksponowano na wystawach ogólnozwiązkowych i republikańskich. Jak zauważał Ołeksij Zarecki, artyści-intelektualiści Ałła Horska i Wiktor Zarecki dostrzegali za społeczno-politycznym konfliktem lat 60. ogromne możliwości, u nich zrodziła się idea monumentalnej szkoły o światowym znaczeniu. Przełomem światopoglądowym stało się dla nich poznanie sztuki światowej, w szczególności meksykańskiego monumentalizmu. Twórczość Diego Rivery, Alvaro Siqueirosa i José Clemente Orozco wywarła na nich nie tylko wrażenie estetyczne – postrzegali ją jako kształtowanie się sztuki narodowej w związku z rozwojem meksykańskiej państwowości. Idea ukraińskiej sztuki narodowej, państwowej była dla nich jedną z kluczowych, głównym teoretykiem jej był Wiktor Zarecki. Od 1965 do 1970 roku Ałła Horska i Wiktor Zarecki wraz z artystami-myślicielami pracowali w sztuce monumentalnej. We współautorstwie z Hryhorijem Synycią, Hałyną Zubczenko, Borysem Płaksijem wykonali artystyczne, nowatorskie malowidła i mozaiki w Doniecku i obwodzie donieckim, Żdanowie (Mariupolu), Krasnodonie i Kijowie. Ze wspomnień Wiktora Zareckiego dowiadujemy się, jak trafił do nich młody artysta Borys Płaksij. Ałła Horska uważała, że aby sprawa była żywa, trzeba do brygady wlewać nową energię. W 1966 roku artysta Wołodymyr Priadka polecił im młodego, ciekawego chłopaka. Borys Płaksij – „utalentowany człowiek, kończył pedagogiczny. Ładnie rzeźbił w drewnie. Wiele ciekawego nam dał. Miał świeże spojrzenie. U podstaw jego monumentalnego postrzegania świata byli Meksykanie, w pierwszej kolejności Siqueiros – to był jego bóg”. Panele „Ziemia” narodziły się w przerwie między pracą w Krasnodonie w latach 1967–1968. W Kijowie było już zgłoszenie do pracy nad memoriałem „Młoda Gwardia” i oni we trójkę zaczęli robić szkice. I jak pisze Borys Płaksij, „…a potem powstała idea. Często chodziliśmy do pracowni na Czarnej Górze. Po drodze walało się dużo korzeni. Mówię: „Spróbujmy z nich zrobić jakąś floromozaikę”. Wiktor Zarecki zdobył dużej wielkości 188x162 cm płytę wiórową, na której mieli układać kompozycję. Umówili się, że każdy, kto idzie do pracowni, będzie zbierał niezbędny materiał – korzenie, drewno itp. Korę Borys Płaksij i Ałła Horska zdobyli w składzie, gdzie leżały dęby – specjalnie tam pojechali. Szybko zrobili szkic i zabrali się do pracy. Borys Płaksij szczegółowo opisał proces tworzenia panelu. Główny zamysł i centrum kompozycji – Oranta. Do niej postanowili zrobić ręce jako korzenie. Ałła Horska początkowo przyjęła zamysł, a potem opuszczone w dół ręce zaczęły ją niepokoić – w ikonografii Bogurodzica-Oranta zawsze trzyma ręce podniesione wysoko do góry – ona modli się za cały świat. O tym wizerunku Oranty na ścianie soboru Sofijskiego w Kijowie właśnie w 1966 roku pojawił się gruntowny artykuł Serhija Awerincewa. Dla szestdziesiątników w czasie wojującego ateizmu Sofia Kijowska była nie tylko szczytowym dziełem sztuki światowego poziomu, wzorcem piękna, ale i symbolem duchowości. Ale Borys Płaksij traktował opuszczone ręce po swojemu – jako korzenie, które trzymają Orantę na tym świecie. Artyści pracowali z zachwytem, do nieprzytomności. Stopniowo na płycie wiórowej po obu stronach od Oranty pojawiły się wizerunki zgiętych do samej ziemi kobiet z ogromnymi rękami – Wiktor Zarecki dobierał korzenie do dłoni. Ałle Horskiej nie podobała się monotonność wyłożonego drewna i zaproponowała wprowadzenie jeszcze jednego materiału – słomki. Ten materiał lubił wykorzystywać Hryhorij Synycia w swoich pracach. I chociaż jej propozycja wywołała niechęć, wprowadziła do pracy słomę – głowy kobiet zaczęły lśnić i wniosły odblask światła w ponurą tkaninę obrazu. W pobliżu ulicy Fiłatowa, gdzie była pracownia Horskiej-Zareckiego, była pracownia Iwana Kawaleridzego – artysty, rzeźbiarza. Był dla nich prawdziwym maestro, jednym z autorytatywnych artystów, którzy uosabiali ciągłość kultury i nieprzerwalność tradycji. Uczył się w Kijowie, Petersburgu i Paryżu i miał szerokie poglądy na sztukę. Dlatego właśnie jego Ałła zaprosiła, by spojrzał na tę pracę, która była nowatorska i pod względem treści, i pod względem sposobu traktowania. Przyszedł osiemdziesięcioletni Iwan Kawaleridze, postawili mu krzesło. Dla artystów ważna była właśnie jego reakcja na to nowoczesne dzieło, dlatego uważnie obserwowali wyraz jego twarzy. Długo siedział i wpatrywał się w pracę. Wreszcie powiedział: „O, gdyby wstali starzy mistrzowie, to by wam powiedzieli dziękuję”. Ten panel wywarł ogromne wrażenie także na Wołodymyrze Priadce i Serhiju Biłokoniu, który był częstym gościem u Horskiej-Zareckiego: „Może to indywidualne wrażenie, ale osobiście jestem przekonany, że to jedno z najpotężniejszych dzieł tamtego czasu. Jest w nim ukraińska mentalność, cała ukraińska przeszłość z jej bólem i nadzieją”. Wśród badaczy ukraińskiej diaspory historyk sztuki i artysta Bohdan Piewny w artykule o Ałle Horskiej „Cena przebudzenia” wyróżnia to dzieło spośród innych jej prac: „W jej inkrustacji Ziemia – w tym cudownym splocie zakopanych w ziemię sił, które wybijają się głębokimi bruzdami na kobiecym czole, splatają grubymi korzeniami zrogowaciałych, chciwych, wyciągniętych rąk, w tym okaleczonym drzewie życia, można zobaczyć właściwą jej głębię pojmowania tradycji, pełnię pojmowania bólów i sił rodzinnej ziemi, którą odkryła dla siebie artystka i której służyła”. Badacz zaznaczył poświęcenie artystki, jej uświadomienie sztuki jako służby rodzinnej ziemi, które było decydujące dla Ałły Horskiej. Jeszcze w 1965 roku w liście do Opanasa Załywachy określa swoje twórcze credo: „…istnieje sztuka Meksyku, która reprezentuje swój naród. I ja pracuję, żeby była sztuka współczesna, ukraińska, która reprezentuje swój naród. Naród niezłomny”. Niestety, oprócz wspomnień Borysa Płaksija, nie mamy zapisów Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej, które dotyczą bezpośrednio tego dzieła. Ale postrzeganie przez artystkę tematu Ziemi i stosunek do niej jako do czegoś wielkiego i świętego prześledzić można w jej korespondencji. W liście do Opanasa Załywachy w 1969 roku pisze: „Jaskółko Opanasie, pracujemy nad szkicem fryzu (w Krasnodonie). Drugi wariant. Stanęliśmy na Ziemi. To znaczy Ziemia weszła jako działająca postać. Dobrze. Dążymy do uogólnień”. W innym liście do niego, rozmyślając o powieści Kobo Abe „Kobieta z wydm”, doprecyzowuje: „I czyste uogólnienia, i uogólnienia przez konkret, i to, i to istnieje. Byle była Ziemia nasza, jej ból, jej krew, jej Słońce”. Na pół roku przed śmiercią, 6 kwietnia 1970, rozmyślając o śmierci, pisze: „Śmierć. Jej stawiennictwo obowiązkowe. Obok takiej masy czego warte komisje, wykluczenia i inna sujeta. Pozostaje Ziemia, ludzka godność, ludzki Duch, wcielony w tę Ziemię”. Te słowa napisane już po stworzeniu panelu i poświadczają przemyślenie tematu Ziemi w najwyższym sensie tego słowa. Można mówić, że to najdramatyczniejszy
