Strona · s. 9strona oryginału ↗
NIEOPALONY KRZEW NAJCIEMNIEJSZA NOC — PRZED ŚWITEM
Слово Просвіти, №34 за 2008 рік
Nadia KYRIAN Zdjęcia Hanny OBORSKIEJ We wszystkich czasach, w różnych miejscowościach i w różnych warunkach istniały ośrodki ukraińskiej kultury i duchowości. Tak, w Jasnohorodce jest to rodzina Syczenków: Petro Panasowycz, znany ukraiński pisarz, oraz jego żona Lidia Andrijiwna. Mieszkali w prostej wiejskiej chacie, którą Syczenkowie kupili w 1960 roku. „Chata drewniana, zewnętrzna powłoka ze smolistej sosny, z której budowano mieszkania na Polesiu (takie domy mogły stać po 300 lat)” — opowiada syn pisarza Jurij. W tej chatce bywali Maksym Rylski, Wołodymyr Małyk (Syczenko), kuzyn Petra Syczenki, Witalij Kułakowski, Wasyl Szewczuk, Wiktor Położij, Iwan Własenko, Anatolij Dawydow, Mykoła Olijnyk, Wasyl Skuratiwski, Ołeksandr Musijenko, Mykoła Fenenko (badacz ukraińskiej toponimiki, w szczególności roli nazw toponimicznych i nazw roślin w twórczości Szewczenki) oraz inni ciekawi ludzie. Tutaj Petro Panasowycz napisał przeważającą większość swoich utworów, z których wydano tylko część. Rejonowa administracja państwowa planuje otworzyć w tym pomieszczeniu rejonowe muzeum literackie. Gospodynią jest tutaj Lidia Andrijiwna, kobieta w bardzo podeszłym wieku (urodzona w 1921 roku). Przez uraz nogi jest teraz przykuta do łóżka, ale bardzo żwawa, mądra. Niezwykle ucieszyła się nowymi książkami wydawnictwa „Proświta”, które jej podarowaliśmy, śledzi współczesne życie literackie i kulturalne. Opowiedziała nam wiele ciekawych rzeczy, odpowiedziała na pytania. PRZYJAŹNIŁA SIĘ Z OLHĄ KOSACZ — Lidio Andrijiwno, jakie znajomości wywarły na Pani niezapomniane wrażenie? — Byliśmy blisko z rodziną Użwijów-Ponomarenków. Kiedy studiowałam w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym (teraz imienia Drahomanowa, a wtedy — Gorkiego), przygotowywałam się w ich rodzinie do egzaminów. U nich było zimą zimno, a w akademiku jeszcze zimniej. Natalija Użwij — wspaniały człowiek. Jej siostra była bardzo przyjazna, a ojciec — łagodny z usposobienia, ja takich ludzi mało spotykałam. U nich zawsze ktoś gościł, ktoś jadł obiad… Pewnego razu na Boże Narodzenie zanieśliśmy im wieczerzę. Baliśmy się, bo wtedy to było zabronione. Natalija Mychajliwna nawet zapłakała, dziękowała nam, zaprosiła na wieczerzę. A obrus, pamiętam, biały jak śnieg, jeszcze barwinkowe wianuszki siostra Jewhena Porfyrowycza wyhaftowała. A kiedy mój mąż zachorował, to zdobywała nam deficytowe leki. Bardzo lubiliśmy zbierać grzyby, bo ich wtedy tutaj w lasach było mnóstwo. To takie piękno, że nie namalować i nie opowiedzieć! Zapraszaliśmy do siebie Ponomarenków, ale oni ciągle nie mieli czasu. To my zakonserwujemy słoiczek, na podarunek przywieziemy — ona tak dziękowała: „Toż to taki prezent!” Zawsze częstowali mnie, zapraszali w gości. Nigdy nie słyszałam, żeby o kimkolwiek złe słowo powiedzieli… Byłam znajoma z siostrami Łesi Ukrainki, Olhą i Isydorą. Pewnego razu weszłyśmy do nich w gości. Olha Petriwna poznała moją przyjaciółkę, zaprosiła nas na nocleg. Mieszkała z synem, oj jak ciężko! A Isydora — z córką. Potem ja niejednokrotnie odwiedzałam Olhę Petriwnę. Mieszkała na ulicy Owruckiej 16, na drugim piętrze. Chodziłam do niej pieszo z mojej wsi Koroliwki — za 70 kilometrów. Wtedy żadnego transportu nie było. Do szkoły ja również chodziłam za 7 kilometrów. Kiedy uczyłyśmy się z przyjaciółką na drugą zmianę, wracałyśmy po nocy i pewnego razu zabłądziłyśmy. Nasi rodzice chodzili nas szukać z latarniami. Olha Petriwna przejmowała się moim losem, chciała załatwić jakieś kursy, żeby mnie do Niemiec nie zabrali. Była bardzo gościnna. Ja czasem przynosiłam ze wsi słoiczek mleka, sera, fasolki czy jeszcze coś, to ona zawsze dzieliła to na trzy: mnie, sobie i synowi. Jakoś