Wołodymyr KARACYNCEW, poeta, dyplomata, kulturoznawca kraj Bożego świata, Ukraina. Dla obcego ucha w słowie tym pobrzmiewa znajome i najwyraźniej pożądane, bo wyniośle upokarzające — „okraina” — peryferia, margines. To z kompleksu niższości. Natomiast Ukraińcowi — urodzonemu „w kraju” (u krajini), będzie pieścić słuch rdzenne — „raj”. Obdarzył Bóg urodzonych tutaj najbogatszą ziemią, o którą zmagali się ludzie i ludziska. I we wszystkich czasach nie brakowało najeźdźców. Ale tylko ludzie, urodzeni „w kraju”, zdołali stworzyć na swojej ziemi pierwowzór raju — chata, sad wiśniowy, chrabąszcze nad wiśniami, pieśni słowicze... Mowa współbrzmiąca ze słowiczą. Ludzie tego kraju od Karpat po Don w ogóle prowadzili osiadły tryb życia — ziemia zmuszała, dlatego ich kultura miała wyraźny wymiar cywilizacyjny. Odrębny. Unikalny. Nieprzemijający. Tradycje, archetypy, wartości. Mowa tysiącleci: wiosnianki, hahiłki, kolędy. Pisanki. Wyszywanki. Opisznia. Hawarecczyzna. Petrykiwka. Nieprzemijające skarby. Od Trypola i do dzisiaj. I wiecznie.
Etnosy, naród, państwo. Ukraiński działacz wojskowy i państwowy Mykoła Sciborski uważał państwo za „optymalną formę istnienia narodu”. „Tylko przez własne państwo naród staje się twórczym czynnikiem historii i pełnoprawnym gospodarzem swojego własnego losu”. Zaproponowane przez niego Podstawowe zasady tworzenia państwa: solidarność narodowa (ponadklasowość i ponadpartyjność); jakościowa hierarchia społeczna, osobista odpowiedzialność kierowników wszystkich szczebli za swoje działania; samorządność. Ukraińcy tak i nie poczuli smaku takiej państwowości.
Pierwsze państwa powstały na Bliskim Wschodzie. W starożytnych Atenach, Sparcie, Rzymie powstały państwa niewolnicze. Państwa feudalne powstały w epoce średniowiecza i przetrwały do dzisiaj, pomimo przemysłowego i naukowo-technicznego rozwoju ludzkości. Do niedawna i my żyliśmy w takim hybrydowym państwie, gdzie naukowo-techniczny rozwój współistniał z obozami koncentracyjnymi i niemal niewolniczą pracą na wsi.
Dzisiaj zdecydowana większość ze 193 krajów, które wchodzą w skład ONZ, ma zatwierdzoną datę powstania swojej państwowości. Tak, historia państwa czeskiego rozpoczyna się od 820 roku, kiedy Czechy i Morawy utworzyły państwo wielkomorawskie. Polska państwowość z centrum w Gnieźnie uformowała się w 863 roku dzięki dążeniom jednoczeniowym związku plemiennego Polan za panowania dynastii książęcej Piastów. Bułgaria wywodzi swój rodowód historyczny od Wielkiej Bułgarii, która w 632 roku zjednoczyła plemiona protobułgarskie na stepach czarnomorskich i azowskich. W 843 roku utworzono Królestwo Zachodniofrankijskie, które potem stało się Francją. W 2011 roku Federacja Rosyjska Ukazem Prezydenta „O obchodach 1150-lecia narodzin państwowości rosyjskiej” usankcjonowała datę początku swojej państwowości. Historycznym punktem odniesienia państwowości Rosji było rzekome dojście do władzy w Nowogrodzie księcia Ruryka w 862 roku.
Ukraina zaś — kolebka procesów cywilizacyjnych w przestrzeni euroazjatyckiej, w tym chrystianizacji, z tradycjami potężnego państwa kijowskiego mierzy państwowość, jak formalnie wygląda, tylko 28-leciem.
W „Powieści minionych lat” czytamy: „W roku 6360 [852 rok], kiedy zaczął panować cesarz Michał III (840—867), zaczęła nazywać się ziemia Ruska”. Tutaj też dowiadujemy się, że wtedy „przychodziła Ruś na Carogród, o czym pisze się w greckim kronikarstwie; tak od tej daty zaczniemy i odliczenie zrobimy…”. Wydaje się oczywistym: kiedy kraj otrzymuje nazwę, można to traktować jako początek identyfikacji politycznej. Oczywistym jest również to, że dla przeprowadzenia wielkiej wyprawy wojennej na Bizancjum potrzebna była odpowiednia organizacja i istnienie pewnych struktur państwowych.
Jak świadczą źródła bizantyjskie, w tym czasie odbył się pierwszy, tak zwany chrzest Focjusza, Rusi. Dla takiego aktu też potrzebny był chociaż elementarny poziom organizacji państwowej. Zatem, z „Powieści minionych lat” rozpoczyna się własna chronologia państwowa.
Uściślijmy, że w tym źródle kronikarskim Rusią nazywano obecne ziemie ukraińskie, przede wszystkim Kijowszczyznę. Kronikarz mówi o książętach ruskich, wpisując ich w szereg chronologiczny. W tym szeregu nie znajduje miejsca dla wareżskiego księcia Ruryka. (Czyż był taki?) Pierwszym księciem ruskim nazywa on Olega. Wiadomość „Powieści minionych lat” z 852 roku w pewien sposób przeczy zagmatwanej legendzie rurykowskiej, która spotyka się w tej kronice pod rokiem 862. W tej legendzie twierdzi się, że rzekomo jakaś część Waregów nazywała się Rusią i właśnie tę część wezwano do panowania w Nowogrodzie. Kronika nie wyjaśnia, kim był Ruryk dla Olega, który wtedy przejął panowanie w Kijowie. Oleg zaś nie tylko przeprowadził wielkie wyprawy na Bizancjum, ale też zawarł z nią szereg traktatów. W szczególności w 860 roku. Zatem tekst „Powieści minionych lat” daje nam podstawy uważać 852 rok za datę początku ukraińskiej państwowości.
