Strona · s. 9strona oryginału ↗
«MAZEPIANA» PETERSBURSKIEJ HISTORYCZKI
Слово Просвіти, №34 за 2011 рік
HETMAN IWAN MAZEPA DUMA CZY PIEŚŃ Anatolij SZPYTAL, kandydat nauk filologicznych, Instytut Literatury im. T. G. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Kiedy historyczkę z Petersburga Tetianę Tairową-Jakowlewą zapytano, czy pracuje w archiwach, odpowiedziała: „W archiwach nie tylko pracuję, ale czasami po prostu żyję”. I ileż ona sama znalazła nieznanych dokumentów! Jedno „Archiwum Baturzyńskie” jest wiele warte, wszak satrapowie Piotra I, niszcząc Baturyn i zgładziwszy 15 tysięcy jego mieszkańców, wywieźli papiery Kancelarii Mazepy do Petersburga, gdzie przeleżały one do naszych czasów nawet nieopisane. I dlatego każda jej praca jest nowatorska, gdyż są tam nowe materiały, o których nawet nie przypuszczano. A zaczęło się wszystko, według legendy, kiedy uczennica Tania w bibliotece ojca natrafiła na 21-tomowe wydanie M. Kostomarowa. I kiedy wstępowała na uniwersytet, to na egzamin schodzili się wykładowcy, żeby posłuchać jej odpowiedzi. A kiedy w 1992 roku broniła pracę kandydacką, jeden z oponentów, znany historyk, poradził dać ją do przeczytania deputowanym Rady Najwyższej Ukrainy, żeby nie było więcej Ruiny. Nie czytali jej, tak jak nie czytali kapitalnej monografii „Ruina Hetmanatu” (2003), która wyszła w języku ukraińskim. W ogóle zaś znajomość historii przez naszych deputowanych to taka sama kwestia, jak umiejętność czytania. Apoteozą znajomości historii jest twierdzenie I. Bohosłowskiej o Krymie: „Przez wiele tysiącleci było to rosyjskie terytorium” („Focus”, 2007, 22 lutego). To komuż Moskwa wypłacała do 1700 roku daninę? Chanatowi Krymskiemu czy „swoim” na Krymie? Pewnie nie wie Inna Hermaniwna, że w 1710 roku, po przegranej kampanii pruckiej, kiedy żona Piotra I Katarzyna, zebrawszy okup, uratowała męża od haniebnej niewoli, została wznowiona wypłata daniny Chanatowi Krymskiemu. Czy to również były „inwestycje” dla swoich? Ale nie będziemy mówić o IQ I. Bohosłowskiej, chodzi o Tetianę Hennadiiwnę, której książka „Mazepa”, wydana w 2007 roku w serii „Życie wybitnych ludzi”, była swoistą sensacją i policzkiem dla wielu historyków: jak to tak, Mazepa — i w takiej serii? T. Tairowa-Jakowlewa zauważyła we „Wstępie”, że polityczny spektakl z anatemą, urządzony przez Piotra I, na 300 lat zakorzenił się w świadomości większości historyków. W tamtym skomplikowanym czasie wszyscy hetmani Ukrainy często zmieniali politycznych sojuszników. To figura na tyle nieprzeciętna i wielowymiarowa, że do jej przedstawienia potrzebna jest cała paleta barw. Autorka pisze: „Wrodzony polityk, utalentowany dowódca i dyplomata, człowiek odważny, ambitny i celowy — Mazepa był uosobieniem duchowego odrodzenia i rozkwitu kozaczyzny. Poeta i filozof, doskonale wykształcony, bajecznie bogaty, o przenikliwym i szyderczym umyśle, on przez dwadzieścia lat z powodzeniem lawirował w oceanie walki politycznej, pozostając u steru Ukrainy!.. Właśnie takiego, prawdziwego Mazepę postaramy się wydobyć spod blichtru mitologii, która go otacza”. Rzeczywiście, Mazepa jakby żonglował nad przepaścią, przebywając między wrogami, zazdrośnikami, buntownikami i donosicielami, przez dwadzieścia lat rządził Hetmanatem. Autorka podaje najpierw rodowód I. Mazepy, czyniąc niewielką dygresję w historię kozackiej Ukrainy. Odrzuca wszelkie legendy, zwłaszcza „epizod z koniem Passeka”. Opracowawszy ogromny materiał źródłowy, T. Tairowa-Jakowlewa tworzy także portret psychologiczny I. Mazepy, zestawiając wypowiedzi różnych współczesnych — P. Orlika, Jeana Baluze, moskiewskich bojarów, ukraińskich hetmanów, pułkowników i koszowych. Wszak był I. Mazepa u P. Doroszenki, „surowego, twardego i ponurego”, którego ideały jednolitego silnego Hetmanatu stały się świętymi również dla Mazepy. W niewoli u koszowego