zjadłam nieświeży chleb z kasztanów i zatrułam się. Olha Petriwna przyprowadziła koleżankę, lekarkę, żeby mi pomogła. Kiedy poczułam się lepiej, zapytałam: dlaczego Pani wołała sąsiadkę, przecież sama ma Pani wyższe wykształcenie medyczne (Uniwersytet Petersburski)? Odpowiedziała, że medycy mają przekonanie: nie można samemu leczyć bliskich ludzi, bo będziesz się denerwować i obowiązkowo popełnisz błąd. Zatem, uważała mnie za bliską osobę. — Proszę opowiedzieć o twórczości Petra Panasowycza. Co on napisał, czy wszystko udało się wydać? — Początkowo wydali książeczki dla dzieci: „Kud-kudy?”, „Najsmaczniejsze jabłko”, „Podziękujmy ziemi”. Za tę ziemię mu się oberwało… — Toż dlaczego? — Pewnie nie temu dziękował. Trzeba było Komunistycznej Partii… A po ichniemu, za co dziękować ziemi? Właśnie po tej książeczce (1974 rok) przestali go drukować. Wtedy we dwoje z Witalijem Kułakowskim napisali dwie książki „Oj huk, maty, huk” oraz „Riky wychodiat z berehiw” — o hajdamackich przywódcach naszego kraju Mykycie Szwaczce, Iwanie Bondarence, Andriju Żurbie. Planowali trylogię — trzecią książkę „Witer z Chołodnoho Jaru” pisał sam. „Ponad połowa ojcowskich utworów nie została opublikowana — dodaje pan Jurij. — Marzę o wydaniu całego ojcowskiego dziedzictwa. Choć po tysiąc egzemplarzy albo i po pięćset. Ale wszystko, co warte uwagi”. — Czy sprawdziły się oczekiwania dotyczące niepodległości Ukrainy? — Częściowo. Wielkie osiągnięcie — to, co nazywamy wolnością słowa. To rozumieją wszyscy. Jednak są tacy, którzy myślą kategoriami kiełbasy. Wiele nadziei się nie sprawdziło. Petro Panasowycz, na przykład, na referendum o niepodległość w 1991 roku szedł jak na święto. A przed śmiercią rozczarował się. Źle, że w państwie nieład, wszystko sprzedają-kupują, panują pieniądze, a nie miłość i zgoda. Zanieczyścili ziemię, rzeki, jeziora. Biurokracja nadzwyczajna. Syn jedzie dwudziesty trzeci raz do rejonu, żeby rozwiązać jeden problem! Takiego nie było nawet za czasów radzieckich. Żeby zmienić sytuację, trzeba się zjednoczyć, poczuć się pełnowartościowymi ludźmi, postawić na miejscu tych, którzy rozgrabili naszą ziemię.
W Byszowie rozmawialiśmy z aktywistką pomarańczowej rewolucji, 58-letnią Tetianą Krombet: — Pod koniec lat 60. i na początku 70. ubiegłego stulecia studiowałam w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym. 22 maja, w dniu powtórnego pochówku Szewczenki, chodziliśmy pod jego pomnik. Wtedy po raz pierwszy usłyszeliśmy słowo „nacjonalista”, dowiedzieliśmy się, że to zabronione, zaczęliśmy się zastanawiać. Wcześniej nawet nie uświadamialiśmy sobie własnej tożsamości narodowej. A dziesięć lat później, podczas wiosennych wakacji, odbyło się spotkanie kolegów z roku. Umówiłam się z przyjaciółką, że powspominamy młodość i pójdziemy pod pomnik Tarasa. Przyszłam, a jej nie ma. Dzwonię do niej, pytam, dlaczego nie przyszła. Odpowiedziała, że przyniesiono jej importowaną sukienkę (a był to czas totalnego deficytu, zdobycie ładnej rzeczy było trudne), więc się spóźniła. Zapytała mnie: „A tam, przy pomniku, są ludzie?”. Odpowiadam: „Ludzi nie ma, tylko na każdej ławce siedzą z drewnianymi fizjonomiami, od razu widać, że kadebiści”. Nie zdążyłam dojechać do Byszowa, jak do mnie zadzwonili: „Następnego dnia (w poniedziałek) musicie stawić się w wydziale paszportowym w Makarowie”. Mówię: „U mnie z zameldowaniem wszystko w porządku, poza tym jestem w pracy”. — „Wam nic w pracy nie będzie, my ostrzeżemy. Tylko nie podnoście wrzawy wokół tego wezwania”. To mnie zaintrygowało. Czego ja tylko nie przemyślałam, zanim tam dotarłam! Podchodzi do mnie niezbyt rzucający się w oczy mężczyzna i zaprasza do środka. Pokazuje legitymację starszego porucznika KGB. Zaproponował, bym opowiedziała, gdzie byłam tego dnia, z kim się spotykałam. Ostrzegł, żeby nikt nie