Strona · s. 8strona oryginału ↗
Hala MAZURENKO (1901—2000) Nieuczesana poezja
Слово Просвіти, №34 за 2012 рік
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
Lubię w poezji intymność spowiedzi. Nikt jej dla publiczności nie uczesał. H. Mazurenko Poezja Hali Mazurenko — to poezja dwóch okresów jej życia — praskiego i londyńskiego, które różnią się między sobą. W jej pierwszych książkach odczytuje się ślady fascynacji. Symbolizm, neoklasycyzm (w swoich i cudzych szatach), ledwo uchwytne dotknięcia poetów Szkoły Praskiej czy wręcz odpychanie się od nich, nawet stylizacje na folklor — nie, nie, a odzywają się w jej tekstach. To nie eklektyka, nie mieszanina wpływów, a jakby pośrednie echo czytanych lektur, próba przymierzenia ich do siebie jak ubrania — pasuje czy nie? Coś dziko rosnącego, na początku ledwo zauważalne, uparcie przeciwstawia się ekspansji lektury. To coś — to myśl, która samodzielnie szuka wyjścia z chaosu pierwotworzenia. I choć znajduje je daleko nie zawsze, co, jak później się wyjaśni, jest świadomie kultywowaną osobliwością tego pisarstwa, ale właśnie ten fakt daje możliwość uchwycenia się za niteczkę, by rozwinąć kłębek swoistego, kanciastego talentu poetki.
* * *
Co tam dalej? Och, niech tam, niech tam. Wszystko jedno, niczego nie poznać. Serce, niczym dziecko kołysz, Żeby nauczyło się twardo, twardo spać. Jest w słońcu barwa — ślepnie wzrok. W życiu jest męka — krew drętwieje. I kiedy przychodzi śmierć, uwierz — Idzie ona, bo nas, żywych, żałuje.
* * *
Życie minie i nadejdzie cichy żal, Bezmierny wstyd za życie przeżyte.
Twórczość H. Mazurenko — to przede wszystkim akt myślenia. Dlatego jej bliskość do neoklasyków, na czym nalegają niektórzy badacze, jest pośrednia, nosi wybiórczy charakter i dotyczy głównie okresu praskiego. Książki, które wyszły w Londynie, pomimo pojedynczych wierszy, faktycznie nie mają nic wspólnego z neoklasycyzmem. Pozostała chyba tylko nieobojętność na klasyczne wątki, bohaterów utworów, wybitne osobistości. To zrozumiałe: takiej intensywności myślenia ciasno w kanonicznych formach. Zbliżanie poetki do neoklasyków jest niestosowne już choćby dlatego, że pozwala ona sobie na formalną samowolę, demonstracyjną niedbałość techniczną, używa przybliżonych rymów, a nawet nie używa ich tam, gdzie one, według poetyckiej logiki, niechybnie powinny być. Zanurzenie w proces myślenia prowadzi ją tak daleko, że poezja jakby traci funkcjonalność. Praskie książki H. Mazurenko — to także brak stylistycznej spójności, poszarpaność tematów i wariacji, trudna do uchwycenia linia rozwoju. Wśród licznych nijakich wierszy — pojedyncze błyski. Lecz nawet w słabych rzeczach nierzadko uderza niespodziewaność myśli. Dwa wersy jako portret epoki: Ciepła tak mało. Tak płonie zapałem Bratobójcza zaciśnięta pięść. W 1939 r. muza Hali Mazurenko odezwie się przeczuciem nieuchronności światowej rzezi: Czasów niedobrych słychać krok możny, Niedługo ich, niedługo ich czekać! Jak i osobistych dramatów. Z utalentowanymi współczesnymi, poetami-prażanami H. Mazurenko łączyło chyba tylko poczucie emigracyjnej porzuconości: “Straszne życie pośród obcego świata wygnańcowi bez przyjaciół, bez rodziny!” I to przy tym, że wydawała się płodniejsza od wielu z nich. Spośród innych różnic brakowało jej militarnego ducha, charakterystycznego dla prażan: Małaniuka, Olżycza, Łypy, Telihi. Miał rację I. Kaczurowśkyj, który chyba jako pierwszy zwrócił uwagę na poezję Hali Mazurenko. Nie wpisała się w Szkołę Praską, pozostała sama dla siebie, przez nikogo poważnie nie zauważona. Nagłej zmianie stylistyki okresu londyńskiego poprzedzała