Swoją drogą, dyskusja naukowa, poświęcona historycznym źródłom państwa ukraińskiego, odbyła się 25 marca 2017 roku na kolejnej sesji Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki we Lwowie. Właściwie potwierdzono, że 852 rok jest datą narodzin państwa ukraińskiego. Kierownictwo Towarzystwa miało wtedy zwrócić się do Rady Najwyższej Ukrainy z wnioskiem o przyjęcie uchwały „O obchodach 1165-lecia państwa ukraińskiego”. Politycy w krajobrazie historycznym zmieniają się, a poszukiwanie historycznych źródeł państwa ukraińskiego pozostaje naturalną potrzebą państwowotwórczą. Tym bardziej z uwagi na agresję wojskową ze strony Federacji Rosyjskiej, częstsze spory z państwami sąsiednimi w kwestiach języka i wydarzeń historycznych.
P. S. W tamtym roku moglibyśmy świętować 1165-lecie naszej państwowości, jako jaskrawe wydarzenie międzynarodowe, co tylko wzmocniłoby konsolidację patriotycznych sił państwowotwórczych społeczeństwa ukraińskiego. Moglibyśmy.
Jednak nigdy nie jest za późno. Sądzę, że oprócz dyskusji dotyczących parady, nadszedł właściwy moment, by usankcjonować wreszcie całościowy model historyczny Państwa Ukraińskiego na zasadach ewolucyjności, zasady historyzmu i ciągłości procesów państwowotwórczych.
Nie gaśmy ducha! Szanujmy się!
Myrosław ŁEWYCKYJ
Z Bożą pomocą zbliżamy się do 28. rocznicy Niepodległości Ukrainy. Z goryczą musimy stwierdzić, że Ukraina jeszcze nie stała się takim państwem, o jakim marzyliśmy w latach 1990—91. Wtedy nam, opętanemu ideą niepodległości pokoleniu, wydawało się, że wystarczy wolnościolubnym Ukraińcom jednej dekady, aby przezwyciężyć ciężkie dziedzictwo radzieckiej zależności. Wtedy, powiem szczerze, nie znałem głębi niszczenia mentalności narodowej i świadomości narodowej w wymiarze ogólnonarodowym. Patrzyłem na mój ukraiński świat przez pryzmat mojego, lwowskiego, wychowania. Wtedy nie znałem słów jednego z najwybitniejszych obecnie ukraińskich pisarzy, który w 1964 roku, odradzając rodzonemu bratu zamiar zaciągnięcia się jako wolnonajemny do Armii Radzieckiej, pisał: „Będziesz żył w środowisku awanturniczych półdzikich kacapów z ich małostkowością i chciwością, będą cię codziennie faszerować ideami — tam już od zajęć nie uciekniesz (widzę, jak tutaj), dziecko będzie żyło w tym otoczeniu, być może trzeba będzie pójść do ich szkoły”.
Zakończenie na str. 2
UKRAINA POTRZEBUJE OPĘTANYCH LUDZI
„TYLKO DZIEŁO I SŁOWO NASZE SPRAWIEDLIWE”
„DARNYCZANKA” ŁĄCZY KONTYNENTY
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Wtedy nie miałem pojęcia, że te ostre i bardzo odważne słowa dotyczyły nie jakiejś abstrakcyjnej rzeczywistości w jakimś abstrakcyjnym „Kacapstanie”. Dotyczyły one, niestety, realnej Ukrainy, głęboko nasyconej przyjezdnym elementem. Świadczą o tym słowa napisane w Leningradzie w marcu 1961 roku o procesach w „podlizujących się, zarośniętych świńskim tłuszczem »obojętnych« Kijowach”… Zatem nic dziwnego, że w 1992 roku, kiedy przeprowadziłem się do Kijowa, jedną z pierwszych rzeczy, która mnie uderzyła, była prymitywna przyśpiewka „dziękujemy Ruchowi za ruinę”. Dopiero później uświadomiłem sobie, że była to cyniczna kremlowska technologia rozpalania w głowach warstwy z sowieckim myśleniem na Ukrainie nienawiści do ukraińskiego państwa. Czasami zastanawiam się: gdybym w latach 1990–91 wiedział to, co wiem dzisiaj, to czy odważyłbym się zamienić perspektywiczny zawód „informatyka” (obecnie specjalistów tego profilu nazywa się na angielską modłę „ajtisztnikami” — w skrócie od słów technologie informacyjne) na dane przez Boga powołanie ukraińskiego publicysty? Jednak zobowiązania moralne, które z jednej strony stawiali nasi sławni więźniowie polityczni, a z drugiej — legendarny profesor Marko Antonowycz z Kanady, miały decydujący wpływ na mój wybór. I choć wielu „ajtisztników” patrzy na mój wybór drwiąco i z wyższością, ani przez chwilę nie żałuję swojego wyboru. „Ajtisztne” pieniądze mogą jedynie u mankurtów uśpić ból z powodu drwin z państwa, które obecnie jest aktywnie realizowane z zastosowaniem kremlowsko-oligarchicznych technologii informacyjnych. 30 lat temu (historyczny list, który przechowuję w moim archiwum, datowany jest na jesień 1989 r.) profesor Marko Antonowycz pisał, że gorbaczowowska pieriestrojka to ostatnia historyczna szansa na zdobycie przez Ukrainę państwowej niepodległości: „Na wasze pokolenie nakłada się wielką misję i wielką odpowiedzialność wykorzystania tej szansy”. Oczywiście, słowa prośby-wskazówki przedstawiciela sławnego rodu bojowników o niepodległość Ukrainy należy odnosić nie do pokolenia i środowiska, które wtedy reprezentowałem. Zdobycie niepodległości 24 grudnia 1991 roku było wolą przeważającej większości narodu, co potwierdziło referendum z 1 grudnia 1991 roku. Ale moje pokolenie również odegrało swoją rolę w tym historycznym procesie. My, przy aktywnym wsparciu radia „Swoboda”, przekonywaliśmy, że jesteśmy ukraińskim ludem, że państwowa niepodległość to wielka szansa na zmianę ukraińskiego