najsmutniejszy utwór w twórczości Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego, których malarstwo i grafika najczęściej niosły w sobie poczucie święta. Utwór odbierany jest jako tragedia narodu, ból Ziemi, która nie może wyżywić swoich dzieci. Kobiety ciężko pracują, ich ręce są nieproporcjonalnie duże, są zgięte, twarze bez oczu. W centrum postać Oranty – ze cierpiącą twarzą (również bez oczu), siwymi włosami, w czarnej chustce, z ostrzegawczo uniesionymi wielkimi, wyrobionymi ciężką pracą rękami. Ma na sobie codzienny ubiór wiejskich kobiet z Kijowszczyzny i Połtawszczyzny pierwszej połowy XX wieku; naszyjnik z kości (?), ogromne bose nogi wrosły w ziemię. Wszystkie figury, jak i cała płaszczyzna mozaiki, wykonane są umownie: zaakcentowane czarne plamy za głową kobiety – jeśli to Oranta, jak pisał w swoich wspomnieniach Borys Płaksij, wtedy przypomina to nimb w postaci dwóch czarnych kruków. W tej floromozaice potężnie brzmią tematy narodowego bólu – Hołodomoru, stalinowskich represji i tragedii lat 60. – rozstrzelania pokojowej demonstracji w Nowoczerkasku oraz kureniowskiego potopu, o których dowiedzieli się szestdziesiatnyky. Temat Hołodomoru w tamtym czasie był zakazany, ale w rodzinie Zareckich o nim wiedzieli. Wiktor Zarecki wielokrotnie opowiadał o tym, jak na własne oczy widział w lutym-marcu 1933 roku umierających chłopów, którzy pełzli do miasta i których rano, przed rozpoczęciem dnia pracy, zabierano na wozy, zarówno nieprzytomnych, jak i martwych. Miał wtedy pełne osiem lat i wszystko dobrze zapamiętał. Na te opowieści zwrócono uwagę i w połowie lat 60. podczas „rozmów profilaktycznych” w KGB powiedziano mu, że to wymysł CIA. Bez wątpienia ten temat był omawiany w rodzinie. Chociaż Ałła Horska pochodziła z rodziny wysokiego urzędnika, o głodzie również wiedziała od dzieciństwa – razem z mamą przeżyła blokadę w Leningradzie. Temat stalinowskich represji i masowej zagłady ukraińskiej inteligencji był dobrze znany szestdziesiatnykom od ich starszych mentorów – pisarza Borysa Antonenki-Dawydowycza, tłumacza Hryhorija Koczura, którzy byli wieloletnimi więźniami stalinowskich łagrów. To właśnie ich mieszkania stały się dla szestdziesiatnyków uniwersytetami życia politycznego. Wiele opowiadał o represjonowanych bojczukistach historyk sztuki Iwan Wrona. Cały świat dramaturgów i reżyserów Rozstrzelanego Odrodzenia otwierał uczeń Lesia Kurbasa, Marjan Kruszelnycki, nauczyciel Lesia Taniuka. Ałła Horska bywała w jego domu. Jak zaznaczał historyk, również członek KTM Serhij Biłokin, w odkrywaniu prawdy o łagrach wielką rolę odegrał także magadańczyk, towarzysz Warłama Szałamowa, Arkadij Dobrowolski. O tym, że Kijów to jeden wielki cmentarz, ufnie mówił Jewhenowi Swerstjukowi starszy historyk sztuki, badacz ornamentów Podola, Vickers, który mieszkał przy ulicy Gogola. Uważnie słuchał „wrogich głosów” i zapamiętał imię Jewhena Swerstjuka, które powtarzało się dość często. Uczony znalazł jego adres i zaprosił na rozmowę. Uważał za obowiązek opowiedzieć o pochówkach ludzi rozstrzelanych w latach 30., bo tam trzeba składać kwiaty i stawiać krzyże. „W oczach starca wybuchały iskry starotestamentowego proroka, który musi powiedzieć ludziom to, co oni boją się wiedzieć! Prawda musi być znana. Ci ludzie, którym odebrano życie, pozostawili po sobie zgaszoną pamięć. Ja nie znam ich, ale przynajmniej wiem, gdzie to było. Kijów – ukryty cmentarz”. Oprócz tego Klub Twórczej Młodzieży „Sučasnyk” znajdował się w budynku Pałacu Październikowego, w piwnicach którego w 1934 i 1937 roku rozstrzeliwano aresztowanych „wrogów ludu”. O tym prezydentowi Klubu Lesiowi Taniukowi opowiedziała dyrektorka placówki.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w tym kilkoro dzieci, i około czterdziestu rannych. Informacja o tym wydarzeniu została utajniona, kiedy Matwij Szaposznykow próbował ją upublicznić, został poddany represjom. 9 czerwca 1962 roku Lesiowi Taniukowi opowiedział o tym świadek tamtych wydarzeń, który zatrudnił się do prac dorywczych i przez przypadek stał się naocznym świadkiem. Uciekł z miejsca zdarzenia, a Les Taniuk poradził mu, aby ukrył się u znajomych na wsi. Początkowo nie mógł uwierzyć, że morderstwo pokojowych ludzi, w tym dzieci, wydarzyło się w latach sześćdziesiątych, w czasach liberalizacji. Następnego dnia Les Taniuk opowiedział o wszystkim Iwanowi Switłycznemu, Alli Horskiej, Hałynie Sewruk, Ludmyle Semykinie. Artystki od razu postanowiły sformować grupę, zebrać leki, produkty i pojechać w obwód rostowski, aby pomóc poszkodowanym. Doświadczony Iwan Switłyczny powstrzymał je i poradził Lesiowi Taniukowi zająć się miejscami stalinowskich pochówków pod Kijowem. Skutkami działalności politycznej aktywnych uczestników Klubu stało się zwiększenie uwagi ze strony władz, zakaz przeprowadzania wieczorów poświęconych Tarasowi Szewczence i Łesi Ukraince, a z czasem także aresztowania. Les Taniuk wiązał pobicie Wasyla Symonenki, które spowodowało zaostrzenie jego chorób i wczesną śmierć, z wykryciem i upublicznieniem tragedii w Bykowni. „Ze śmiercią Wasyla Symonenki skończył się etap, który nazwano szistdesiatnyctwem (pokoleniem lat sześćdziesiątych). Wrażenie jest takie, że przyjdzie drugi ETAP, ze wszystkimi konsekwencjami, z tego niezdarnego słowa, które istnieje w naszej świadomości chyba pod konwojem… Niech mi opowiadają cokolwiek o Wasylu, ja wiem jedno: on jest ofiarą epoki, został zabity, zabity dlatego, że był poetą, i poetą wyraźnie ukraińskim”. Opowiadał on także o zamachu na swoje życie podczas wypoczynku nad Morzem Czarnym w Odessie. Wiatry „odwilży” stawały się lodowate, zaczynały się prześladowania, sądy i uwięzienia, zwalnianie z pracy. W dzienniku za 1968 rok Les Taniuk na kilku stronach prowadzi ewidencję prześladowanych. I właśnie w tym okresie lat 1967–1968 przez Wiktora Zareckiego, Ałłę Horską i Borysa Plaksija została stworzona floromozaika „Ziemia”. Zatem tragizm, który brzmi w tym utworze, nazwa, środki wyrazu – wykorzystano także kości – nasuwa myśl, że to panneau jest requiem. Tragiczne przesłanie, które jest zaszyfrowane w tym utworze przez Ałłę Horską, Wiktora Zareckiego oraz Borysa Plaksija, świadomie lub nieświadomie mówi o ludobójstwie narodu ukraińskiego. CZTERDZIESTODNIOWE podkreślał, że: „Pisarz dał czytelnikowi potrzebne, aktualne, wysokiej klasy utwory artystyczne, które w nowy sposób naświetlają odległe karty historii, odradzają naszą wysoką duchowość, utwierdzają państwowość, która ma tysiącletnią tradycję”. Ołeś Łupij pozostaje skutecznym obrońcą ukraińskości. Pochowano ukraińskiego rzecznika na cmentarzu Sołomianskim. Usta jego się zamknęły. Lecz pisarz będzie kontynuował komunikację z narodem poprzez swoje utwory, którym pisane jest długowiecze.