skomplikowana praca wewnętrzna, związana z dwiema fascynacjami poetki. Są one odczuwalne już w praskich wierszach. Pierwsza — zainteresowanie kulturą i filozofią Wschodu (przez pewien czas studiowała na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Berlińskiego). Druga — zajęcia malarstwem, rzeźbą i grafiką w Studium Sztuk Plastycznych w Pradze. Chociaż zamiar zostania grafikiem wkrótce przepadł. Według słów poetki, zaczęła “dusić linia”, która wydała się jej intelektualnym wymysłem. “Czy można tak malować, żeby nie było konturu?” — zapytałam profesora Lisowskiego. Okazało się, że to w grafice niemożliwe, i porzuciłam ją za to, przeszłam do akwareli, o której nawet wydałam mój pierwszy tomik wierszy. W nich też szukałam niedopowiedzianego, bez plam i twardych konturów” (wyróżnienie moje — W. B.). Mamy jeszcze jeden dowód, jak daleka od neoklasyków była Hala Mazurenko w swoich dążeniach. W zwróceniu się do poety w istocie mówi to samo: Niezrozumiałą być… śmiało Nawiewać sny dziwne… Między książkami wydanymi w Pradze: “Akwarele” (1926), “Ścieżka” (1939), “Ognie” (1939), “Śniegokwiaty” (1941) a londyńskimi “Progami” — rozciągnął się dystans prawie 20 lat.
Z oczu niewidzących opadnie emalia. I któż myślał, że duszę Można zabić? A co, jeśli koniec, a wszystko nie kres? A co, jeśli ty wrócisz do domu? I śmierć, potajemnie otworzywszy Raj, Zamknie usta, żebyś nie powiedział nikomu?
Pamięci Ołeny Telihi
Ona zginęła, ukwiecona w słowach, Które wiosną tylko wyrastają, Kiedy od szczęścia głowa ciężka I szyjkę dzieciom łatwo śmierć łamie.
Ją zabili, bo ona poeta. Pomazańcy pierwsi idą na ofiarę. W więzieniu za ścianą głosi karabin Maszynowy za tych żywych, co czekają swojej kolejki.
1919 rok
Ostrą krawędzią — korowajem Wygiął się pagórek — wieś. Krówki między wilczomleczem… Ktoś celuje w okno?
Słońce serce zgubiło Po wiśniach. A tam, na pniu Karabin maszynowy położyli… Tak przypomniało mi się.
Pszczółka stuknęła o gałąź. Był nasz sotnik i przepadł. Serce trzyma się na nitce, I tę nitkę ktoś przerwał!
Młodość dawno przeminęła. Życie przybiło do obcego brzegu, z którego już nie było powrotu wstecz, na otwarte morze, gdzie tyle sztormów przetoczyło się nad jej głową. Pozostało tylko przeglądać pstrokaciznę geografii tułaczki, zmianę krajów, miast i miejsc nauki, ucieczkę od śmierci i ciągłych niebezpieczeństw, osobiste dramaty i walkę o przetrwanie. Miała co wspominać: pół roku nie dociągnęła do stuletniego wieku. Do głębokiej starości nie straciła czynnej ciekawości, nie rozstawała się z książką: czytała, zestawiała, przemyśliwała. (Skąpy w wysokie oceny I. Kaczurowśkyj nazwał ją najbardziej wykształconą poetką diaspory). Ta żądza wiedzy, pragnienie poznania nowego przeszły, być może, w spadku. Historia rodu poetki po matce — to cała grupa barwnych osobistości, które zostawiły swój ślad w prawoznawstwie, chemii, biologii, inżynierii, medycynie, polityce. Imiona jej wujów Mazurenków — Semena, Wasyla, Jurija są zapisane w “Encyklopedii ukrainoznawstwa”. Po linii ojca, arystokraty Boholubowa — takie postacie jak historyk Tatiszczew i dekabrysta Murawjow. Pół-Ukrainka z krwi, która pomimo swojego długiego życia mieszkała na Ukrainie zaledwie jakieś 12 lat, Hala Mazurenko stała się prawdziwą Ukrainką, świadomą swojego wyboru już od pierwszych kroków, kiedy wzięła sobie za literackie imię nazwisko matki. Przemyśliwując “szlachetny ascetyzm wysiłków” (jej wyrażenie), zastanawiasz się — a czy on nie od nieobojętności na nauki ścisłe? Pod wpływem jednego z wujów, chemika z zawodu, myślała nawet o studiach na wydziale fizyczno-matematycznym.