losu. Mieliśmy jasną ideę, głęboką wiarę w jej wcielenie. Jednak nie mieliśmy krytycznej masy patriotycznego urzędnictwa, które z poświęceniem zrealizowałoby jasną ideę państwowej niepodległości. Nie mieliśmy wtedy również warstwy, która uformowałaby narodową burżuazję, grunt dla rozwoju zdrowego narodowego organizmu. Środowisko biznesowe, które wtedy powstawało, najczęściej rekrutowało się z komsomolskich i kagiebowskich gabinetów, było ściśle powiązane z Rosją. Tworzyło własne media, które gdzie tylko mogły dyskredytowały ukraińską niepodległość. Ówczesna władza nie bardzo przeciwdziałała tym tendencjom, sprzyjała prymitywizacji postrzegania procesów politycznych i społecznych na Ukrainie. W pierwszej kolejności z niezrozumienia, że proces zarządzania państwem jest o wiele bardziej skomplikowany niż, powiedzmy, takim przemysłowym gigantem jak „Jużmasz”. Wiele szkody Ukrainie swego czasu Leonid Kuczma wyrządził oświadczeniami: „Będzie gospodarka, będzie wszystko”. Nie rozumiał wtedy, że w budowaniu państwa gospodarka to daleko nie wszystko. W „Historii wojska ukraińskiego” autorstwa sławnego Iwana Krypjakewycza czytamy wzmianki o czasach książęcych: „Rozwój ówczesnego państwa zależał całkowicie od osobistych cech księcia-założyciela. Kiedy Władca był utalentowany, umiał stworzyć wojenne siły zbrojne i swoim autorytetem utrzymywał w jedności różne plemiona, to państwo istniało i rozwijało się pomyślnie”. Zatem jeszcze od tamtych odległych czasów aż do dziś siły zbrojne są jednym z głównych atrybutów niepodległości państwa. W ostatnim czasie nie tylko na Ukrainie obserwuje się tendencję do pomniejszania roli tego atrybutu w odbiorze społecznym. Ku mojemu zdziwieniu, ma to również miejsce w sąsiedniej Polsce. Żądania rezygnacji z przeprowadzania defilad wojskowych motywuje się zbyt „wielkimi”, nieuzasadnionymi wydatkami na organizację takich wydarzeń, sowiecką „tradycją” oraz „niemoralnością” w czasie wojny. Były to główne „argumenty” krytyki prezydenta Petra Poroszenki za pięć defilad wojskowych przeprowadzonych w czasie jego kadencji. Biorąc pod uwagę, jak wiele miejsca poświęcano krytyce ukraińskich defilad wojskowych w putinowskim telewizorze, są wszelkie podstawy, by uważać, że „argumenty” przeciwko ukraińskim defiladom pisano w resorcie odpowiedzialnym za dezinformację i demoralizację potencjalnych ofiar putinowskiej agresji. Ciekawe, czy tam samo pisano „argumenty” dla krytyków polskich defilad wojskowych? Używają oni tych samych „argumentów”, co krytycy ukraińskich defilad, z wyjątkiem „niemoralności” przeprowadzania defilad w czasie wojny. Podstawę do zainteresowania się miejscem, gdzie pisze się argumenty dla krytyków polskich defilad, daje fakt, że obecnie przy komentowaniu tych defilad kładzie się nacisk na rosyjską ekspansję polityczno-gospodarczą. Przerzuca się most od przerwanego w 1920 roku pod Warszawą pochodu Budionnego i Tuchaczewskiego z ich „eksportem” bolszewickiej „rewolucji” do Niemiec i Francji — do obecnych działań Putina. Marzy mu się, żeby w Polsce o tym wszystkim jak najmniej mówiono. Dlatego wrzuca się w przestrzeń informacyjną „myśl” o defiladach wojskowych jako historycznym anachronizmie. Obecny prezydent Polski Andrzej Duda wcale nie przejmuje się argumentami przeciwników defilad. Udowadnia społeczeństwu i światu, że defilady wojskowe to nie tylko przegląd wojska, ale święto narodowej samoszacunku, państwowej postawy oraz święto broni. Obecnie, według jego słów, najważniejszym zadaniem Polaków jest „mieć możliwość bronić swoją Ojczyznę w przypadku, gdyby ktoś pomyślał podnieść rękę na Polskę”. Obecnie zadaniem władzy jest „wychowywać w całym społeczeństwie szacunek do polskiego żołnierza, jego pracowitości, heroizmu, odwagi, gotowości do obrony swojej Ojczyzny”. W Polsce namacalnym środkiem kształtowania tego szacunku do swoich wojskowych są defilady wojskowe. Z tym zgadza się również opozycja. Choć bardzo krytykuje władzę za to, że w bieżącym roku, 15 sierpnia, tradycyjna defilada wojskowa odbywała się nie w Warszawie, jak było dotychczas, a na Śląsku — w mieście Katowice, gdzie do parlamentu kandyduje urzędujący premier. Ponieważ jest to wewnętrzna sprawa polska, nie będę jej poruszał. Powiem tylko, że są państwa, gdzie defilady wojskowe mają stałe „miejsce zameldowania”. Jest to przede wszystkim Francja. Tam w ustawie zapisano, że 14 lipca, w pamięć zburzenia Bastylii, na Polach Elizejskich przeprowadza się defiladę wojskową. Defilada jest nieodłącznym elementem Święta Zwycięstwa Estonii (23 czerwca), ustanowionego dla uwiecznienia w narodowej świadomości zwycięstwa Estończyków nad bolszewickimi najeźdźcami (początek 1919 roku) oraz niemieckim kontyngentem okupacyjnym (23 czerwca 1919 roku). Właśnie w tym dniu, począwszy od 1992 roku, w Estonii przeprowadza się defilady wojskowe. Od 1994 roku — każdego roku w innym mieście. Od 2000 roku ich organizatorami jest estońska Liga Obrony — Kaitseliit. Są to odrodzone w 1990 roku ochotnicze bataliony zbrojne.