Tłumaczenie maszynowe
Te informacje poruszały i niepokoiły młodych artystów. Samo przebywanie na ich spotkaniach w pokoju numer 13 dla niektórych miało złowieszczy charakter. Łeś Taniuk wypytał starych pracowników pałacu i dowiedział się, że rozstrzeliwano w sześciokątnym pomieszczeniu pod orkiestronem oraz w korytarzach. Pierwsze zniszczenia ukraińskich pisarzy miały miejsce w grudniu 1934 roku. Wtedy zginęli Ołeksandr Włyźko, Iwan i Taras Kruszelnyccy, Kost Burewij, Hryhorij Kosynka, Dmytro Falkiwśkyj oraz inni. Prawdopodobnie ich ciał jeszcze nie wywożono do Bykowni, a chowano po prostu obok pałacu i na zboczach wzdłuż ulicy Instytuckiej. Współpracownicy mówili, że ukwiecone wzgórza to wielka mogiła zbiorowa. Reżyser Łeś Taniuk wiedział o represjach nie tylko z przemówienia Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR o odwilży i kulcie jednostki Stalina. Ojciec jego mamy, Mykoła Keningsfest, radziecki Niemiec z luterańskiej rodziny, z zawodu prawnik, został rozstrzelany w 1938 roku. Zatem temat represji miał dla niego głęboko osobisty charakter. Pierwsza masowa akcja Klubu Twórczej Młodzieży była poświęcona właśnie represjonowanemu reżyserowi Łesiowi Kurbasowi. 14 maja 1962 roku w Pałacu Październikowym Łeś Taniuk zorganizował wielki wieczór z okazji 75-lecia genialnego reżysera. Wieczór trwał 8(!) godzin. Łeś Taniuk wykazał błyskotliwe zdolności organizatora i reżysera. Nadeszły dziesiątki telegramów gratulacyjnych od byłych berezilowców i aktorów z całego kraju. Przyjechała żona Kurbasa Wałentyna Czistiakowa, ale, straumatyzowana stalinowskim reżimem, bała się mówić publicznie. Występowali ludowy artysta ZSRR Anatol Petrycki, który nazwał literaturę „pornografią”, ludowi artyści ZSRR Wasyl Wasylko, Marjan Kruszelnycki, Łeś Serdiuk. Słynni artyści opowiadali prawdę o rozstrzelanym nauczycielu i towarzyszu. Był to prawdziwy powrót genialnego artysty do ukraińskiej kultury, jego pośmiertny triumf. Drugi wieczór, poświęcony pamięci dramaturga pokolenia Rozstrzelanego Odrodzenia, Mykoły Kulisza, odbył się 21 grudnia tego samego roku. Wieczór powierzono prowadzić jednemu z filarów władzy radzieckiej, poecie Mykole Bażanowi. „Wieczór unikalny. Prowadził Bażan. Rękopis jego wystąpienia mam u siebie. Studenci mało co nie zerwali mu przemówienia. Powie kilka słów – a okrutna sala skanduje: „Człowiek stoi w gwiazdonośnym Kremlu, Człowiek w szarym wojskowym płaszczu…” Koszmar! I dopiero gdy doszedł do „piwnic tego budynku, gdzie torturowano Mykołę Kulisza…”, udało mu się wziąć ich w garść. Silne wystąpienie, nadało ton”, – pisał Łeś Taniuk. W dziennikach Łesia Taniuka jest kilka tragicznych opisów tego, co zobaczył i przeżył w związku ze strasznym spadkiem krwawego reżimu. 2 lipca 1961 roku szczegółowo opisał wrażenia ze swojej podróży na Sołowki. Podzielił się tym z uczestnikami Klubu, wielu to zszokowało. 26 sierpnia 1962 roku pisze o wizycie w lesie w pobliżu osady Bykownia pod Kijowem. Po wieczorze Łesia Kurbasa do Łesia Taniuka podeszła wzburzona, zapłakana kobieta i poinformowała, że pod Kijowem są własne Sołowki i ludzi tam poległo nie mniej, tylko nikt o tym nie wie. Razem z Wasylem Symonenką i Ałłą Horśką dotarli do naocznego świadka tych wydarzeń, który mówił, że w bykowniańskim lesie pochowano około 420 tysięcy ludzi. Pojechali na wskazane miejsce i w lesie zobaczyli chłopców, którzy grali w piłkę – za bramki służyły im ludzkie przestrzelone czaszki. Ałła Horśka odeszła i rozpłakała się. „A do tego opisu nie wiem, jak się zabrać… Każdy z nas trojga – Ałła, ja i Wasyl – poczuliśmy na sobie dotyk tamtego świata… martwa ziemia, która wyciska wszystko to z siebie – i na jej powierzchni – wymyte z ziemi czaszki, kości, znalazłem stary wojskowy guzik, a starzec, który nas tam prowadził, wręczył mi pęk kluczy – z pieczęcią NKWD…”. O wszystkim, co zobaczyli, opowiedzieli Iwanowi Switłycznemu i innym uczestnikom Klubu. Postanowiono stworzyć komisję do sprawdzenia miejsc masowych pochówków rozstrzelanych w latach 30. Napisali list „Memorandum” i złożyli do rady miejskiej. Łeś Taniuk postanowił złożyć list tylko pod własnym podpisem. Od tego czasu praca Klubu zaczęła wykraczać poza ramy działalności kulturoznawczej i nabierała cech organizacji społeczno-politycznej. To później stało się podstawą do zastąpienia Łesia Taniuka na stanowisku prezesa kandydaturą Wiktora Zareckiego, którego uważano za bardziej umiarkowanego. Jednak zmiana nie przyniosła pożądanych skutków i w 1965 roku władze zakończyły działalność Klubu w oficjalnym formacie. Zamknięcie Klubu odbyło się również w brutalnym stylu radzieckich urzędników. Pod nieobecność Łesia Taniuka nieznani sprawcy włamali się do pokoju, rozbili popiersie Mykoły Kulisza, ograbili, zabrali papiery, wiersze, połamali ramy do obrazów, a nawet bili gipsem po pianinie. „Teraz na własne oczy zobaczyłem, że żyję w kręgu pogromców i żulii. (…) Ukradli wiele wierszy. Żulii potrzebne są wiersze Dracza? Cios w splot słoneczny”, – rozpaczliwie pisał Łeś Taniuk. I chociaż taka postawa zszokowała młodych artystów, nie zamierzali oni przerywać działań. Petro ZASENKO Dzisiaj krwawe żniwa żałoby na naszym wojennym ukraińskim polu – grzmi wojna. Biednieje nasz czas na wspaniałych ludzi. Zubożeliśmy i my – pisarze i czytelnicy: 14 sierpnia w 84. roku życia odszedł od nas Ołeś Łupij – poeta, prozaik, dramaturg, działacz kulturalno-społeczny. Należał do pokolenia szestdziesiątników, którego twórczość stała się aktywnym prologiem do Ruchu Oporu na Ukrainie. Członek Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Państwowej Nagrody im. T. H. Szewczenki, nagród literackich im. Iwana Koszeliwcia, im. Dmytra Jawornyckiego. Zasłużony Działacz Sztuk Ukrainy. Odznaczony Orderem Świętego Włodzimierza Wielkiego III stopnia, Orderem „Za Zasługi” III stopnia, medalem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” „Budowniczy Ukrainy”. Urodził się Ołeś (Ołeksandr) Wasylowycz Łupij 28 marca 1938 roku we wsi Nowa Kamianka w powiecie Rawa Ruska (obecnie rejon żółkiewski) na Lwowszczyźnie. Jeszcze w latach powojennych wraz z ojcem doświadczył represji. Podczas wywózki na Sybir jemu wraz z siostrą Marią udało się uciec. Uczył się w Nowokamieńskiej, Rawskiej nr 1, Bełzkiej i Łuckiej nr 1 szkołach średnich. Po ukończeniu pierwszego roku Łuckiego Medycznego Kolegium za rekomendacją Związku Pisarzy Ukrainy w 1956 roku wstąpił na wydział filologiczny Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego imienia
