Strona · s. 12strona oryginału ↗
Świadek i kronikarz. Przysięgliśmy na wierność pod Krijiwką
Слово Просвіти, №34 за 2008 рік
Wczesnym rankiem 22 stycznia 1973 roku czortkowskie KGB wzdrygnęło się z powodu nieprzyjemnej niespodzianki. W centrum starożytnego miasta powiewały niebiesko-żółte sztandary, a na ścianach domów biały się ulotki o treści antyradzieckiej. Tak, jakby nie było tych kilku wolnych od walki z „bandformacjami” dziesięcioleci. Prawda, podrywaczy państwowego ustroju szybko znaleziono. Byli zbyt młodzi i niedoświadczeni. Wszyscy dostali więzienną rację. Wołodymyrowi Marmusowi jako organizatorowi „bandyckiego” ugrupowania przypadła najsurowsza. W obozach Mordowii spędził jedenaście lat. Tam blisko poznał upowców, „dwudziestopięciolatków”. „Spełniło się moje młodzieńcze marzenie, by włączyć się do walki o Ukrainę razem z żołnierzami UPA” — ironizuje pan Wołodymyr. Jego światopogląd i życie kształtowały się pod wpływem tego banderowskiego ducha…
Uliana HLIBCZUK
Zdjęcia autorki
— Koniec lat pięćdziesiątych był naznaczony szczególnym naciskiem komunistycznej ideologii na świadomość ludzi naszego kraju. Jednak w rodzinie, od starszych ludzi, dochodziło do mnie to, co się kiedyś działo, o powstańcach, zbrojnych starciach. Tym bardziej że walka na Tarnopolszczyźnie w swoim czasie była bardzo aktywna i ucichła niedawno. We mnie to rodziło inną świadomość, odmienną od tej, jakiej wymagała oficjalna władza. Jako nastolatek dobrze wiedziałem, gdzie i jakie bitwy się toczyły, z towarzyszami odwiedzaliśmy kryjówki, przejmowaliśmy się duchem i legendami tamtych czasów. Krążyły bowiem pogłoski, że tam, w gęstych Karpatach, wciąż są powstańcy. Mówiono, że nie jeden widział, jak w nocy przechodzili całym szykiem. Słowem, snuliśmy legendy, w które chciało się wierzyć. Tak jak w to, że kiedyś zmieni się sytuacja międzynarodowa i na Ukrainie znów rozpocznie się wojna wyzwoleńcza. Słuchaliśmy radia „Swoboda” i wiedzieliśmy, kim są Łuk’janenko i Czornowił, za co ich aresztowano. Początkowo czyniliśmy różne szkody. Pewnego razu zrobiliśmy pieczątkę z tryzubem, ale powoli dojrzewaliśmy do tego, by stworzyć konspiracyjną organizację i zrobić coś takiego, by ludzie aż zaparli dech w piersiach z tego, że ukraiński duch wciąż trzyma się mocno. Znalazło się wśród nas dziewięciu chłopców, gotowych przysiąc wierność Ukrainie. Poszliśmy na polanę, gdzie dawniej były banderyowskie kryjówki. Zapaliliśmy świece i jak za dawnych, dobrych czasów złożyliśmy przysięgę przed świętym obrazem. Wcześniej napisałem tekst przysięgi, że jesteśmy gotowi poświęcić swoje życie, a jeśli ktoś zdradzi, to niech ręka przyjaciela zetrze go z powierzchni ziemi. Oczywiście nie był to mój nowy utwór: coś zapożyczyłem z usłyszanych rozmów o tym, jak przysięgali upowcy. I oto postanowiliśmy przeprowadzić pierwszą akcję 22 stycznia, w Dzień Soborowości Ukrainy. Napisaliśmy hasła, w których wyjaśnialiśmy, czym jest ten dzień i czym jest znamienny. Były też krótkie hasła-wezwania w rodzaju „Hańba polityce rusyfikacji”, „Wolność ukraińskim patriotom”. Równocześnie marzyliśmy o broni. Byliśmy wtedy tacy uniesieni, napięci… Pewnie tak było we krwi: jaki żołnierz bez pistoletu? Aby nocą się nie spierać i nie błąkać, dzień wcześniej opracowaliśmy plan, gdzie powiesić flagi i rozkleić ulotki. Wykonaliśmy pięć flag i mnóstwo ulotek. Była zima i plakaty, pamiętam, kleiły się źle. — A nie wrzucaliście ich do skrzynek pocztowych?
— Chcieliśmy, żeby to była jawna, otwarta agitacja. Naklejaliśmy ją w centrum Czortkowa, koło szkół. Przy jednej z nich nasza agitacja wisiała tydzień. Potem obwiniano dyrektora: jak mógł nie zauważyć?