Oprócz tego w Estonii siły zbrojne przeprowadzają parady wojskowe z okazji Dnia Niepodległości Estonii, który corocznie obchodzony jest 24 lutego. Tego dnia w 1918 roku w Tallinnie ogłoszono „Manifest do wszystkich narodów Estonii”, choć do prawdziwej niepodległości było jeszcze daleko. Przed nimi były jeszcze dwa lata wojny z leninowską Rosją. Z okazji Dnia Niepodległości Estonii w ukraińskiej i angielskiej wersji Wikipedii czytamy: „Tego dnia zazwyczaj odbywają się parady wojskowe, uroczystości, koncerty oraz przyjęcia dyplomatyczne”. Tutaj słowo „zazwyczaj” wprowadza małą niejasność: czy parady z okazji dnia niepodległości są tak samo coroczne, jak parady z okazji dnia estońskiego zwycięstwa? W materiałach o obchodach Dnia Niepodległości Estonii czytamy o wielkim zachwycie mieszkańców paradą wojskową. I nie znalazłem ani jednego narzekania, że to „drogo”, że „trzeba szukać” jakiegoś „nowego formatu” przeprowadzenia tego święta. W państwach bałtyckich, w odróżnieniu od obecnie istniejącej na Ukrainie zmiany politycznej, dobrze rozumieją potwierdzoną życiem prawdę, że ci, którzy chcą oszczędzać na paradach własnej armii, doczekają się tej haniebnej chwili, gdy będą obserwować paradę armii okupanta. Jednym ze świadectw tego jest aktywnie rozpowszechniane w sieciach społecznościowych oświadczenie nowego prezydenta Litwy Gitanasa Nausėdy, który 12 lipca 2019 roku zastąpił na stanowisku wielką przyjaciółkę Ukrainy Dalię Grybauskaitė. Nowy szef litewskiego państwa, 55-letni Gitanas Nausėda, powiedział: „Nie mam moralnego prawa komunikować się z Putinem, dopóki na Ukrainie trwa wojna”. Z tego wynika: ci, którzy uważają, że mają takie moralne prawo — nie mają moralności? I nie mają odpowiedzialności przed przyszłością? Wystarczyły dwa telefony-prośby obecnego Prezydenta Ukrainy do Putina, aby ten składał oświadczenia, że z Zełenskim można się porozumieć… W praktyce należy to rozumieć tak, że dla Putina Zełenski jest człowiekiem, którego można „zmusić do pokoju” na putinowskich warunkach. Pamiętacie, jak 11 lat temu Moskwa nazywała okupację Gruzji „przymuszaniem do pokoju”? Obecnie trwa „przymuszanie do pokoju” Ukrainy poprzez Wołodymyra Zełenskiego. Celem tego „przymuszania” jest odrobina nadziei, że po „osiągnięciu pokoju” na putinowskich warunkach sama z siebie zdejmie się odpowiedzialność przed międzynarodowym trybunałem za zbrodnie wojenne Putina. A cała historia z odwołaniem parady wojskowej i jej zastąpieniem „Ze-paradą” czy „marszem sług” (tak w sieciach społecznościowych nazywają „nowy format” Dnia Niepodległości Ukrainy) — to tylko odwracający uwagę moment od głównego celu „przymuszania do putinowskiego pokoju” i prowokacja nowego napięcia na Ukrainie, gdzie wielu rozumie, tak jak przywódcy Polski, państw bałtyckich, że parady wojskowe to poglądowa lekcja patriotyzmu, a nie „historyczny anachronizm”. W przeciwnym razie USA, Izrael nie wracałyby do tradycji przeprowadzania parad wojskowych. Próbowałem znaleźć początek tradycji przeprowadzania parad. Zdołałem jedynie znaleźć wzmianki o bojowych i paradnych zbrojach rycerzy. Przypuszczam, że właśnie z tamtych czasów wywodzi się tradycja kształtowania w świadomości narodu wdzięczności i szacunku do swoich żołnierzy-obrońców. Tę tradycję mogą negować albo ukryci wrogowie, albo ludzie nieodpowiedzialni, którzy składają nieodpowiedzialne oświadczenia. Do nich należy „konstatacja” W. Zełenskiego, że parada kosztuje 300 milionów hrywien. Mnie ta cyfra ani trochę nie zdziwiła po obietnicach-nonsensach o nauczycielskiej „płacy” w 4 tysiące dolarów. Jednak to wskaźnik głębi pogardy do narodu, któremu wygłasza się podobne nonsensy. A oświadczenia, że pieniądze przeznaczone na paradę należy rozdać na premie żołnierzom — to świadectwo, że ludzie, którzy takie rzeczy proponują, traktują ukraińskie wojsko nie jako jeden z atrybutów państwowości, a jako zarobkowy kontyngent na wzór francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Czy zgodzi się z takim drwiącym traktowaniem ukraińskie sławne wojsko, ich rodziny, ci, którzy stracili najbliższych na putinowskiej wojnie? Oddawali oni życie za Ukrainę, a nie za „premie”. Tym bardziej, że już wyjaśniono, ile naprawdę kosztuje parada (wobec czego wiadomo, jakie „ogromne” miliony pójdą na premie). Niedawno w USA po raz pierwszy od wielu lat odbyła się parada wojskowa z kosztorysem w wysokości dwóch milionów dolarów, co jest kwotą o wiele mniejszą od ogłoszonej wartości parady na Ukrainie. O tym oświadczył ekspert ds. bezpieczeństwa państwowego Jurij Mychalczyszyn. Według jego słów, wielu wojskowych opowiadało się za przeprowadzeniem parady, która bez zbędnych słów udowodni Rosji nasze stanowisko. Występując w imieniu batalionu taktycznej grupy pułku specjalnego przeznaczenia „Azow”, J. Mychalczyszyn powiedział: „Nie potrzeba 1000 hrywien — potrzebna jest parada”. Jednak ani ten głos, ani tysiące podobnych nie zostały usłyszane w Biurze Prezydenta. To zły znak. W pierwszej kolejności — dla nich… 24 sierpnia wolontariusze, ochotnicy oraz przedstawiciele patriotycznego środowiska, którzy żyją nie „dla żartu”, zaczynając marsz od pomnika Tarasa Szewczenki, spróbują o tym mu (Prezydentowi) przypomnieć… Nie tylko legitymacja w tak znaczących momentach tak po prostu upada… Myrosław ŁEWYCKYJ Były dowódca ATO generał Mychajło Zabrodśkyj wśród weteranów
Tłumaczenie maszynowe
