Strona · s. 11strona oryginału ↗
Niepodległość: od źródeł do współczesności (wydarzenia, fakty, losy)
Слово Просвіти, №33–34 за 2021 рік
Alla Wereszczahina, Borys Wereszczahin, zasłużeni działacze sztuki Ukrainy. Zakończenie. Początek w nr 32 z 2021 roku. Właśnie tutaj warto przypomnieć, że żaden język na świecie nie doświadczył takiego niszczenia ze strony sąsiadów i wewnętrznych zdrajców, jak ukraiński. Nienawidzono go zaciekle, bano się go, ponieważ jasno rozumiano, że język to kod genetyczny narodu, jego odwieczny amulet. Jest język – jest naród, nie ma języka – zniknie i naród! Oczywiście prześladowano także nosicieli języka ojczystego, przede wszystkim mistrzów słowa, literatury pięknej, w szczególności sławnych synów ziemi sumskiej: P. Kulisz był więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej, a P. Hrabowski zesłany na Syberię, gdzie zmarł. Ogólnie rzecz biorąc, ten kraj stał się małą ojczyzną całej plejady znaczących postaci w różnych dziedzinach życia społeczeństwa na wszystkich etapach rozwoju Ukrainy. Bronili oni jej samodzielności, honoru i godności swojego narodu, wzmacniali duchowość i kulturę. Zwróćmy się do nich z naszą wdzięczną pamięcią: M. Berezowski, D. Bortniański, M. Berlinski, O. Potebnia, O. Łazarewski, A. Joffe, H. Narbut, bracia Kryczewscy, O. Bohomazow, J. Brazoł (Zasławska), D. Burliuk, O. Markewycz, O. Markowycz, P. Kulisz, M. Muraszko, J. Mamontow, M. Antonowycz, J. Szczoholiw, K. Kwitka, I. Kawaleridze, O. Palicyn, H. Waszkewycz, B. Hrinczenko, P. Hrabowski, O. Ołeś, J. Onacki, S. Pasiuha, J. Mowczan, J. Adamcewycz, H. Zatyrkewycz-Karpińska, B. Antonenko-Dawydowycz, M. Łukasz, M. Dołenko, M. Chwylowy, P. Macenko, I. Bahriany, O. Wysznia, O. Sulyma-Blochyn, H. Nudha, I. Biłohrud, I. Steszenko, P. Biłynnyk, B. Hmyria, A. Mokrenko, W. Zarecki, P. Kluczyna, O. Juszczenko... Każde z tych sławnych imion to osobna strona kroniki budowy i ustanawiania niepodległego państwa – tego odwiecznego marzenia i nadziei Ukraińców. Wydawałoby się, że dążenia się spełniają – nad Ukrainą wzeszło słońce wolności, wzięła życiodajny łyk świeżego powietrza – powstała Ukraińska Republika Ludowa ze wszystkimi atrybutami państwa. Wiodącą staje się idea samostanowienia narodowego, aktywizuje się życie polityczne, zmienia się świat duchowy społeczeństwa. Lecz, jak już wspomniano, najwyższym celem polityki Moskwy i jej pachołków wobec Ukrainy zawsze było (i pozostaje do dziś) imperialne dążenie do ujarzmienia narodu, złamania jego wolnościowego ducha. A niszcząc duszę i pamięć wielu pokoleń, za wszelką cenę nie dopuścić do odrodzenia samodzielnego państwa. Więc działali, jak zawsze, podstępnie: rozpętywali wojny, przeprowadzali permanentne terrory, dokonywali głodomorów, stosowali represje wobec naszych rodaków. Przytoczmy imię choć jednego z dostojników, który stał się ofiarą „czerwonego terroru”. Chodzi o Petra Jakowycza Doroszenkę – historyka, bibliografa, lekarza, działacza społecznego i politycznego. Pochodził ze starego hetmańskiego rodu Doroszenków. W czerwcu 1918 roku stanął na czele Głównego Zarządu ds. Sztuki i Kultury Narodowej państwa ukraińskiego. Wiele wysiłku włożył P. Doroszenko w otwarcie państwowego ukraińskiego teatru dramatycznego, narodowej galerii sztuki, państwowego muzeum historycznego oraz szeregu instytucji Akademii Nauk, a także w organizację produkcji filmowej. Faktycznie stanął na czele całej sprawy budownictwa kulturalnego na Ukrainie. P. Doroszenko jest autorem szeregu prac naukowych