T. Szewczenki. Z czasem był starostą studia literackiego imienia Wasyla Czumaka – SICZ. Wykładowcy uniwersytetu czytali nam, studentom, wykłady, korzystając z nieco znużonej, urzędowej terminologii, ściśle przestrzegając programowych założeń akademickich. Na zajęciach studia literackiego odczuwało się swobodę, obecni wypowiadali się wolno, przystępnie, nawet w sposób nacechowany wolnomyślicielstwem. Wtedy już na zajęciach studia literackiego przewodniczył Wasyl Symonenko. Wyraźnie formowała się wspólnota środowiska literacko-dziennikarskiego: Wiktor Blyzneć, Iwan Szpytal, Mykoła Som, Tamara Kołomijec, Wasyl Didenko… To środowisko studenckie było swoistą szkołą twórczej nauki literackiej. Ołeś Łupij uczęszczał na wykłady, ale starał się nie opuszczać zajęć studia literackiego. Pracował w redakcjach gazet „Mołod’ Ukrajiny”, „Weczirnij Kyjiw”, „Literaturna Ukrajina”, skąd został zwolniony za pozytywny artykuł „Sobory dusz ludzkich” o słynnej powieści Ołesia Honczara. W czasach przebudowy pracował jako kierownik redakcji poezji wydawnictwa „Radianśkyj pys’mennyk”. W latach 1991–1999 pracował jako sekretarz odpowiedzialny Związku Pisarzy Ukrainy, w latach 1999–2001 – jako pierwszy zastępca przewodniczącego NSPU. Na trzecim zjeździe pisarzy Ukrainy był wybierany na zastępcę przewodniczącego i sekretarza Związku. Pierwsze wiersze Ołesia Łupija publikowano w 1954 roku w gazetach wołyńskich. A pierwszy zbiór poezji „Winky junosti” ukazał się w 1957 roku. Od tego czasu jego praca literacka uwieńczona została znaczącym dorobkiem twórczym – pół setką książek wierszy, poematów, przekładów, powieści i romansów, scenariuszy filmowych, utworów dla dzieci. Wspaniały poeta i wrażliwy wychowawca młodych literatów. Andrij Małyszko jeszcze w 1969 roku w artykule „Mołode żnywo” pisał o Ołesiu Łupiju: „On jest cały pełen takiej akwarelowej przejrzystości i tego dobrego optymizmu, który nie stroni od ostrych krawędzi czy bolesnych impulsów ludzkiej duszy”. A krytyk Ołeksandr Myszanycz działalność Klubu. Członkowie Klubu zaczęli zbierać się w mieszkaniu i pracowni Zarećkiego-Horskiej, domu Iwana Honczara oraz w mieszkaniach szestdziesiatnykiw, które stały się prawdziwymi nowymi centrami artystycznymi intelektualistów, ludzi wolnej myśli. Chociaż wciąż żyli świadkowie czarnych kart historii represji, a książki pisarzy Rozstrzelanego Odrodzenia zaczęły ukazywać się drukiem, władza radziecka starała się nie rozpowszechniać informacji o skali zbrodni. Nowe katastrofy, które wydarzyły się na początku lat 60. już w czasach „odwilży”, również były przemilczane. O tragedii kureniowskiej w Kijowie szestdziesiatnyky wiedzieli dobrze, chociaż w prasie nie było o tym ani jednego wiersza. Lina Kostenko, która mieszkała z mamą w pobliżu cerkwi Cyryla na Kureniowce, zaznaczała, że właściwie lata sześćdziesiąte dla niej rozpoczęły się od tej tragedii. Kilka dni po awarii technogennej 14 marca 1961 roku, Łeś Taniuk zapisał początek wykładu swojego ulubionego nauczyciela, artysty ludowego Marjana Kruszelnyćkiego: „Najpierw proszę uczcić pamięć ofiar Babiego Jaru. Dziękuję. Proszę siadać. (…) To skutek dwoistości naszego życia. Jedno kosztem drugiego. Chęć zatarcia śladów?”. Masowe rozstrzeliwania ludności żydowskiej Kijowa przez faszystów we wrześniu 1941 roku w Babim Jarze również nie były nagłaśniane. Obowiązywał zakaz czczenia niewinnych ofiar w miejscu tragedii. Niewielkimi grupami krewni przychodzili do Babiego Jaru i w ten sposób czcili pamięć poległych. Jeden z pierwszych nieautoryzowanych przez władze wieców odbył się w 25. rocznicę rozstrzelań 29 września 1966 roku. Ukraińska inteligencja również była obecna. Iwan Dziuba wygłosił przemówienie, które później zostało opublikowane w monachijskim czasopiśmie „Sucasnist’”. Aktywni uczestnicy Klubu wiedzieli nie tylko o zbrodniach czasów stalinowskich, ale także o współczesnych krwawych wydarzeniach – brutalnym stłumieniu pokojowej demonstracji robotników w Nowoczerkasku. W wyniku pogorszenia sytuacji ekonomicznej w ZSRR kierownictwo zdecydowało o podniesieniu cen niektórych produktów o 30 procent. 1 czerwca robotnicy Nowoczerkaskiej Fabryki Elektrowozów ogłosili strajk i wyszli na demonstrację. Liczba robotników i mieszkańców sięgała około 5 tysięcy osób. Użyto wojska, ale generał-major, Bohater Związku Radzieckiego Matwij Szaposznykow odmówił użycia czołgów przeciwko demonstrantom. Został usunięty z kierownictwa, a rozproszenie przeprowadzono metodami siłowymi. Według niektórych szacunków, 24 osoby zostały zabite, w tym Od dawien dawna nasi przodkowie na czarnoziemnych zagonach wieków w czasach głębokiej żałoby umieli godnie przekazać podniosło-smutny nastrój, gdy przeprowadzali ceremonię pogrzebową: „Kozaka niosą i konia prowadzą, koń główkę chyli…” Jakie niepokojąco przejmujące słowa dobierali, uświadamiając sobie nieuchronność losu – smutne pożegnanie w czasie przenoszenia Człowieka ze świata białego na tamten nieznany świat…
Tłumaczenie maszynowe
Świat sztuki pod egidą UNESCO obchodzi 150. rocznicę urodzin Salomei Kruszelnickiej. Uroczystości na Ukrainie przeniesiono do Lwowa. 23 września w Narodowej Operze imienia Salomei Kruszelnickiej odbędzie się grand-koncert “Salomea, BRAVA!”, następnego dnia – balet “Powrót Butterfly” do muzyki G. Pucciniego i M. Skoryka oraz prezentacja powieści Ołeksandra Bałabki “Kimono dla Butterfly. Z życia Salomei Kruszelnickiej”, o której była mowa w poprzednim numerze “Słowa Proświty”. 25 września lwowscy artyści pokażą mistyczny dramat “Salomea” według scenariusza poetyckiego Natalii Dawydowskiej. Zgłębiając wielką postać w światowej kulturze podczas pracy nad powieścią “Kimono dla Butterfly”, autorowi udało się znaleźć we włoskich źródłach szereg nigdzie niepublikowanych dokumentów. Dlatego dziś proponujemy dwa z nich, po raz pierwszy po ukraińsku.
Na tarasie, który jest otwarty na bezkresną przestrzeń morza, zanurzamy się w cichą rozmowę. Póki zapada wieczór, morze zapala się ogniem, a plaża zapełnia się ludźmi. Wiatr przynosi do nas słaby oddźwięk orkiestry. Salomea Kruszelnicka wytęża swój słuch i duszę: jej ciało wprawia w wibrację prosty muzyczny akcent, jak harfę. Bo to żywa muzyka. – “Lohengrin”! – mówi spokojnie, jednak głos zdradza wewnętrzną wibrację. Wiatr już nie przynosi do nas dźwięków orkiestry, a jedynie zapach lasu sosnowego: – Proszę powiedzieć, pani, czy znają w Ameryce Południowej, gdzie pani ostatnio przebywała, repertuar Wagnera? – Znają i cenią nie tylko wczesne utwory, ale i tetralogię, prawdziwego Wagnera. Dla mnie było to miłym zaskoczeniem. Nie myślałam, że Argentyńczycy mają wystarczające przygotowanie intelektualne. – A tak naprawdę... – A tak naprawdę oni przedkładają poważną, złożoną, a nie prostą muzykę. Oni, na przykład, uwielbiają waszego wielkiego i wielce cierpiącego Catalaniego. Wiatr milczy, morze, niczym nastolatek, który zasypia, lekko chrapie. To stan, kiedy nachodzą wspomnienia, stan, kiedy dusza mimo woli stąpa po jedwabistym śladzie przeszłości, która, według słów Henriego Bataille’a, staje przed nami. I Salomea Kruszelnicka zanurza się we wspomnienia: – Jakie wspaniałe, jakie luksusowe teatry w Buenos Aires! (w oryginale omyłkowo zaznaczono Nowy Jork – O. B.). Jakie idealne połączenie publiczności i sceny! Przedstawienia wykonywano cudownie: dyrygenci Toscanini i Mancinelli, chóry “La Scala”, śpiewacy najwyższej klasy... Próbuję zrobić komplement, mówiąc: “Pani również była wśród nich, signorino, i była pani, być może, najsławniejszą śpiewaczką!” Ale w porę się zatrzymuję, rozumiejąc, że komplement byłby zbędny i że przed wielką signoriną wyglądałbym na niezdarnego, bardzo niezdarnego, dlatego zamilkłem. – A publiczność najeleganckiesza, jaką kiedykolwiek widziałam. Jeden abonament kosztuje nie mniej niż trzydzieści-czterdzieści tysięcy na sezon. Kobiety co wieczór zmieniają swoje perfumy i kosztowności. I najprzyjemniejsze, że największa i najlepsza część tej publiczności – Włosi: na brzegach La Platy rozmawiają po włosku, śpiewają po włosku, wszyscy rozumieją. I to pociesza. – Dziękuję za Włochy. – Dlatego, że nie jestem Włoszką? – O, pani jest naszą siostrą