W zeszłym roku, na Dzień Niepodległości, inicjator wzniesienia (jeszcze w dalekim 1988 roku) pierwszego na Ukrainie społecznego pomnika ofiar Hołodomoru-ludobójstwa lat 1932-33 w rodzinnej wsi Tarhan w obwodzie kijowskim, Ołeksandr Uszynski, stworzył w dawnym budynku szkoły w Wołodarce od razu aż trzy muzea społeczne. Jest to właściwie Muzeum Hołodomoru lat 1932-33 w obwodzie kijowskim, Muzeum Rewolucji Godności lat 2013-14 oraz Muzeum wojny rosyjsko-ukraińskiej, która trwa od 2014 roku na wschodzie Ukrainy… Wszystkie muzealne rarytasy, których mogą pozazdrościć muzealnicy ze stołecznych muzeów (!), zostały zebrane osobiście przez Ołeksandra we wsiach Ukrainy oraz podczas wydarzeń dwóch ostatnich Rewolucji i trwającej na wschodzie Ukrainy wojny wyzwoleńczej przeciwko moskiewskim okupantom, których był osobistym, aktywnym uczestnikiem: świadczą o tym jego odznaczenia bojowe! Chce się złożyć wielkie podziękowania wszystkim działaczom, takim jak Ołeksandr Uszynski, którzy święcie strzegą i pomnażają pamięć historyczną naszego narodu dla obecnych i przyszłych pokoleń Ukrainy. Opracowaniem zbioru i organizacją wydarzenia zajął się znany na Ukrainie działacz społeczny i polityczny Ołeś Donij, który w tym dniu obchodził również swój półwieczny jubileusz. W zaprezentowanej książce po raz pierwszy sformułowano najdokładniejszą definicję ukraińskiej idei narodowej, ujawniono jej trzy poprzednie etapy i sformułowano kolejny, czwarty, „konkurencyjny” etap. Prezentacja książki odbywała się w wypełnionej po brzegi zainteresowanymi słuchaczami sali, wśród których było niemało znanych osobistości, i została podzielona na trzy części. W pierwszej („blok Prezydentów”) pod tytułem „Naród ukraiński — etniczny czy polityczny?” prelegentami wystąpili Ołeś Donij podczas prezentacji wydania. Do naszego kalendarza już na zawsze weszło 24 sierpnia 1991 roku — najważniejsza data w historii narodowego państwowotwórstwa, decydujące wydarzenie w życiu każdego obywatela obecnej Ukrainy. Ta data stała się szczególna również w życiu bohaterskiego żołnierza ATO i założyciela trzech muzeów społecznych Ołeksandra Uszynskiego, który obecnie jest przewodniczącym Stowarzyszenia Uczestników Wojny, Weteranów ATO (OOS), Rodzin Poległych (zmarłych) oraz Inwalidów Wojennych. Eksponaty ze społecznego Muzeum Hołodomoru lat 1932-33 w obwodzie kijowskim. Eksponaty ze społecznego Muzeum Rewolucji Godności lat 2013-14. Eksponaty ze społecznego Muzeum wojny rosyjsko-ukraińskiej, która trwa od 2014 roku na wschodzie Ukrainy z prezydentami Leonidem Krawczukiem oraz Micheilem Saakaszwilim.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
li Leonid Krawczuk oraz Micheil Saakaszwili, którzy podzielili się z wnikliwą publicznością swoją oceną wydarzeń niedalekiej przeszłości oraz swoją wizją rozwoju Ukrainy w przyszłości. W drugiej („blok autorów”) pod tytułem „Dokąd zmierza i dokąd powinna zmierzać Ukraina” jako mówcy wystąpili współautorzy wydania Ołeksandr Koczetkow, Serhij Daciuk oraz Serhij Hajdaj. A w trzeciej, podsumowującej („blok kompilatora”), która nazywała się „Moderna koncepcja ukraińskiej idei narodowej”, wystąpił sam Ołeś Donij. Kompilator książki „Transformacja ukraińskiej idei narodowej”, przewodniczący Centrum Badań Wartości Politycznych, przewodniczący stowarzyszenia artystycznego „Ostatnia barykada” Ołeś Donij zauważył, że na pewnym etapie doszedł do wniosku, iż problem Ukrainy nie tkwi w instytucjach, nie w politykach — problem tkwi w pewnym zacofaniu Ukrainy w planie ideowym względem wiodących krajów Europy i Ameryki Północnej. Na pewnym etapie Ukraińcy w swojej idei byli przodujący, ale po osiągnięciu niepodległości zahamowali. Zdaniem Donija, problem „zastoju” w tworzeniu idei powstał przez rodzimych myślicieli — przedstawicieli elity intelektualnej, którzy nie wyhodowali w Ukraińcach nowych celów. Bardzo popularna jest teza o tym, że politycy są źli i Ukraińcy ich okresowo zmieniają. Ale przy tym z sześciu prezydentów Ukrainy żaden nie walczył o jej niepodległość pod koniec lat 80. — na początku lat 90., nie był obok walczących o nią na barykadach. Wszyscy oni byli z przeciwnej strony, ale mimo to Ukraińcy wybierali właśnie ich. „Zatrzymaliśmy się w tworzeniu idei gdzieś w XIX wieku, kiedy ideą narodową były tylko język, kultura i państwowość. Idea narodowa ma być nie dla państwa, a dla Ukraińców, którzy tę państwowość tworzą! Państwo — to bardzo ważny, ale tylko jeden z instrumentów po to, aby Ukrainiec czuł się szczęśliwy na swojej ziemi. A u nas z osobistego szczęścia korzystają tylko rządzący politycy” — podsumował Ołeś Donij. Do dyskusji o tym, dokąd powinna zmierzać Ukraina, dołączyli najsłynniejsi ukraińscy historycy, filozofowie, politolodzy i kulturoznawcy. Zaprezentowane wydanie adresowane jest w pierwszej kolejności do tych, którzy chcą rozeznać się w ukraińskich wartościach i są gotowi na ich odnowienie. Wśród autorów — Ołeksandr Koczetkow, Roman Kudłaj, Ołeksandr (Ołeś) Donij, Anatolij Jermolenko, Serhij Hajdaj, Ołeksandr Szczerba, Pawło Haj-Nyżnyk, Leonid Czuprij, Serhij Daciuk, Ołeksij Tołkaczow, Jewhen Utkin, Marija Karmazina, Wołodymyr Jeszkilew, Iryna Kresina, Wołodymyr Fesenko, Ludmyła Fyłypowycz, Witalij Kułyk, Ołeh Pokalczuk, Ihor Szczupak, Jan Waletow, Tetiana Bewz, Ołeksandr Babicz, Wiktor Sawczenko, Bohdan Bernadśkyj, Iwan Patrylak, Wołodymyr Wołkowśkyj, Andrij Czutkyj, Wiktor Horobeć, Taras Czuchlib, Wołodymyr Serhijczuk… Zaplanowano 30 prezentacji książki w całej Ukrainie. Autorzy w ten sposób chcą rozpocząć dyskusję wśród ukraińskiej elity intelektualnej o tym, dokąd zmierzać dalej i jakich nowych idei potrzebuje Ukraina, aby stała się nie po prostu kolejnym członkiem zjednoczonej wspólnoty europejskiej, a liderem Nowej Europy. Stronę przygotował Heorhij ŁUK’JANCZUK. W Międzynarodowym Centrum Kongresowym „Ukraiński Dom” w Kijowie 13 sierpnia odbyło się znaczące dla ukraińskości wydarzenie — wieczór autorski-prezentacja wydania naukowego „Transformacja ukraińskiej idei narodowej”. Jest to zbiór artykułów 30 znanych ukraińskich historyków, filozofów, politologów, kulturoznawców, którzy dają własne odpowiedzi na pytania o to, jak rozwijała się „ukraińska idea”, dlaczego i na jakim etapie zahamowała oraz co należy zrobić, aby „ukraińska idea” znów stała się „ukraińskim marzeniem”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
niemożliwe jest istnienie narodu kulturalnego, wreszcie narodu w ogóle. Bez wsparcia władzy, do tego nie jest jej się przyzwyczajać.