Nie ominęliśmy Pałacu Kultury, pomieszczeń humanitarnego radzieckiego sądu… W centrum miasta wywiesiliśmy kilka flag. Żółto-niebieska rozwinęła się nad krytym targiem i nad kinem. Próbowaliśmy zawiesić czerwoną na maszcie komitetu rejonowego partii, ale nie mogliśmy jej dobrze zamocować. Zamiast tego zawiesiliśmy ją na maszcie leśnictwa. Potem w Czortkowie wymyślono anegdotę: rzekomo odpowiednie organy pytają stróża: jak mogłeś nie zauważyć flagi? A on odpowiada: czego nie zauważyłem? Zauważyłem: w nocy wisiała wasza flaga, a rano już nasza… Ale tego stróża i tak wyrzucono z pracy.
Koło szkoły pedagogicznej zawiesiliśmy flagę i rozkleiliśmy ulotki z apelem: „Drodzy towarzysze, dziś przypada 55. rocznica ogłoszenia przez Ukraińską Centralną Radę Aktu Niepodległości Ukrainy… Godnie przywitamy tę doniosłą datę”… A dalej w nacjonalistycznym duchu o tym dniu.
— A dlaczego wybraliście radziecki apel?
— Postanowiliśmy, że to będzie efekt zaskoczenia i ulotek nie zerwą od razu. Pisaliśmy grubymi pisakami plakatowymi, żeby dało się przeczytać z daleka. Później ludzie wspominali, że bali się podejść i czytali z oddali. I nie ma w tym nic dziwnego, bo żyli w strachu.
Rano tego samego dnia rozpoczęła się gwałtowna reakcja władz. Całą młodzież „przewrócono” do góry nogami: kto gdzie był, kogo i gdzie widział. Nasz towarzysz Stepan Sapeliak przed wyjazdem do Lwowa popełnił poważny błąd. Powiedziano mu, żeby do nikogo nie zachodził, a on odwiedził krewną. Kagiebiści ją przesłuchali, a ona powiedziała, kto u niej był. KGB uciekło się do podstępu. Zatrzymali Sapeliaka, a po jakimś czasie wypuścili. A on przyszedł prosto do mnie. Mówię mu: „Stepanie, popełniłeś poważny błąd, bo przyprowadziłeś za sobą «ogon». Nie sądzę, żeby cię tak po prostu wypuścili, bo sprawy nie zamknęli. Czy chociaż w domu posprzątałeś?” U niego był mój zeszyt, w którym zapisywałem zakazany folklor — pieśni powstańcze. Następnego dnia o świcie u Sapeliaka przeprowadzono rewizję. Bezpośredniego dowodu naszego udziału w incydencie antyradzieckim w Czortkowie nie było — ulotki schowaliśmy w innym miejscu. Żeby nie budzić podejrzeń i nie narażać bliskich, trzymaliśmy się z dala od wszystkich, także od rodzin. Jednak po tygodniu przyszli też do mnie z rewizją. Myślałem najpierw, żeby uciekać, ale się wahałem: czy warto? Tak powoli wzięli nas wszystkich. Dopóki władza prowadziła tę sprawę, siedzieliśmy w Tarnopolu w piwnicach KGB osiem miesięcy.
— A ilu was było w organizacji?
— Dziewięciu: ja, mój brat Mykoła Marmus, Mykoła Słobodian, Andrij Kraweć, Mykoła Łysyj, Petro Witij, Wołodymyr Semkiw, Petro Wynnyczuk i Stepan Sapeliak. Siedmiu skazano na pozbawienie wolności, a dwóch, niepełnoletniego Witija i Łysego, który był z nas wszystkich najstarszy, nie sądzono. Mieli taki przebiegły sposób, żeby zasiać wątpliwość, strach, dezorientację… Łysego wypuszczono, motywując, że pochodził z biednej rodziny, a my, jak mówił na procesie prokurator, to synkowie kułaków. Mnie dano sześć lat obozów i pięć lat zesłania. Razem — jedenaście. Pozostałym — od czterech do ośmiu lat. My z bratem odbywaliśmy karę na Uralu, w obozach
№ 35 i № 36. Inni chłopcy — w Mordowii, niektórym udało się poznać Stusa i Czornowoła, którzy odsiadywali swój pierwszy wyrok. Ja spotykałem się ze Świtlicznym, Głuzmanem, Kałynciem, zaprzyjaźniłem się z powstańcami-upowcami. Z Werchołiakiem i Symczyczem do dziś utrzymuję przyjacielskie stosunki. Bardzo wielu z nich zmarło, ale wtedy tam, gdzie siedziałem, było ich kilkadziesiąt. Ciekawe życie: jeśli w dzieciństwie słyszałem opowieści o powstańcach, to z czasem przyszło mi ich spotkać. Upowcy otrzymali po 25 lat i odbywali karę od dzwonka do dzwonka. Na początku wypytywałem, kto, gdzie i za co siedzi. Z czasem zrozumiałem, że łamię niepisaną zasadę: nie wypytywać. Jewhen Pryszlak powiedział: „Bracie, za dużo wypytujesz. Na ciebie padło podejrzenie, że zbierasz jakieś informacje”. Słowem, wyjaśnił mi, o co chodzi. Rozmawiałem także z Bałtami, „leśnymi braćmi”. Oni mi sympatyzowali, nawet próbowali nawi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