Ostrą krawędzią — korowajem Wygięła się dziewica… Pamięć czasem przypomni, Coś podpowie obczyzna.
Nadija
Bóg miał nadzieję i ścielił pieluszki dla Syna, radował się, uśmiechał, a wieczny tułacz słyszał: “Czekaj Go, czekaj. Przyjścia już Drugiego czekaj”. I spadały z nieba święte płatki do celi, gdzie on się zbawiał. Kandelabr wieków w dwudziestym płonął, zostawiając kronikę!wspomnienie! A wieczny tułacz słyszał: “Czekaj Go, czekaj. Przyjścia ty Drugiego czekaj!” Bóg słał pieluszki do świętej góry. Nikt nie rodził się na Atosie… A czasem w blasku zjawiał się Szatan po celach. Idź, skąd przyszedłeś! Z przerażeniem żegnali się mnisi: “Nie, nie czekaj! Ja tu jestem. A Jego już nie czekaj!” Tułaczowi podawał czarę wina i wesoło z Boga się śmiał… Zrywała się laska, zahaczając o krzyż, na troje spiralą rozcięta, a wieczny Tułacz słyszał: “Czekaj mnie, czekaj! Przyjścia ty Drugiego czekaj”. On milcząc wstawał i samotny jak palec, z laską odchodził błąkać się. Choć matematyka tej poezji jest zlokalizowana i dotyczy tylko treści. Jak już mówiono, dla H. Mazurenko nicią Ariadny jest myśl. Nawet jeśli jest niedopowiedziana. Waży tylko ta prawda, którą przejmuje się dusza właśnie teraz. Wszystko inne jej nie obchodzi. Nierzadko poetka opuszcza się niemal do amatorskiej niezdarności. Ona nie po prostu lekceważy dokładność rymu, a jakby pogardza nim jako czymś drugorzędnym, stosunek jej do rymowania jest mniej więcej taki sam, jak do konturu w grafice. Jedna z londyńskich książek H. Mazurenko nazywa się “Zielona jaszczurka”. Jak jaszczurka traci ogon i narasta nowy, czy jak żmija zmienia skórę, tak poetka to uwalnia się od rymu i od gładkopisu poprzednich książek, to znów powraca do nich. Ona nawet deklaruje, że kocha się w chaosie poezji, że miłe jej wszelkie nieprawidłowości i błędy. Poszczególne jej wiersze swoją strukturą przypominają rytmiczną prozę “Zamiast sonetów i oktaw” Tyczyny, w szczególności jego “Żyjemy komuną”, a to nawet dziennikowe zapisy. W błędach żywa woda poezji się zachowuje, Gdy mowa wyschła od reguł i norm, Wyślizguje się gwara i odpocznie. To brzmi jak samousprawiedliwienie i wyzwanie zarazem. Bo błędów jest wiele — leksykalnych, składniowych, stylistycznych, nie mówiąc już o licznych przesunięciach akcentów, co utrudnia odbiór nawet wierszy wolnych. To, co było wyjątkami w poezji praskiego okresu, staje się niemal normą okresu londyńskiego. Proza bierze górę, prozawiersz porusza się niespiesznie i z trudem, u niego Orlik Myje nogi most starodawny. Kręcą wody ciemnej Tamizy. Orlik mieszkał niedaleko. Chodził on do tego mostu, który opasał Londyn na kilkaset lat. Myje kamień swój most starodawny pod tramwajowy, parostatkowy łoskot, tak, jak mosty na Ukrainie… Słychać zapach smoły i ryby, jak na przystaniach Dniepru, Donu. Tu stał Orlik i myślał, — rozbite… I ciężko stać było staremu. Rysunek Ikano Gooia Siwa pustynia wieczorna. Śpi bawół. Przymrozek cicho kładzie się w dolinę. Chłopiec pastuszek w fujarkę już nie dmucha. Jest ich tylko dwoje, czy troje? Czy trzeci z nimi, kapelusz na czoło naciągnąwszy, czatuje? Troje, czy dwoje? Czy kapelusz położywszy na grzbiet bawołu, mniej boi się chłopczyna? Siwa pustynia wieczorna na skałach. Śpi chłopiec i bawół. A trzeci z nimi, kapelusz naciągnął na czoło i czatuje. Pęknięcie w sercu Po pierwszej wojnie, po rzezi powstań Profesor piętnaście lat kładł nabity pistolet
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