Tłumaczenie maszynowe
Wszystko, co pozostało po znikniętym mieście Sokołów koło Stryja — to dwa cmentarze, katolicki i żydowski. O ile żydowski parę lat temu ogrodzili potomkowie dwóch rodzin, które przeżyły Holokaust, stawiając pomnik ofiarom na wspólnej mogile, o tyle katolicki można poznać jedynie po barwinku i dwóch zniszczonych grobowcach. Wszystko tam zarosło lasem, część cmentarza została już zaorana — i znika on w oczach. O szabrownictwie nie trzeba nawet wspominać — jeszcze kilka lat temu widać było, że wszystkie groby zostały okradzione, zwłaszcza te bogatsze. Cmentarz żydowski zarósł chwastami, tabliczkę na ogrodzeniu zerwano. Zdarzało mi się widywać coś takiego w Dobromilu i po wsiach. Komuniści niszczyli cmentarze katolickie, dewastowali rzeźby, zbijali metalowe krzyże. Teraz i bez komunistów jest komu zajmować się cmentarnym wandalizmem. Porządni grekokatolicy i prawosławni z reguły ignorują zapomniane groby sąsiadów i współmieszkańców, zrzucają śmieci na cudze nagrobki, a nieporządni kradną metal z cmentarzy. A spalenie cerkwi pradziadów i wybudowanie w tym miejscu kiczowatej budowli kultowej pod złotą blachą to w ogóle nie grzech, a dzieło miłe Bogu. Oto panteon na górze Świętojanowskiej przy klasztorze w Ławrowie. Tam pochowano szczątki biskupów, metropolitów, hospodarów mołdawskich, ludzi, którzy pozostawili wyraźny ślad w życiu Ukrainy. Trawa do pasa, zawalona kaplica Jana Chrzciciela, która ma kilkaset lat, a w miejscu, gdzie w XVIII wieku pochowano ich z krypty klasztornej, są już świeże groby. Po cichu, jak złodzieje, odbierają ziemię nieboszczykom w miastach i wsiach. Całkowicie porzucone są wojskowe pochówki z czasów I wojny światowej. Ale plujemy na wasze groby, i na nasze również. Mamy wybory, nędzę, nam byle chatkę nie gorszą niż u sąsiadów postawić i wesele na 300 osób wyprawić. Nasi księża milczą, wasi księża i rabini również nie przejmują się degradacją moralności społecznej, bo tak żyć spokojniej i syciej. Nie ma prawa, które zobowiązywałoby władze lokalne do ochrony cmentarzy i niedopuszczania do niszczenia zabytkowych świątyń. Rób wszystko, co chcesz, tylko nie przeszkadzaj kraść albo dziel się zyskiem. Oczywiście, są porządne wspólnoty i można je poznać po starannie posprzątanych cmentarzach, gdzie nawet na bezimiennych grobach zapalają 1 listopada znicze. A reszcie — wszystko jedno. Pamięci historycznej na chleb nie posmarujesz. Od braku szacunku do zmarłych do pogardy dla żywych — jeden krok. Młodzieńcy, którzy usiedli na ścianie płaczu w Dobromilu i złamali menorę, mieli mnóstwo obrońców: a co w tym takiego? Sprawa tak i wisi w prokuraturze, bo nie jest warta uwagi. I zbezczeszczone świeże groby żołnierzy ATO też nie doczekają się sprawiedliwości. Siedmiomilowymi krokami obywatele Ukrainy oddalają się od humanizmu. Nie myślą ani o przeszłości, ani o przyszłości, każdy trzymając się swojej drzazgi, którą niesie brudny potok donikąd. Nie piszę tego, by dawać recepty na ratunek. Po prostu przypominam, że między życiem a śmiercią istnieje sprzężenie zwrotne. I że pobłażanie czy wyrozumiałość w naszych szalonych czasach — to zbyt drogi luksus.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna PAHUTIAK. Jeśli komuś wydaje się, że nie śpię teraz z powodu przyjścia tak zwanych „nowych twarzy” do władzy i narzekam na głupotę Ukraińców, to tak nie jest. Prezydenci dzisiaj są, jutro ich nie ma, głupota jest zjawiskiem globalnym, a podstawową platformą światopoglądową dla mnie było i pozostaje: przetrwają mądrzy i dobrzy. Reszta otrzyma to, na co zasłużyła — degenerację i śmierć. Z każdym dniem moja myśl się umacnia, bo jako tako potrafię śledzić związki przyczynowo-skutkowe i właściwie same związki między zjawiskami a przedmiotami. Ale was to nie interesuje, wspieracie repostami jedno i to samo — bicie piany, której twórcy próbują choć na dzień przedłużyć życie własnej ważności. To znaczy, żeby o nich nie zapomniano. Ale nigdy nie stanie się WSZYSTKIM ten, kto boi się być NIKIM. Dobić się do niebios jest znacznie ważniejsze niż dobić się do skamieniałych serc czy opancerzonych czaszek. Pozwólcie śmierci spokojnie umrzeć. Ci ludzie nie są mniej zmęczeni niż wy. Scena ze współczesnej antyutopii. Na australijskiej pustyni zatrzymuje się auto, wyskakuje z niego przyzwoity człowiek, oblewa się benzyną. Włóczęga pyta go — po co? Ten mówi: „A zabiłbyś niemowlę, żeby uratować ludzłość przed rakiem?”. Włóczęga odpowiada: „Nie”. „Ja — też”. I biedak spala się. Niezbyt mądry uczynek, oczywiście, ale istotę przypowieści zrozumiałam, kiedy pojechałam do swojej małej ojczyzny. Każdy z nas taką ma. Wieś otoczyły pola kukurydzy i słonecznika. Właściciele udziałów otrzymają za to worek ziarna albo figę z makiem. Pola traktuje się chemią, od której umierają pszczoły i chorują dzieci. W przyszłym roku posieją tam słonecznik, potem znowu kukurydzę. Potem wyczerpaną ziemię porzucą i znajdą jeszcze działki, które będą traktować chemią. Czy można to zatrzymać na miejscu? Można. Nie oddawać swoich udziałów w dzierżawę, zrzucić się na ekspertyzę, zagrodzić drogę cysternom z chemią. Ale ludzka głupota nie jest do tego zdolna. Brak solidarności i egoizm. Tata czy mama pojadą na zarobek i przywiozą pieniądze dziecku na leki, a potem kupią temu dziecku dyplom i wyprawią wesele na trzysta osób. Ale czy doczekają się wnuków od chorych dzieci, które kochają niemądrą miłością — nie wiadomo, jak i z jakim zestawem genetycznych odchyleń one będą. Trzeba posiadać elementarną wiedzę naukową, a nie wierzyć słodkim obietnicom. Tak samo można było zatrzymać zielone ludziki i rewanż politycznej naftaliny. Z naturą nie pohandlujesz. Ona zwróci dokładnie tyle, ile jej dasz. Potem będą wojny, głód i choroby, przed którymi nie uratują ani pieniądze, ani bunkry. A światowy spisek i informacyjne zombifikowanie to dziecięce straszaki. Prawa Wszechświata są sprawiedliwe i bezkompromisowe, tylko one określają los naszej planety i za parę lat wszyscy odczują to na własnej skórze, chociaż znowu nie uwierzą. Będą zabijać się nawzajem za łyk wody i kawałek chleba. Jest taka chasydzka opowieść: jak dwie szkoły filozoficzne spierały się między sobą. Jedni mówili, że człowiek jest błędem Boga, nie warto było go tworzyć. Inni nie zgadzali się, uważając, że człowiek jest koroną Stworzenia. W końcu doszli do kompromisu: człowiek jest oczywiście błędem Boga, ale jeśli będzie się szanował i nie będzie przeszkadzał, to zdoła rozwinąć w sobie lepsze ludzkie cechy. Może wyjdzie z niego coś porządnego.