z historii i obyczajów Ukrainy. Oprócz tego uczony zebrał znaczącą kolekcję dzieł sztuki dekoracyjno-użytkowej, malarstwa, rzadkich dokumentów. Szczególną wartość stanowiły uniwersały hetmanów B. Chmielnickiego, P. Doroszenki, D. Mnohohrisznego, I. Brzuchowieckiego, I. Samojłowicza, I. Skoropadskiego, autografy starszyzny kozackiej, duchowieństwa, rękopisy P. Kulisza, M. Maksymowycza, M. Gogola. Hetman P. Skoropadski mianował go członkiem Komisji Władców Najwyższych. Razem z rządem URL został ewakuowany do Winnicy, a stamtąd do Odessy, gdzie aresztowały go organy Nadzwyczajnej Komisji i rozstrzelały. Większa część jego unikalnej kolekcji po zniszczeniu Petra Jakowycza została utracona. Nikt nie wiedział, co będzie z nim jutro, czy w ogóle nadejdzie dla niego dzień przyszły. W takich okolicznościach wielu Ukraińców znalazło się za granicą, pozostając nawet w dalekich światach wiernymi ojczystej Ojczyźnie. Fala emigracyjna zaniosła do Rumunii działacza wojskowego i politycznego URL, atamana wojsk Ukraińskiej Centralnej Rady, dyplomatę, dziennikarza M. Kowenkę. Urodził się Mychajło w Biłopillu, dorastał we wsi Hriazne w obwodzie sumskim. Mając wielkie zdolności do nauki, został skierowany do Niemiec, gdzie zdobył wykształcenie w Instytucie Politechnicznym w Darmstadt. W czasach URL stał się znanym działaczem politycznym, członkiem UCR, komendantem wojskowym Kijowa. Wyjątkowa zasługa należy do Kowenki w stworzeniu kijowskiego Wolnego Kozactwa (sformował 16 kureni kozackich). Według słów hetmana P. Skoropadskiego: „To był energiczny i śmiały człowiek”, który „okazywał wiele osobistej odwagi”. To właśnie on przeprowadził aresztowanie członków Centralnej Rady, którzy w zmowie z bolszewikami mieli zamiar ją zniszczyć poprzez rozwiązanie. Mychajło był aktywnym uczestnikiem stłumienia bolszewickiego styczniowego powstania zbrojnego w Kijowie w zakładach „Arsenał”, a także obrony miasta przed wściekłym wojskiem M. Murawjowa – organizatora masowych morderstw w Kijowie. Jego wojska pod hasłami „Śmierć Ukraińcom!” rozstrzelały w mieście około 5 tysięcy cywilów, w szczególności zniszczyły także kijowskiego metropolitę Włodzimierza. W marcu 1918 roku M. Kowenko zostaje przedstawicielem Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Niemczech, a w maju tego samego roku zostaje wybrany dyrektorem zakładów „Arsenał”. Za Dyrektoriatu kierował komisją śledczą ds. walki z kontrrewolucją. Od 1920 roku na emigracji. Jak potoczyło się jego dalsze życie – nie wiadomo. Lecz do jakichkolwiek brzegów nie zaniosłyby wiatry historii naszych rodaków, zawsze pozostawali patriotami, nie tracili nadziei na odniesienie zwycięstwa w walce o samodzielność. Na wygnaniu pracował także ukraiński rząd. Siłą przekonań narodowych, intelektu, talentu otwierali Ukrainę światu, wzmacniali jej autorytet w przestrzeni międzynarodowej, propagowali dorobek, tworzyli ośrodki kultury ukraińskiej w diasporze. Powiedzmy, Jewhen Onacki – encyklopedysta, dziennikarz, pisarz, filozof, działacz społeczny, członek Ukraińskiej Centralnej Rady. Był jednym z inicjatorów stworzenia w Buenos Aires Stowarzyszenia Ukraińskich Uczonych, Pisarzy i Artystów, któremu przewodniczył. Onacki opracował i wydał monumentalną wielotomową „Ukraińską małą encyklopedię”, szereg publikacji o twórczości T. Szewczenki, M. Gogola, W. Wynnyczenki. Już w niepodległej Ukrainie we Lwowie wydano jego gruntowną pracę „Życie i śmierć pułkownika Konowalca” (dokumenty, wspomnienia, listy, zdjęcia, dziennik).