wiedział o tej rozmowie, musiałam nawet napisać oświadczenie. Widocznie telefon przyjaciółki był na podsłuchu, bo miała krewnych w RFN. Jeden z naszych kolegów z roku podszedł kiedyś do delegacji z Kanady, porozmawiał, więc go wezwali i sprawdzili całą korespondencję. Ponieważ przyjaciółka miała jego listy, musiała oddać całą korespondencję. A on zaczynał wszystkie listy tak: „Dzień dobry… Ślę ci pozdrowienia z kolebki ukraińskiej kultury, sławnego miasta Połtawy…”. To wystarczyło do wezwania. Przyjaciółka uspokoiła mnie, że nie trzeba przywiązywać wagi do tego wezwania. Opowiedziałam o tym niektórym osobom. Po tym miałam rewizję. Jedyną rzeczą, którą skonfiskowali, była książka Dmytra Jawornyckiego. Ale przesłuchiwano też moje przyjaciółki, dzwoniono do Borodianki, do kuratora naszego rejonu. Wszystko to wywarło na mnie przygnębiające wrażenie, nie spodziewałam się czegoś takiego. Myślałam: „Jeśli ja jestem wrogiem ludu, to kim w takim razie jest lud?”. To było w 1983 roku, w czasach Andropowa. Do tego doszły kłopoty rodzinne, zmarła matka… Wtedy jeszcze skrytykowałam lekcję o Leninie. Więc dyrektorka, która wsadziła ręce do szkolnego magazynu z internatu (wtedy pracowałam w szkole z internatem), zarzuciła mi, że występuję przeciwko Leninowi. Kiedy zaczęło się odrodzenie (dla mnie było to jak rehabilitacja psychologiczna), brałam udział w wyborach prezydenckich najpierw jako obserwator, w drugiej turze jako korespondent gazety „Nasza Ukraina”, w trzeciej jako sekretarz. Podczas pomarańczowej rewolucji zobaczyłam młodych i pięknych ludzi, na których grożono wypuszczeniem czołgów. Postanowiłam więc, że pojadę tam choćby dla liczby — swoje już przeżyłam. Julia Tymoszenko wzywała wtedy: „Nie leżcie na kanapach przed telewizorami, tylko wychodźcie na ulice”. Tak trafiłam na Majdan. Kiedy zanurzyłam się w ten tłum ludzi, strach minął, zaśpiewałam razem ze wszystkimi Hymn Ukrainy. Po tym napisałam wiersz: Na Majdan idę, jak do Komunii. Duch mój tu wznosi się z ciemności. To takie, uwierzcie mi, szczęście: Wolnymi poczuć się ludźmi! Wolnymi od mroku obłudy, Pajęczynę strachu rozerwać, Oddychać zacząć pełną piersią, Hymn swój ukraiński zaśpiewać. Wydaje mi się, że narodowy duch odradza się w każdym pokoleniu, jak czarowny ptak Feniks, dlatego stłumić samoświadomość ukraińskości nie uda się nikomu. Kiedy nowa władza przystąpiła do pracy, zachowała się niezdecydowanie — nie wykonała tego, co obiecała. Przepuściła moment. Wtedy można było zrobić tak, jak w republikach nadbałtyckich, w Polsce. Ale nie wyszło. Uważam, że miałam szczęście, bo dzieciństwo minęło bez plastikowych butelek, torebek. Było czyste środowisko. Szłam ścieżką przez pole, wiatr gonił fale w życie, powietrze migotało jak miraż, skowronek trzepotał nad głową, nie śmierdziało środkami chemicznymi… Teraz rozumiem, że to właśnie było szczęście. Czyści byli ludzie. Nie słyszeliśmy przekleństw. We wsi tylko jeden wujek używał niecenzuralnych słów — był to były partyzant z oddziału Kowpaka. Często pijany walał się po ziemi. To, co dla nas było dzikie, stało się normą. Śmieci na ulicach, śmieci w języku, śmieci w myślach (mówią jedno, a robią drugie). Dawniej ludzie żyli przeważnie w jednym miejscu, swoich znali od dzieciństwa, bali się przynieść wstyd swojemu rodowi. A teraz narozrabiał w jednym miejscu — ruszył w inne. Kiedyś zapytaliśmy dziadka: kiedy lepiej było żyć — teraz czy za cara? Dziadek pomyślał i odpowiedział: za cara, bo był porządek. Co powiedziałby dzisiaj?.. — Czy będą zmiany na lepsze, jak pani uważa? — Mówią, że najciemniejsza noc bywa przed świtem. Czyżbyśmy musieli upaść, żeby zrozumieć, że tak żyć nie można? Dalej spadać nie ma dokąd, trzeba już się podnosić. Musimy się doskonalić, bo po co wtedy żyć...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