w duchu! – …W tym roku również zapragnęli zmienić repertuar w Buenos Aires, zaprosili “Opera Comique” z Paryża. Jednak należy oczekiwać, że wkrótce jej miejsce znów zajmą włoscy artyści. Natomiast włoska sztuka jest prawie zakazana w Rosji: teraz Rosjanie chcą przerobić ją dla siebie. Przetłumaczyli włoskie opery na rosyjski, zapraszają rosyjskich śpiewaków, rosyjskich muzyków: to prawdziwa nacjonalistyczna rewolucja. A produkcja muzyczna gwałtownie wzrosła. Włoska muzyka i włoscy artyści obecnie mają tam tylko jeden teatr, gdzie, boleśnie przyznać, zysk wyparł sztukę i postawił na jej miejscu potrzeby komercyjne. Nawet Anglicy próbują przystosować włoską operę pod siebie, ale będzie to trudne do zrobienia, ponieważ ich język nie najlepiej nadaje się do odtwarzania modulowanych i melodyjnych dźwięków. Wieczorne cienie gęstnieją, chowając się w fałdach purpurowego jedwabiu, który otula Salomeę Kruszelnicką, która teraz ze zręcznymi i silnymi rękami, złożonymi na piersiach, z piękną dumną głową, nieco odchyloną do tyłu, wydaje się melodyjną syntezą tyrreńskiego wieczoru: – Teatr, o którym żałuję, że zamknęli, – to “Don Carlos” w Lizbonie: dobry teatr i dobra publiczność! Portugalczycy i Hiszpanie bardzo kochają włoskich śpiewaków: w ich językach mogłyby być cudowne przekłady, ale oni przedkładają włoski. Również w Kairze zobaczyłam wielką przychylność do Włoch. Miałam wrażenie, że śpiewam we Włoszech: publiczność prawie włoska, ale chedywowe odaliski, które przychodziły do teatru z zakrytymi twarzami, rozwiewały tę iluzję. Chciałam pobyć w haremie, ale powiedziano mi, że będę rozczarowana, ponieważ i on jest już europejski. – A pani jednak się rozczarowała! Cień uśmiechu zmusił mnie do zamilknięcia... – W Kairze spotkałam kilku paszów: oni również są europejscy, rozmawiają po francusku, dowcipnie żartują. Od Egipcjan pozostał im chyba tylko fez. – …i dusza. Być może. Błysk nieprzeniknionej tajemnicy bytu nagle wywołał milczenie... – I co teraz, signorino? – A teraz odpoczywam. A jesienią pojadę do Londynu i Ameryki Północnej. Tych krajów nie znam... I znów komplement przykleja się do moich warg, i znów udaje mi się go odsunąć. Cudowna artystka, piękna i młoda pani wstała. I bogini dała do zrozumienia, że jest prawdziwa. Jaka bogini! O, jakie morze smutne teraz, kiedy nie stało światła! A. Ragghianti “Viareggio”, tyrreński magazyn morski i klimatyczny, 6 sierpnia 1911 r. Przekład z włoskiego O. Bałabki
Tłumaczenie maszynowe
Po raz pierwszy zobaczyłem ją na scenie, gdy miałem osiemnaście lat. A zatem trzydzieści lat dzieli mnie od tamtego odległego wieczoru. Trzydzieści lat błędów, odkryć, biegu i zmarnowanych losów. *** Na scenie Salomea Kruszelnicka była młodą, kwitnącą dziewczyną, żarliwą i potężną amazonką. Jej kolana były zdolne złamać żebra konia. Było to stworzenie urodzone do biegu przez północne lasy. Jej głos wydawał się stworzony do tego, by płoszyć jelenie. Jej głos był dziki i mistyczny, taki, jakim obdarzyła ją natura. *** Mogłem ją poznać, ale nie poznałem. Jednak Salomea Kruszelnicka, która śpiewała partię Elzy w “Lohengrinie”, właśnie ona, przy udziale Wagnera, ona oraz mój nauczyciel matematyki skłonili mnie do zmiany kierunku mojej kariery. Był to jej debiut, który stał się moim pierwszym zachwytem nad Wagnerem. I nad śpiewaczką. Ale ta pasja była obopólna tylko w odniesieniu do Wagnera. *** Porzuciwszy swoje techniczne upodobania, zwróciłem się ku muzyce. W wieku dwudziestu lat zacząłem uczyć się solfeżu i grać na wiolonczeli. W wieku dwudziestu jeden lat uciekłem do Bawarii i tam rozpocząłem swoją karierę teatralną jako statysta w teatrach państwowych. Tymczasem Salomea Kruszelnicka zdobywała uznanie niekończącymi się triumfami we Włoszech. A ja borykałem się w Niemczech, przechodząc ze sceny na scenę w kostiumie toreadora czy rozbójnika. *** Stopniowo monachijskie karnawały, piwo, malarze, taniość i modelki zmusiły mnie do zapomnienia o Salomei Kruszelnickiej. I kiedy wreszcie wstąpiłem tam do konserwatorium w wieku dwudziestu dwóch lat, stało się to jedynie formalnością, by zmusić ojca do milczenia: muzyka już mnie nie pociągała. Upadałem, wzlatywałem, nie wiedziałem, czy mój dzień, który zaczynał się omletem, nie zakończy się kulą. *** Moje przeżycia nigdy mnie nie męczyły, moje zmęczenie nigdy nie wywoływało we mnie wstrętu. Wtedy moje życie toczyło się na opak, pełne rozproszenia i nieładu, dlatego nie potrafię go podsumować. A historia z Salomeą Kruszelnicką oddalała się i nigdy więcej nie wspominałem ani o niej, ani o jej twarzy. *** Kiedy wczoraj, usłyszawszy ten głos, o którym zupełnie zapomniałem, ten głos, który wywrócił mój los, ten odległy głos, nieco zachrypnięty, podniosłem głowę i spojrzałem na scenę sali w Santa Cecilia – tam była Elza, Elza, ona tam była! Ale jej nie poznałem. *** Z tego powodu przydała się owa zwięzła autobiografia, żeby wszyscy zrozumieli, że jestem nieszczęśliwy. I to prawda. Do dzisiejszego dnia nie zaznałem spokoju. A ponieważ intymną inwentaryzację przeprowadzamy dzień po dniu, nadszedł czas, by bezkarnie oczyścić wszystko, co pojawiało się w przeszłości. Salomea Kruszelnicka wciąż jest piękna zewnętrznie i gdyby nie jej głos, dałoby się jej trzydzieści lat. Wielki, lecz starzejący się głos, płynący z wielkich, ale jednocześnie pięknych ust. *** Czasami, zwłaszcza w niskim rejestrze, te dźwięki wyrywają się niczym z pieca. Niestety, rozumiemy, że po ogniu przychodzi dym, więc przyjdzie chłód i zima. Ale resztki dumnego i nieokiełznanego temperamentu wciąż są żywe w roulades starodawnych włoskich arii, którymi otwiera się program. I widzowie biją jej brawo. *** Mozart, Schumann, Franz Schubert, melodie Ravela, “Po grzyby” Musorgskiego i “Bzy” Rachmaninowa energicznie tworzą się tym jej głosem, który pewnego dnia tak mnie oczarował, i nabierają mocnego, cierpkiego smaku. *** Jej szlachetnego intelektu oraz niegasnącej aury sławnej artystki, pożądanej przez publiczność, już wystarczy do sukcesu koncertu. Jeszcze przed zakończeniem programu opuściłem swoje miejsce. W sąsiednim korytarzu Salomea Kruszelnicka, która zamierzała ponownie wyjść na scenę, przechodząc obok mnie, dotknęła mnie swoją czarną suknią. *** Jest taka sama jak ja, wysoka, szczera, życzliwa, prosta i miła, kiedy jest to potrzebne. W tej czarującej chwili mogłem się przedstawić, porozmawiać... I byłby to błąd. Zresztą, o co najwięcej mogłem ją zapytać: signoro, woli pani trabucco czy toskańskie z Florencji? Ale było już za późno. Oto i tym razem mogłem ją poznać, ale nie odważyłem się. Żegnaj, Salomeo Kruszelnicka, żegnaj na zawsze… Bruno Barilli (Fano, 14 grudnia 1880 – Rzym, 15 kwietnia 1952) – włoski pisarz i krytyk muzyczny. Urodził się w 1880 roku w rodzinie malarza. W Parmie (tutaj prawdopodobnie usłyszał Salomeę Kruszelnicką, która w 1898 roku zadebiutowała na włoskiej scenie) zaczął studiować kompozycję muzyczną w konserwatorium Arrigo Boito. Potem kontynuował naukę w Monachium. Ale z czasem postanowił poświęcić się krytyce muzycznej. W Monachium Barilli poznał serbską studentkę Danicę Pavlović (wnuczkę króla Piotra Karadziordziewicia), z którą później się ożenił i z którą miał córkę, znaną malarkę Milenę Pavlović-Barilli. Po powrocie w 1910 r. do Włoch rozpoczął tworzenie trzyaktowej opery “Meduza” do libretta O. Schanzera, która w 1914 r. zwyciężyła w konkursie w Mediolanie, ale dzieło nigdy nie zostało wystawione. Jego inna opera – “Emiral” (libretto kompozytora) uważana jest za najbardziej udaną. Została wyróżniona na Rzymskim konkursie utworów muzycznych pod przewodnictwem Giacomo Pucciniego. W 1919 r. Barilli założył czasopismo La Ronda w Rzymie, dokąd się przeprowadził. W tym wydawnictwie prowadził stałą kolumnę pod tytułem Delirama. Obok krytyki muzycznej pisał prozę. W 1929 roku stworzył serię opowiadań pod tytułem “Il Paese del melodramma”, naznaczoną jego wielką pasją do włoskiej opery klasycznej, zwłaszcza do Giuseppe Verdiego. Artykuł B. Barillego został wydrukowany w 1929 roku pod tytułem “Salomea Kruszelnicka w Santa Cecilia”. Przekład z włoskiego O. Bałabka