I. Sirkę po prostu oczarował surowego koszowego, a ten nie zgładził go, lecz przekazał hetmanowi I. Samojłowiczowi. Zresztą streszczanie tego utworu historyczno-biograficznego to daremny trud. Styl pisania jest taki, że pod lapidarnymi danymi czuje się jeszcze wiele materiału, który pozostał niewypowiedziany. Oto akapit — to jakby skrócone kilka stron. Te 14 arkuszy wydawniczych można rozwinąć do 60 arkuszy. Wszak samo życie I. Mazepy jest dość dobrze udokumentowane, zachowało się wiele dokumentów, a autorka wprowadziła jeszcze wiele nowych, które sama odnalazła. Ale o tym poniżej. Powróćmy do czasów, gdy Sirko, a potem Samojłowicz po prostu byli pojmani w „czary Mazepy”, a takich będzie wielu, w tym także car Piotr I. Carski wojewoda Romodanowski, porozmawiawszy z Mazepą, z tym jeszcze wtedy „złapanym kozakiem doroszenkowskim”, wysyła go do cara, by opowiedział o stosunkach króla Sobieskiego z Turkami, o sytuacji w Chanacie Krymskim. A hetman pisze: „Daj Boże wam szczęśliwej drogi i szybszego do nas powrotu”. Hetman — i na „wy”? Widać było, że nie był to prosty człowiek kozackiego stanu! Rozdział „Droga do buławy hetmańskiej” — historia wspinaczki na najwyższy urząd, ilustracja nieprzeciętnego myślenia i zachowania faktycznego „dorobkiewicza” w środowisku wyższej starszyzny kozackiej. Autorka wyraźnie śledzi, jak I. Mazepa, podpisawszy artykuły kołomackie, później faktycznie niweluje je. A zapisano tam było, aby „nie dopuszczać głosów takich”, że Ukraina jest Hetmanatem, a nie po prostu częścią „Ich Carskiego Prześwietnego Majestatu Samodzierżawnego państwa”. Jak to obecnie Białoruś chcą przekształcić w obwód… Decydującą była rola hetmana I. Mazepy w dojściu do władzy Piotra I, którego poparł w brutalnej konfrontacji z carycą Zofią. Jego 50-tysięczne wojsko, które stało na granicy, mogło wmieszać się w przewrót pałacowy po stronie wybranej przez I. Mazepę siły. Wybór padł na młodego Piotra, ambitnego, ale gorącego cara. Jak pisze T. Tairowa-Jakowlewa: „Hetmanat Mazepy — to wspaniały przykład kompromisu, nie zapisanego na papierze, ale który był wykonywany… Hetman… był niezawodnym sojusznikiem wojskowym”. Rzeczywiście, po raz pierwszy po Perejasławiu Moskwa oparła się nie na masie anarchistycznych opozycjonistów, a na silnej władzy hetmańskiej. Były też próby w Ukrainie obalenia hetmana — wspomnijmy pisarza Kancelarii Generalnej Piotra Iwanenkę (z podpowiedzi I. Mazepy — Petryka). Autorka bada także skomplikowane relacje Zaporoża z Chanatem Krymskim, gdzie były wyprawy jednych na drugich, które mieszały się z „zawieraniem pokoju”. Petryk (Chmel, jak czasami go nazywano) szedł na Ukrainę z 20-tysięczną ordą i kozakami. Połtawszczyzna przywitała ich przyjaźnie. Wreszcie, o tym jest rozdział książki „Mazepa i »bohaterowie ludowi« — Palij i Petryk”. Dość szczegółowo prześledzono działalność pułkownika fastowskiego Semena Palija — wszak „kwestia Prawobrzeżnej Ukrainy” zawsze była dla hetmana na pierwszym planie. Jednym z tytułów, wywalczonych przez Mazepę, był „hetman obu brzegów Dniepru”. Jakie walki — tajne, zakulisowe, dyplomatyczne i wojskowe toczyły się o te ziemie, które były w sferze wpływów Korony Polskiej! Wreszcie, wszystko to zostało ujawnione w rozdziale „Hetman obu brzegów”, a po czasie „Triumfu przed klęską” przechodzimy do rozdziału „Katastrofa” — okresu sojuszu z Karolem XII, Połtawy i Bender… Cóż, I. Mazepa był uczniem Machiavellego, jak często demonstruje to T. Tairowa-Jakowlewa, ale miał za cel po chaosie starego systemu Hetmanatu stworzyć nowy system państwowy, działający mechanizm. Widział, że Rzeczpospolita zmierza do zguby. Sam I. Mazepa „ciężką i niewdzięczną uważał służbę Moskwie, której wojewodowie nazywali kozaków »mużykami« i często zachowywali się jak panowie wobec podwładnych, a nie równy z równym. Idea silnego, nowoczesnego państwa z twardą władzą coraz bardziej wyłaniała się w świadomości hetmana. Jedyna i silna Ukraina będzie zdolna przeciwstawić się wrogom i szablą
Wszyscy pokoju szczerze pragną, A nie w jeden sznur wszyscy ciągną; Ten na prawo, ten na lewo, A wszystko, bracia, to dziwo! Nie masz miłości, nie masz zgody Od Żółtej wziąwszy Wody, Przez niezgodę wszyscy przepadli. Sami siebie zwalczyli. „Ej, bracia, pora wiedzieć, Że nie wszystkim nam panować, Nie wszystkim dane wszystko wiedzieć I sprawami kierować. Na okręt spójrzmy, Wielu ludzi policzmy! Jednak sternik sam kieruje, Całym okrętem zarządza. Pszczoła biedna matkę ma I onej słucha”. Żal się, Boże, Ukrainy, Że nie w kupie ma syny! Jeden żyje z poganami, Woła: „Tu, Atamani! Idźmy Matkę ratować, Nie dajmy jej ginąć!” Drugi Lachom za grosz służy, Po Ukrainie i ten tęskni: „Matko moja stara! Czemuś ty bardzo słaba? Rozno cię rozszarpali, Gdy aż po Dniepr Turkom dali. Wszystko to fortel, żeby słabła I aż w końcu sił nie miała!” Trzeci Moskwie już hołduje dochodzić swoich praw i wolności”, — pisze autorka. Tymi słowami bezstronnego, obiektywnego historyka zakończymy przegląd wydania książki o życiu jednego z wybitnych ludzi. W 2007 roku wyszedł w Petersburgu pierwszy tom (1687—1705) „Archiwum Baturzyńskiego” pod wspólnym tytułem „Hetman Iwan Mazepa”. Tam — nieznane dotąd dokumenty, uniwersały hetmańskie, korespondencja z bojarami moskiewskimi, listy żelazne. Zachował się także list ihumenii Peczerskiego żeńskiego monasteru Marii Magdaleny z własnym podpisem i pieczęcią klasztoru. Kto nie wie — to była matka Iwana Mazepy. Nie dowiemy się nigdy, jakiego czynu dokonał kozak Ołeksij Urwychwist, ale czytamy uniwersał: „Bierzemy jego żonę Małanię owdowiałą pod naszą hetmańską obronę, zwalniając ją od danin i wszelkich pospolitych powinności aż do łaski naszej” (1698 r.). Wśród dokumentów — wsparcie klasztorów, budowa cerkwi, rozkaz-zakaz przeprawiania się na Prawobrzeże (czasy S. Palija — A. Sz.), ciekawy list żelazny o bezpieczeństwie polskich możnowładców podczas wojny ze Szwecją. Drugi tom „Archiwum Baturzyńskiego” — 1705—1708 rr. Oczywiście, nie znajdziemy tam tajnej korespondencji z panną Dolską, polskim i szwedzkim królami. Pewnie bardziej skrytego człowieka niż I. Mazepa w historii Ukrainy nie było. Ale są tu listy od współpracowników z analizą sytuacji wokół Ukrainy. Były wcześniej prace „Wywiad Bohdana Chmielnickiego”. Możliwe, że ktoś teraz pracuje nad badaniem „Wywiad Iwana Mazepy”, bo miał on „swoich ludzi” i w Stambule, i w Bachczysaraju, i w Warszawie, a z bliskiego otoczenia Piotra I dwóch bojarów, jak pisała T. Tairowa-Jakowlewa, potajemnie informowało hetmana o wszystkim, co miało związek z Hetmanatem. Wspomnijmy tylko badania T. Tairowej-Jakowlewej „Iwan Wyhowski”, którego życie i działalność zna, zapewne, nie z dnia na dzień, a z godziny na godzinę. Był to hetman wcale nie pro-polskiej orientacji, a pro-ukraińskiej. I zginął godnie, jak I. Bohun, też rozstrzelany przez Polaków.