Tłumaczenie maszynowe
Najpierw, co należało zrobić po uzyskaniu Niepodległości, to otworzyć światu ukraińską historię i kulturę, a nie stać jako ubogi żebrak pod drzwiami Europy i przenikliwym głosem zawodzić, że jesteśmy nikim i nic nie możemy zaproponować, więc nauczcie nas. Jednak nawet wewnątrz samej Ukrainy narodowe wyzwolenie od kolonialnych tabu i cenzury odbywało się bez żadnego wsparcia władz, bardzo ciężko, z napadami paniki, odwrotami i histeriami, zdradami. Gdyby nasi chłopcy tak walczyli w Donbasie, to już stracilibyśmy Ukrainę. Ponieważ bojownicy na froncie kulturowym nie byli zbyt odważni, a tych nielicznych, którzy próbowali obronić narodowe skarby, izolowano jako dzikusów, przyklejając im etykiety nacjonalistów czy wariatów, mamy teraz… O, teraz mamy taki bukiet chorób psychicznych, że przytomni ludzie czują się w najstraszniejszej antyutopii i nawet nie wyobrażają sobie, gdzie jest dno. Jak tylko zdarza się jakiś zryw, próbują go zgasić, zniszczyć pędy, sfałszować. To znaczy zdyskredytować. I to nie pierwszy raz. Celem jest osłabienie patriotycznych sił wątpliwościami, konsumpcjonizmem, zastraszenie „niecywilizowaniem”. Trudno przyznać, że Europa szanuje siłę, w danym przypadku jest to siła putinowskiej Rosji. Ale sytuacja zawsze może się zmienić, tylko, niestety, kosztem wielkiej krwi, rezygnacji z komfortu. Większość Ukraińców nie chce wychodzić z prywatnych baniek mydlanych, bo wychowywano ich na surogatach, na „mydlanych operach”, na kulturowym fast foodzie. Zbiorowe samobójstwo kulturowe to oznaka zagłady narodu i państwa. Zostało ono już faktycznie dokonane. Normalnemu człowiekowi z innego kraju nie może pomieścić się w głowie, jak można kochać swój kraj językiem kolonizatora, okupanta, gwałciciela, jak można zamienić ogród wysokiej kultury na dzikie pola ze świstem i pokrzykiwaniem, jak można lekceważyć kulturę przeszłości i pozwalać nieoświeconym wandalom niszczyć zabytki architektury. Niedawno widziałam film o tym, jak syryjscy bojownicy sprzedają skradzione muzealne artefakty w Europie i kupują tamże broń, aby przeprowadzać zamachy terrorystyczne w tejże Europie. Jeszcze jedno pokolenie, wychowane bez szacunku do własnego języka i kultury, — i będziemy mieli to samo. Za spalonymi cerkwiami, wyrzuconymi na śmietnik książkami, wulgarną muzyką (a muzyka ma najpotężniejszy wpływ na świadomość), kupionymi dyplomami idą kurz, chwasty i taczanki nowożytnego Machny, naćpanego narkotykami po same uszy. I miliony uchodźców, chociaż nie jest faktem, czy będzie dokąd uciekać. Uchodźców, którzy stracili najpierw tożsamość, a potem już Ojczyznę.