Aktywną działalność muzyczno-pedagogiczną oraz organizacyjno-propagandową prowadził inny urodzony na Sumszczyźnie Pawło Macenko – muzykolog, kompozytor, pedagog. Pracował jako dyrygent Ukraińskiego Chóru Akademickiego w Pradze. W Kanadzie, dokąd przeprowadził się na zaproszenie ukraińskiego Domu Narodowego, napisał ponad 30 monograficznych szkiców o ukraińskich kompozytorach, wśród nich biografie D. Bortniańskiego, M. Berezowskiego, A. Wedela, J. Stepowego, M. Łeontowycza, L. Rewuckiego, wydał szereg ciekawych badań z historii muzyki ukraińskiej, takich jak „Dawna muzyka ukraińska a współczesność”, „Szkice do historii ukraińskiej muzyki cerkiewnej”. Ciekawą postacią wydaje się także Wasyl Emeć – bandurzysta-wirtuoz, kompozytor i pedagog. Na skonstruowanym przez ojca fonografie nagrywał na Sumszczyźnie miejscowych kobzarzy. Wasyl zorganizował pierwszą szkołę kobzarstwa na Kubaniu, później – pierwszą kapelę kobzarską w Kijowie. Przebywając na emigracji, uczył się w praskiej i berlińskiej konserwatoriach, mieszkał w Los Angeles. Właśnie jemu zawdzięczamy Niezrównany liryk ukraińskiej poezji O. Ołeś, zaraz po emigracji do Wiednia, dokąd wyjechał ratując się przed bolszewizmem, zainicjował utworzenie Związku Ukraińskich Dziennikarzy i Pisarzy, obalając tym samym opinię Ludowego Komisarza Oświaty A. Łunaczarskiego o tym, że „język ukraiński nie jest przystosowany do wymagań kultury”. Poeta założył także czasopismo „Na przełomie”, przygotowywał do druku zbiory materiałów naukowych, brał aktywny udział w pracy Komitetu Pomocy Głodującym na Ukrainie (1921–1922), był jednym z fundatorów Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu. Wraz z przeprowadzką do Pragi kontynuował opiekę nad sprawami diaspory, przejmując się losem rodzinnej Ukrainy. Dołączył do tej działalności także jego syn O. Olżycz. Tymczasem nad Ukrainą czarną chmurą zawisały złowieszcze lata 30. Chyba największą w światowej historii zaplanowaną zbrodnią przeciwko ludzkości, która odebrała życie milionom Ukraińców, stał się sztuczny głód, uznany na świecie za ludobójstwo narodu. Ile dzieci się nie urodziło, ilu ludzi tak i nie wypełniło swojej misji na tej ziemi… Kremlowskiej władzy wydało się to za mało, więc oprócz chłopstwa, zabrali się za fizyczne wyniszczenie także intelektualnego potencjału Ukraińców: znanych polityków, naukowców, działaczy kulturalno-artystycznych... Ile mógłby jeszcze zrobić dla rozkwitu państwa Mykoła Makarenko – uczony-encyklopedysta, archeolog, historyk sztuki, malarz. Był swego czasu przewodniczącym sekcji sztuki Ukraińskiej Akademii Nauk, profesorem Ukraińskiej Państwowej Akademii Sztuk, przewodniczącym Komitetu Archeologicznego AN, pierwszym dyrektorem muzeum Chanenków. Makarenko stał się jedynym z państwowych ekspertów, który w 1933 roku odmówił podpisania osławionego aktu o konieczności zburzenia Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach. Uczony trzykrotnie był oskarżany o „działalność kontrrewolucyjną”. W 1934 roku został aresztowany, a w 1938 rozstrzelany. Taki sam los spotkał także Mykołę Switalśkiego – geologa, akademika, wiceprezesa Ukraińskiej AN, szefa Instytutu Nauk Geologicznych AN, na cześć którego nazwano minerał – switalśkyt. W 1937 roku na podstawie zmyślonych, oszczerczych oskarżeń uczony został aresztowany. Po fizycznych torturach i podyktowanym przez śledczych „przyznaniu się”, które pod presją zmuszony był podpisać, zabito go w dniepropetrowskim więzieniu NKWD. Gorzko wspominać także o losie urodzonego w mieście Romny w obwodzie sumskim Hryhorija Majfeta – pisarza, literaturoznawcy, krytyka, tłumacza. Jako człowiek wysokiego intelektu, biegle władał wieloma językami, interesował się różnymi rodzajami sztuki, lingwistyką, napisał ponad 100 naukowych Do rozstrzelania skazano mistrza ukraińskiego humoru i satyry W. Czeczwiańskiego (Hubenkę) – starszego brata O. Wyszni. Rozstrzelano P. Kapelhorodśkiego – pisarza, dziennikarza. Warto przypomnieć, że także samego O. Wysznę skazano na karę śmierci, ale potem wyrok zamieniono na 10 lat obozów koncentracyjnych. Nie ominął aresztancki los B. Antonenki-Dawydowycza i I. Bahrianego. Wszyscy oni zostali zrehabilitowani, niektórzy pośmiertnie... Zaledwie 30 lat minęło od czasu, gdy Ukraina odnowiła swoją niepodległość. Jednocześnie to najważniejsze, najwspanialsze święto państwowe jest w rzeczywistości tym dniem, kiedy „z żalem radość się objęła”, więc ono, najwyraźniej, powinno stać się także Dniem pamięci o tych, którzy walczyli o odrodzenie samodzielności i godności narodu ukraińskiego, krok po kroku przybliżając wymarzony cel, którego dożyć nie było im dane. Dzień ten zawsze będzie przypominał nam, że walka o suwerenne państwo trwa, a i wróg pozostaje ten sam, chociaż próbuje zmienić swoją maskę, stosując do tego hybrydowe metody agresji przeciwko Ukrainie. Oto dlaczego w społeczeństwie do dziś kryje się niepokój o jej przyszłość. Właśnie dlatego trzeba odrzucić wewnętrzne nieporozumienia i swary, pozbyć się narzuconego nam podziału na „wschodniaków” i „zachodniaków”, wszak naszych granic bronią synowie i córki różnych regionów. Nie możemy nie przytoczyć w związku z tym pouczającego, niezwykle wyrazistego przykładu służby Ojczyźnie. Wasyl Slipak – urodzony na Zachodniej Ukrainie, lwowiak, Bohater Ukrainy, światowej sławy śpiewak operowy, solista Opery Paryskiej... O tym można było tylko marzyć! Kiedy zaś rodzinny kraj znalazł się w niebezpieczeństwie, on w rozkwicie sił twórczych i kariery porzuca Paryż, wraca do domu i idzie na front. Broniąc wschodnich granic, Wasyl zginął od kuli wrogiego snajpera... Obecne pokolenie musi znać swoją przeszłość, szanować bohaterów – od dawnych czasów do współczesności, być godnymi czynów sławnych rodaków. Pamiętajmy: zwycięstwo nad podstępnym wrogiem, jak i potęga państwa, nadejdzie tylko wtedy, gdy każdy z nas będzie prawdziwym Ukraińcem, z nieprzełamaną w sercu wiarą w jej szczęśliwą przyszłość. Właśnie o tym mówią słowa wybitnego poety-szestdziesiątnika W. Symonenki: Ukraino, ty – moja modlitwo, Ty moja rozpaczy wiekowa... Grzmi nad światem sroga bitwa O twoje życie, twoje prawa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