Tłumaczenie maszynowe
W drugiej sali kolumnowej Kijowskiego Akademickiego Teatru „Koło” odbył się cykl wieczorów ukraińskiego romansu ludowej artystki Ukrainy Svitłany Myrwody. Dzisiaj pani Svitłana jest gościem „Słowa Proświty”. – Jakie były dla Pani pierwsze miesiące wojny? – Jak dla wielu Ukraińców, wojna dla mnie zaczęła się jeszcze w 2014 roku. W składzie różnych grup jeździłam z koncertami na linię frontu. Jeśli chodzi o pełnoskalową wojnę, to ile by nie było prognoz, mimo wszystko zaczęła się ona niespodziewanie i strasznie. Najbardziej przerażało to, że nie wiedziałam, co robić. Znajomi proponowali wyjazd za granicę, ale nie byłam gotowa i odmawiałam. Przekazywałam dla obrony terytorialnej jakąś odzież, chociaż wydawało mi się to za mało. Aż tu nadeszła propozycja wyjazdu do Bułgarii. Szefowa sekretariatu organizacji społecznej „Ukraina-Świat” Ałła Kendzera podpowiedziała, że tam można będzie robić coś pożytecznego. W mieście Burgas jest wielu przymusowych przesiedleńców z Ukrainy, w szczególności mamy z dziećmi, osoby starsze. Dla nich można będzie organizować koncerty, spotkania twórcze. To dało mi impuls i zrozumiałam, że mogę zająć się ulubioną pracą twórczą. Zapamiętałam pierwszy koncert w Bułgarii. W zimnym hotelu zebrałam matki i dzieci, starszych ludzi. Najpierw próbowałam śpiewać romanse strzeleckie, ale wywoływały one tylko łzy. Zrozumiałam, że dla ludzi, którzy przeżyli stres, trzeba śpiewać coś innego. Nie zapominając, że trwa wojna, do koncertu trzeba włączyć też optymistyczne utwory. Z czasem znajomy artysta Wołodymyr Storozum, który od dawna mieszka w Burgas wraz z żoną Lidią, zaprosił mnie na otwarcie wystawy „Wybitni Ukraińcy i Bułgarzy”. Podczas prezentacji wystawy lokalna elita zbierała środki dla ukraińskich przesiedleńców. Zamieściłam informację o swoim koncercie w mediach społecznościowych. Zobaczyła ją piosenkarka Katia Bużyńska, która mieszka w Sofii i aktywnie wspiera Ukrainę koncertami. Razem zrobiłyśmy koncert w mieście Kiten. Po tym nagrałam piosenkę „Po tamtej stronie wojny” prosto na brzegu morza – dla wsparcia Mariupola. Moja działalność twórcza w Bułgarii trwała. Byłam mile zaskoczona, kiedy usłyszałam, jak ukraińskie dzieciaczki, które mają zaledwie cztery-pięć lat, śpiewały „Czerwoną kalinę”. Pewnego razu podeszła do mnie jedna mama i powiedziała, że jej syn chce zaśpiewać tę piosenkę, nagrać na wideo i wysłać na Ukrainę. Mama chłopca poprosiła, abym wsparła go akompaniamentem na gitarze. Kiedy zaczęliśmy próbę, usłyszały to inne dzieci, które również wyraziły chęć śpiewania. Tak powstała grupa, którą nazwałam
„Soneczata”. Razem nauczyliśmy się nie jednej, a czterech zwrotek piosenki i wykonywaliśmy ją podczas różnych koncertów. Skrzypaczka z Czernihowa Łarysa Danylewska zaproponowała, aby każdego ranka wykonywać Hymn Ukrainy. Przed śniadaniem wychodziliśmy na balkon i zaczynaliśmy z panią Łarysą nasz Sławień – ona na skrzypcach, a ja śpiewałam. Dołączali do nas ludzie. Gdy tylko program się skończył, od razu wróciłam do domu. Przyznam się, miałam możliwość być w 16 krajach. Jeździłam tam pracować lub odpoczywać. Ale żyć chcę tylko na Ukrainie. Pierwszego czerwca przyjechałam do Kijowa. W tym czasie trochę nabrałam sił i zaczęła się praca. Zapamiętałam otwarcie wystawy fotografii mariupolskiego fotografa Jewhena Sosnowskiego „Mariupol – miasto męstwa i zwycięstwa”. Poruszył mnie mariupolski chłopiec, który prowadził swój dziennik w schronie, a teraz przyjechał z Jewhenem do Kijowa... Zaczęłam nagrywać piosenki. Jestem przekonana, że my, ludzie sztuki, dzisiaj nie mamy prawa do rozpaczy czy przygnębiającego stanu. Sztuka w tak trudnym czasie powinna być razem ze swoim krajem i jego Siłami Zbrojnymi. – A jak los zetknął Panią z Kijowskim akademickim teatrem „Kołeso”? – Ledwo przyjechałam z Bułgarii, a zadzwoniła do mnie administratorka teatru: „Pamięta Pani, była Pani u nas rok temu i zrobiliśmy dla Pani małą wycieczkę po teatrze. Obok sali kominkowej wykrzyknęła Pani: „Gdyby tak urządzić tu wieczór ukraińskiego romansu!” Czy jest Pani gotowa na taki wieczór?” Spotkaliśmy się. Powiedziałam, że potrzebuję aktora-prowadzącego. Miałam pewne opracowania dotyczące historii ukraińskiego romansu, ale trzeba było wykonać pewną pracę przygotowawczą. Przedstawiono mnie aktorowi i reżyserowi Anatolijowi Suchanowowi. Zainteresował go ten projekt i zaczęliśmy pracować. Pod koniec lipca odbyło się oddanie programu. Zaprosiłam swoich przyjaciół, aktorów, ludzi o podobnych poglądach. Wszyscy przyjęli go bardzo ciepło, co zainspirowało mnie do dalszej pracy. Nasze występy odbywały się w weekendy. Ludzie, którzy spacerują po Andrijiwskim uzwozie, mogą zobaczyć afisz „Arystokratyczny salon ukraińskiego romansu „Romans PRO…”. Za każdym razem po tym spektaklu (właśnie spektaklu, a nie koncercie) podchodzili do mnie wdzięczni widzowie. Mówią, że usłyszeli te melodie, które ukradli nam raszyści i zrobili swoimi romansami, dowiedzieli się o tych romansach, które uważano za ludowe, ale w rzeczywistości mają autorów. Wielkie zainteresowanie publiczności wywołało też to, że autorzy współczesnych romansów siedzieli na sali. Czasami trochę zmieniałam program, biorąc pod uwagę to, kto z autorów odwiedził nasz spektakl. Robiłam to po to, aby mój występ był interesujący także dla tych, którzy odwiedzili nas po raz drugi. Oprócz tego za każdym razem zmieniałam swoje suknie. Właściwie spełniło się moje dawne marzenie – żywy dźwięk, kontakt z widzem „oko w oko”. A samego romansu nie da się śpiewać obojętnie. Romans – to prawdziwa wolność, wielkie możliwości dla wykonawcy. Romans – to wynik pracy trzech osób – kompozytora, poety i wykonawcy. Wykonawca musi poczuć romans sercem i duszą, przekazać to jako swoją historię. W pewnym stopniu to także gra aktorska. Mnie ten temat nęcił od dawna. Jeszcze w dalekim 2011 roku przeprowadziłam we Lwowie warsztaty dla uczestników Międzynarodowego festiwalu ukraińskiego romansu imienia Kwitki Cisyk, którego zdobywczynią Grand Prix została Oksana Mucha. Już wtedy mówiłam, że najważniejsza dla wykonawców romansów jest dusza, szczerość, a to, co wykonujesz, musi płynąć od ciebie osobiście. Wykonywałam romanse podczas swoich koncertów i wcześniej. Ale chciałam, żeby nie było żadnej aparatury. Tylko żywy dźwięk bandury lub gitary. Dla romansu komfortowa jest niewielka sala, nie więcej niż na 40 osób. I właśnie Sala Kominkowa teatru „Kołeso” idealnie pasowała do tego projektu. Nie wiem, jak potoczą się losy tego spektaklu. Ludzie chcą go jeszcze