I wiernie jej usługuje. Ten na Matkę narzeka, I niedolę przeklina: “Lepiej było nie rodzić, Niżeli w takich biedach żyć!” Ze wszystkich stron wrogowie atakują, Ogniem i mieczem rujnują, Od wszystkich nie masz życzliwości, Ani słusznej uczciwości: Chłopami nazywają, A poddaństwem wypominają. “Czemuś ty braci nie uczyła, Czemuś od siebie ich puściła? Lepiej było próbować Razem niedolę znosić!” Ja sam biedny nie podołam, Chyba tylko zawołam: “Hej, Panowie Generałowie, Czemuż jesteście tak ospali! I wy, Państwo Pułkownicy, Bez żadnej polityki, Weźcie się wszyscy za ręce, Nie dopuśćcie gorzkiej męki Matce swojej dłużej cierpieć! Nuże wrogów, nuże bić! Samopały nabijajcie, Ostrych szabel dobywajcie, A za wiarę choć umrzyjcie, I wolności brońcie! Niech wieczna będzie sława, Że przez szable mamy prawa!” Własnoręczny podpis I. Mazepy. Monografia “Iwan Mazepa i Imperium Rosyjskie. Historia ‘zdrady’” (2011) T. Tairowej-Jakowlewej niby aż rozszerza wydanie “ŻZL”, wprowadza wiele nowego materiału historycznego, znalezionych przez nią nieznanych dokumentów. Ale powstaje pytanie: czy państwo Piotra I przed bitwą pod Połtawą było imperium? Czy stało się nim później? To pytanie — do historyków, my zaś mamy unikalne w swoim rodzaju badanie, gdzie dowodzi się, że współpraca (do 1707 roku) Piotra I i I. Mazepy była wzajemnie korzystna. Rozdział wstępny — “Odrzucając mitologię” — miałby posłużyć za metodologiczny wzorzec dla współczesnych historyków. Tutaj pełne odrzucenie “mitów, sztamp i stereotypów”. Autorka nie burzy, a po prostu niszczy mit dotyczący propolskiej orientacji hetmana. Znajdując w moskiewskich archiwach (a przez 300 lat nie znaleźli! — A. Sz.) oryginał donosu na I. Samojłowicza do Moskwy z podpisami starszyzny, T. Tairowa-Jakowlewa zobaczyła tam osobisty podpis generała-esaula I. Mazepy (czemu wszyscy zaprzeczali przed nią), ale dowodzi, że donos napisali inni. Myślę, że rozdziały “Polityka wewnętrzna Mazepy”, “I. Mazepa i Prawobrzeżna Ukraina”, “Kozacka starszyzna czasów I. Mazepy” i szczególnie “Tragedia wyboru” koniecznie trzeba pilnie drukować u nas, jeśli nie wznawiać książki. W rozdziale “Chory starzec” przeczytamy o odmowie Piotra I ochrony ukraińskiej ziemi, o stratach i grabieży ze strony rosyjskich wojsk i szczególnie o planie Piotra “spalonej ziemi” przed natarciem szwedzkiej armii. A w 1707 roku przez reformy likwidowana była ukraińska autonomia. I wtedy przepadłaby “matka biedna Ojczyzna miła Ukraina Mała Rosja”, jak pisał I. Mazepa. Podtytuł książki “Historia ‘zdrady’” — w cudzysłowie — to, być może, sygnał dla niektórych naszych “zaściankowych” historyków imperialnego chowu, a to niedługo w serii “Życie znakomitych ludzi” wyjdą tomy “S. Petlura” i “S. Bandera”, a oni będą tylko oczami mrugać. Podziękujmy więc Tatianie Giennadiewnie za jej pionierską pracę, wszak jej dorobek — to i nasze osiągnięcie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