raz zobaczyć. Mnie też byłoby miło wystąpić ponownie. – Proszę zatrzymać się bardziej szczegółowo na programie spektaklu. – Zaczynam od notki historycznej. Jeszcze od XIII wieku romanse wykonywali wędrowni muzycy na terenach współczesnej Hiszpanii. Dopiero potem dotarły one do dworów królewskich. Jako pierwszy wykonuję romans „Nie pytaj, dlaczego mam zapłakane oczy”, który wielu uważa za ludowy, jednak tekst napisał Iwan Ohijenko. A w 1906 roku ten wiersz wydrukowała jedna z patriotycznych kijowskich gazet. Tutaj autor wyraził swoje uczucia do rodzinnej ziemi, gdyż zmuszony był emigrować. Tekst został nieco zmieniony, teraz to zwrócenie się do ukochanej osoby. A melodię ułożył lud. Romans do słów Łewka Łepkiego „Żegnam się, aniele, z tobą” jest aktualny w naszych czasach, gdyż wielu ludzi straciło swoich ukochanych przez tę przeklętą wojnę. Rozumiałam, że te dwa utwory są smutne. Trzeba było nieco zmienić nastrój. Dlatego dalej wykonałam „Zagraj mi, cyganie stary” do wierszy Sydora Worobkewycza. A przed tym prowadzący Anatolij Suchanow wspominał o utworach i wielostronnej działalności Hryhorija Skoworody. Razem wykonaliśmy kilka zwrotek z pieśni solowej do wierszy Hryhorija Sawycza. Z czasem przechodzimy do współczesnych romansów – „Brzmij mi sonatą” do wierszy mojej przyjaciółki Zoi Kuczerywej. A jeszcze śpiewałam wizytówkę mojej twórczości – miejski starodawny romans „Grona akacji”. Wielu błędnie myśli, że to rosyjski romans. Podczas koncertów nie raz mi mówiono: „A moja babcia śpiewała ten romans z nieco innym tekstem, ale też w języku ukraińskim”. W niektórych wersjach wspomina się Andrijiwski uzwóz, słowiki, ukraińską noc. I słowiczek właśnie „naspiewuwaw” (śpiewał), a nie „naswistywał”, jak u Rosjan. Zwroty melosu tego romansu są właściwe dla ukraińskiego postrzegania i ukraińskiego pisania melodii. U nas ukradziono wiele melodii. Te same „Astry białe” – to jeszcze jeden starodawny ukraiński romans. Dziwiło mnie w dzieciństwie, kiedy dorośli przy stole śpiewali „Wot kto-to s goroczki spustiłsia”. Rozumiałam, że słowa są byle jakie, a melodia ładna. Dopiero potem dowiedziałam się, że tę melodię u nas też bezczelnie ukradziono. Przedstawiona w spektaklu jest też twórczość Tarasa Szewczenki. W pierwszej części – romans do jego wierszy i muzyki Fedora Nadenenki „Po co mi czarne brwi”, który uważa się za ludowy. A przy gitarze śpiewałam romans „Gdybyśmy spotkali się znowu” do muzyki współczesnego kompozytora Ołeksandra Tkaczenki. Potem Anatolij opowiadał, że i teraz tworzone są romanse o wojnie, gdyż nas to boli. Ja też wykonywałam jedną z piosenek na ten temat do wierszy Ołeksandra Bałabka czy Tetiany Łewyckiej. W spektaklu brzmi kijowski romans „Przyleciała kanarek”, muzykę do którego napisał Wołodymyr Huba, a słowa – Wałerij Kurynski do filmu „Dziadek lewego skrajnego”. Główną rolę grał Mykoła Jakowczenko. Także w tym filmie występowali Kostiantyn Stepankow, Borysław Brundukow, Antonina Leftij. Przy wielkim stole zbierała się rodzina i przyjaciele, i brzmiał ten romans, goście przekazywali gitarę jeden drugiemu i śpiewali. Tak bardzo przejmująco. Oto prawdziwi kijowianie, dla których językiem ojczystym jest ukraiński. Zawsze, kiedy z Anatolijem śpiewaliśmy tę piosenkę, dołączali do nas widzowie. W programie brzmi piękny romans do słów Ołeny Telihi i muzyki Wiktora Lifanczuka „Drogi mój”. Brzmi kilka współczesnych romansów do wierszy Niny Didenko, Wałentyny Szewżykajte, Władlena Kowtuna, Tetiany Czerep-Perohanych, a kończyliśmy te wieczory „Hucułką Ksenią”, którą z Anatolijem wykonywaliśmy kilka razy, bo lud kocha tę piosenkę i podchwytuje. To pieśniowe widowisko trwa około półtorej godziny. Ani razu nie widziałam u widzów obojętnych twarzy. Ktoś się uśmiechał, ktoś czasami płakał, ktoś podśpiewywał, a ktoś po prostu uważnie słuchał. – Niemożliwe nie zwrócić uwagi na Pani wykwintny strój. – Nie cały strój jest nowo stworzony, ale nieco moja krawcowa zrobiła specjalnie dla tego spektaklu. Zżyłam się z tym gatunkiem jeszcze podczas nauki w konserwatorium. Jednak wtedy brakowało repertuaru. Każdego wieczoru zmieniałam po dwie suknie. Jeśli będą nowe spektakle, to trzeba będzie myśleć o nowym stroju... (uśmiecha się). Mam wspaniałą twórczą mistrzynię. Nie szyjemy z czystego kawałka tkaniny. Najpierw opowiadam, co chcę, ona dodaje swoje pomysły, dokupujemy tkaninę czy jakieś akcesoria do tego, co już mam. Uważam, że wychodzą nam arystokratyczne suknie. – Przykuwa uwagę portret na ścianie... – To praca wołyńskiego artysty Wałentyna Danyliuka, którego, niestety, już nie ma z nami. To był prawdziwy patriota. Początkowo mieszkał w Iwano-Frankiwsku, potem wrócił na rodzinny Wołyń, gdzie na ziemi swoich pradziadów w pobliżu Kowla zbudował własnymi rękami dom, w którym lubili zbierać się ukraińscy artyści. Był u mnie na koncercie w Kowlu, zaproponował namalowanie mojego portretu. Ogółem zrobił nie tylko portret, ale i rzeźbę z drewna, którą nazwał „Muza”. Ten obraz ma tytuł „Ukrainka”. Zaproponowałam reżyserowi wykorzystanie go podczas spektaklu, Anatolij powiedział, że dla anturażu będzie to niezwykle interesujące. Przynosiłam wazony, bo na sali obowiązkowo byli autorzy i wręczaliśmy im bukieciki z kaliny czy aksamitek. Jedna widzka tak opisała nasze widowisko: „W jednym wazonie pięć kłosów, w drugim – aksamitki. Portret Ukrainki, bandura, gitara i ten strój. To taka nasza atmosfera, której teraz bardzo, bardzo brakuje”. Po pierwszym spektaklu zadzwoniła do mnie koleżanka z roku z Łucka i powiedziała, że oni z mężem są zachwyceni romansem do słów Ołeksandra Olesia „Miłość”. Przesłała mi ten romans, ja się w nim po prostu zakochałam. Szybko się nauczyłam i już wykonywałam na następnych spektaklach. Cieszę się, że ten projekt skłonił mnie do tworzenia nowych prac. Ten program stał się jakby częścią mojej duszy. Wydaje mi się, że teraz nabierają rozpędu właśnie utwory o charakterze patriotycznym. Jeszcze przed początkiem pełnoskalowej inwazji Rosji wielu artystów przejmowało się wojną. Jeździli na linię frontu, pisali na tę tematykę. A inni udawali, że u nas nic się nie dzieje. Tłumaczyli, że ich sztuka jest o wysokich uczuciach. Ale nie mogą być wysokie uczucia bez związku z tym, co dzieje się z naszym społeczeństwem, narodem. Nie mogą być osobno kwiatuszki i miłość oraz wojna. Być może dzisiaj ktoś przejrzy swoją działalność, repertuar, stosunek do języka, chociaż wszystko powinno było zmienić się jeszcze w 2014 roku. Język ukraiński musi być nie tylko dlatego, że jest państwowy. To język naszych korzeni, naszych przodków. On idzie z duszy, serca, to nasz ukraiński kod. – Nad czym jeszcze Pani pracuje? – Niedawno nagrałam nową piosenkę z narodowym artystą Ukrainy Ołeksandrem Wasylenkiem. Zdjęcia robiliśmy w Puszczy-Wodicy i na Andrijiwskim uzwozie. Być może wkrótce będzie wyjazd do wojskowych. Z wiarą, nadzieją i miłością zwracam się do wszystkich Ukraińców. Bardzo chcę, aby w końcu wszyscy zrozumieli, na jakiej ziemi żyją, i zwrócili się do wszystkiego, co ukraińskie, twarzą i sercem. Ukraina się obudziła, obudził się dawny kozacki duch. Widzę to w oczach naszych obrońców, którzy poszli na ochotnika na wojnę. Życzę nam ukraińskiego Zwycięstwa, żebyśmy dożyli do prawdziwego rozkwitu rodzinnego państwa. Bo nie ma takiego kraju na świecie, jak Ukraina.
Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
W „Biblii barszczu” znajduje się prawie 700 przepisów na barszcze ze 140 polskich, białoruskich, ukraińskich i rosyjskich książek kucharskich z lat 1682–2020. Autorka opracowała ponad 300 książek kucharskich w poszukiwaniu przepisów. Jest to pierwsza na świecie antologia ukraińskiego barszczu. Każdej książce towarzyszy autorski komentarz. Wydanie jest popularnonaukowe, przeznaczone dla wszystkich, których interesuje historia ojczysta i kulinaria. Switłana KORONENKO. W posłowiu do tej książki etnograf Lidia Artiuch napisała: „Książka Z. Kłynowećkiej „Страви й напитки на Україні” (Kijów – Lwów, 1913)… jest pierwszą prawdziwą książką kucharską (kulinarną) na Ukrainie w pełnym tego słowa znaczeniu, gdzie zebrano tysiąc przepisów kuchni narodowej. Autorka wykorzystała materiały zebrane przez swoich poprzedników w różnych rejonach Ukrainy, włączyła do książki przepisy nie tylko kuchni chłopskiej, ale i szlacheckiej, dziesiątki przepisów na półzapomnianą kuchnię kozacką. Kłynowećka, w odróżnieniu od poprzedników, podaje nie tylko opisy przygotowania potraw, ale także podstawowe zasady rozkładu produktów wyjściowych, a niekiedy i ich dokładne dozowanie”. Dalej pani Artiuch zaznacza: „W pierwszym rozdziale – „Barszcze i zupy” – zebrano pięćdziesiąt siedem pierwszych (płynnych) dań, z których za najbardziej wyraziste można uznać tradycyjne ukraińskie barszcze – to unikalne zjawisko, z którego słusznie może być dumna ludowa kultura codzienna. Jak wiadomo, nawet w jednej kulturze narodowej nie może istnieć tylko jedna jedyna dla całego terytorium etnicznego forma jakiegoś elementu kultury – jest ona zawsze wielowariantowa. Widzimy także u Kłynowećkiej szereg barszczy, połączonych jedną zasadą przygotowania, ale też odznaczających się bogactwem odmian: barszcz wołyński, czernihowski, kubański, kijowski, a także barszcz z podrobami, barszcz postny itd. Na miejscu jest i drugi rozdział – „Do barszczy i zup”, w którym widzimy przepisy charakterystycznych dla ukraińskiej kuchni dodatków do płynnych dań: kasz, hałuszek, pampuszek, pierożków, grzanek i in.”. Ta, być może najsłynniejsza ukraińskojęzyczna książka kucharska początku XX wieku, zawiera aż 11 przepisów na barszcz. Jako autor na okładce widnieje Zynowija Kłynowećka. Ale zebrał i uporządkował książkę Borys Dubrowśkyj, który ukrył się pod tym pseudonimem. Tę tajemnicę odkryła Natalia Czapłenko, autorka słownika kulinarnego z objaśnieniami „Українські назви з кухарства й харчування”, wydanego w Nowym Jorku przez Związek Ukrainek Ameryki w 1980 roku. Czapłenko napisała w przedmowie do swojego słownika: „…autorem jej (czyli książki „Страви й напитки на Україні” – S. K.) był Borys Dubrowśkyj, który zebrał i wydał przepisy kulinarne swojej teściowej, jak poinformowała mnie Izydora Borysowa”. Nawiasem mówiąc, Izydora Borysowa to młodsza siostra Łesi Ukrainki, Izydora Kosacz-Borysowa. Co prawda, szczegółowych informacji o samym Dubrowśkym pani Czapłenko nie pozostawiła. Ale wygląda na to, że w diasporze był to człowiek znany wszystkim. A sam Dubrowśkyj w przedmowie pisał, że jego książka „…ma takie samo prawo do istnienia, jak podobne książki pisane w innych językach. Ale ponieważ jednym z zadań Ukraińców naszych czasów jest nacjonalizowanie swojego życia, to oprócz czysto praktycznego celu, ta książka ma być jednym z tych drobnych elementów, które sprzyjają pełni całości w sprawie nacjonalizacji”. W przedmowie do książki autor dziękuje także tym kucharkom, których przepisy stały się jej podstawą: „Przy okazji osoba porządkująca wyraża swoją szczerą wdzięczność paniom M. Szczerbatiukowej, K. Harkuszenko, O. Szkłarewśkiej, które łaskawie pozwoliły wykorzystać swoje zapisy, i wszystkim tym, którzy pomogli przy składaniu tej książki”. Która z tych pań jest teściową pana Dubrowśkiego, już chyba nikt nie powie. Tak jak nie wiemy tego, kim był sam Borys Dubrowśkyj. Jasne jest tylko, że za tym zbiorem kulinarnym stoi dość żmudna i profesjonalna praca porządkującego i człowieka ukrainocentrycznego. Badacze piszą, że właśnie Zynowija Kłynowećka (dokładniej, ten, kto stoi za tym pseudonimem) po raz pierwszy zdołała w swojej książce połączyć kuchnie Galicji i Wielkiej Ukrainy, które bardzo i do dziś się różnią. Z tej wzorcowej barszczowej „chrestomatii” od Zynowiji Kłynowećkiej całe pokolenia autorów ukraińskich książek kucharskich aktywnie przepisują „chrestomatyjne” przepisy ukraińskich barszczy różnych regionów aż do dnia dzisiejszego. Nawiasem mówiąc, mówiąc o regionalnych przepisach ukraińskich barszczy z książki Kłynowećkiej, chce się zauważyć, że przed nią w żadnej książce kucharskiej nie było barszczy pod nazwą „wołyński”, „czernihowski”, „kijowski”, „kubański” itd… Zamiast tego były „małorosyjskie”, „ukraińskie”, „polskie”, „litewskie”… Więc czyżby porządkujący książkę nie wymyślił tych „regionalnych” barszczy, aby w taki barszczowy sposób zjednoczyć Ukraińców, przypominając im o rdzennie ukraińskich regionach. Nawiasem mówiąc, czyż nie po raz pierwszy Zakłynśka podaje też przepis na barszcz hetmański. Trzeba by zbadać, czy i ten przepis nie jest wymysłem, bo zbyt nowoczesny wydaje się swoimi składnikami… Przeglądając przepisy potraw w książce Kłynowećkiej, chcę zwrócić uwagę na przepisy potraw bardzo podobnych do ukraińskiego barszczu, ale które nie są do nich zaliczane: taratuta, wereszczaka, szpundra, buraczynka, porebryna… Możliwe, że były to także wariacje barszczy. Nawiasem mówiąc, szpundra, którą w rosyjskich zbiorach przepisów kulinarnych ostatnich dwóch stuleci porządkujący nazywają „buraki” (właśnie „buraki”, a nie „swiekoła”!), praktycznie zawsze sąsiaduje z barszczami. Czasami te „buraki” niczym nie różnią się od barszczu… Barszcz hetmański (mięsny) (na bulionie mięsnym, z mięsem, cebulą, pieprzem, liściem laurowym, korzeniami, burakami, kapustą, fasolą, ziemniakami, pomidorami, śmietaną) Zalać zimną wodą 4 funty żeberek lub mostka, włożyć 2 cebule, kilka ziaren pieprzu, 2 liście laurowe i postawić, żeby mocno i szybko zawrzało. Przecedziwszy, opłukać mięso i podzielić je. Włożyć do garnka lub rondla pokrojone korzenie, 4-5 niedużych buraków, mięso, zalać wywarem i postawić gotować. Skoro pokrojone buraki się ugotują, włożyć pokrojoną na potrzebną liczbę części kapustę, posolić. Kiedy kapusta się ugotuje, dodać ugotowaną oddzielnie fasolę z wywarem i kilka ziemniaków. Kilka świeżych lub konserwowanych bakłażanów (autorka bakłażanami nazywa pomidory – S. K.) poddusić z masłem, przetrzeć przez sito i wlać do barszczu. Dać zawrzeć i zaprawić śmietaną. Zapraszamy!
Tłumaczenie maszynowe
Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. W przypadku wykorzystania naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe.
Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Paweł MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Ljubow GOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Ljubow GOŁOTA (przewodnicząca)
Paweł MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3.
Tłumaczenie maszynowe