Tłumaczenie maszynowe
Wiecie, jak pracują „czarni archeolodzy” — po staremu grabieżcy grobowców? Przyjeżdżają na miejsce wojskowych pochówków z wykrywaczem metali, robią dziurę tam, gdzie piszczy, zabierają odznaki — i idą sobie. Znalazł-wykopał-sprzedał. Sława nie jest im potrzebna, bo za to niby karzą. Współczesna kultura istnieje według tej samej zasady: tam kopnął, tam ukradł, napisał-namalował-zaśpiewał, sprzedał. Tylko jej „twórcom” potrzebna jest sława, którą nazywają sukcesem. Czy Iwan Franko był człowiekiem sukcesu? Według współczesnej definicji był frajerem. Bo mógłby zostać profesorem w Wiedniu, a nie „wszawym dziadem”, jak nazywali go krewni z Nahujowic. A Szewczenko mógłby zostać agentem ochrany i żyć gdzieś w Rzymie, a nie spędzić 10 lat wśród żołdaków za Uralem. Nu, czego ona się uczepiła? — pomyśli ktoś. A ktoś powie: żal mi jej. Bo nie jest w temacie. A dlaczego? Bo nie jest w temacie etyka zawodowa, skromność, wstyd, godność. Hipertroficzne ego to nie godność. Godność to wtedy, gdy się nie sprzedają. W mojej nowej powieści jest epizod, w którym chłopak, który przyłączył się do wędrownych muzyków, aby nauczyć się grać na bajanie, staje przed wyborem: albo włóczyć się drogami bez dachu nad głową i zostać muzykiem, albo pójść służyć do karczmy i zostać przybranym synem. I wybiera bajan. Tylko tak zostaje się artystą, nie inaczej. Bo sprzedać się za grosz czy za milion — to jedno i to samo. Ukrainie nie tyle potrzebni są ludzie sukcesu, co opętani. Póki wy tutaj gryziecie się, kto gorszy — Poroszenko czy Zełenski, ktoś walczy z deweloperami, ktoś gasi ogień w lesie, ktoś pomaga bezdomnym zwierzętom, ktoś zbiera po wymierających wsiach folklor, ktoś pisze i maluje, ktoś walczy za Ukrainę. Ci ludzie tutaj zostaną, kiedy wy wszyscy uciekniecie, aby osiągnąć sukces na obczyźnie. Oni będą z okruchów iluzji i marzeń lepić przyszłą Ukrainę, a nie gipsowe członki. I żaden PEN-klub za nimi nie stanie, kiedy zdarzy się nieszczęście, tak jak nie stanęli za represjonowanymi poetami i artystami lat 60. Między młotem a kowadłem tworzą się miecze i sierpy. I prawdziwa elita. Zbyt często obserwuję, jak nawet drobny sukces zmienia człowieka w pysznego potwora, uzależnionego od pochwał. Przejść przez miedziane trąby mogą tylko ci, których serce jest ze szczerego złota. Ukraińska kultura nie przetrwa, jeśli stanie się towarzystwem narcyzów, nastawionych na międzynarodowe uznanie. To stary jak świat postkolonialny syndrom, odnowiony w latach 90. Ona musi pracować na swój naród, na jego potrzeby, na jego przyszłość. Na te 10 procent, bez których
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zebrania parafian, wywołując nieporządek, a nawet bójki, i zamykają świątynie w dniach wyznaczonych przez wiernych na zebrania itp. Oprócz tego niektórzy duchowni w cerkwiach prowadzą otwartą propagandę wśród parafian o niemożliwości, z punktu widzenia Patriarchatu Moskiewskiego, przestrzegania Ustawy Ukrainy nr 4128-D z dnia 17 stycznia 2019 r. „O przejściu cerkwi UCP-PM do nowej cerkwi”, ponieważ dzielenie jedynej Moskiewskiej Cerkwi Prawosławnej jest niemożliwe. Przykładem może być służba kapłana w Kijowskim Miejskim Szpitalu Klinicznym Weteranów Wojny, który znajduje się w Puszczy-Wodicy. Samo miejsce lokalizacji tej filii (czy oddziału) nie jest do końca przystosowane do potrzeb Cerkwi, w szczególności do prowadzenia nabożeństw. Obejmuje ono niewielki hol i przylegające do niego dwa pokoje. Cała literatura religijna wystawiona na widok publiczny jest wydrukowana w języku rosyjskim, co od razu przypomina, do jakiego patriarchatu należy ta cerkiew. Oczywiście służba prowadzona jest w języku rosyjskim. Na porannej liturgii w dniu wielkiego święta chrześcijańskiego — w dniu święta Trójcy Świętej, służba rozpoczęła się o godzinie 7 rano. Jak zwykle, w tym dniu z darami sadów i słodyczami przyszło kilkanaście kobiet w podeszłym wieku, śpiewał chór w liczbie czterech osób, a kapłan prowadził służbę. Pierwsza połowa tego obrzędu była zapewne zgodna ze wszystkimi wymogami religijnymi cerkwi. Druga połowa to już nie była liturgia, a propaganda kapłana bez chóru, przemówienie, które negowało celowość oddzielenia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej od Patriarchatu Moskiewskiego. W tym przemówieniu wspomniał on legendę religijną o budowie świątyni w Babilonie, gdzie miejscowi władcy chcieli dotrzeć do Boga, ale Bóg odebrał robotnikom dar mowy i, nie rozumiejąc się nawzajem, nie zdołali dokończyć budowy świątyni, która się zawaliła. Tę biblijną historię przytoczono jako przykład pracy ukraińskiego kierownictwa: prezydenta P. A. Poroszenki, deputowanych Rady Najwyższej, którzy nie zrozumieli, co chcą zrobić, ale działając wbrew Prawom Bożym, których nikomu nie wolno naruszyć i podzielić jedynej Moskiewskiej Cerkwi Patriarchalnej. Wspomniał kapłan w swoim „kazaniu” także o „nielegalnych” działaniach wobec cerkwi moskiewskiej ze strony Patriarchatu Ekumenicznego Bartłomieja, który nadał Tomos UCP bez zgody Moskwy, krytykował za odmienne zdanie kapłanów Grecji, a nawet Rzymu, ale Cerkiew Moskiewska przetrwała i nikt nie zdoła zachwiać jej jednością. Sam w sobie fakt umieszczenia cerkwi w szpitalu jest sprzeczny z naturą. Powinna ona sprzyjać duchowemu uzdrowieniu rannych i chorych. Co więcej, w tej placówce przechodzą rehabilitację żołnierze, którzy mają straty fizyczne i moralne, poniesione na froncie wschodnim w Donbasie. Dobre słowo leczy i uzdrawia ciało i duszę. Ale co mogą usłyszeć wojownicy z ust takiego kapłana i czy pomogą im te słowa? Zapewne nie, ponieważ mowa jest o „prawidłowych działaniach Rosji i rosyjskiej cerkwi”, przeciwko której zmuszeni są walczyć, broniąc swojego terytorium i narodu, praw i wolności rodzinnej Ukrainy. Uważam, że nie byłoby zbędne, aby administracja szpitala zapoznała się z takimi „kazaniami”, które są skierowane przeciwko Ustawom Ukrainy, przeciwko państwu ukraińskiemu, przeciwko jego fundamentom — i wyciągnęła niezbędne wnioski. Wyrzutem tego szpitalnego oddziału cerkiewnego jest niedaleko położona świątynia — budowla sakralna, wzniesiona za środki miejscowej ludności spółdzielni daczy na początku XX wieku. Teren świątyni jest dobrze zagospodarowany, ogrodzony metalowym płotem z kutymi bramami, na których później dospawano dwa duże siedmioramienne krzyże — symbol Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Na lewo od cerkwi wzniesiono trzypiętrowy budynek dla zamieszkania osób, które zapewniają życie religijne cerkwi, a po prawej umieszczono nagrobne płyty granitowe, które informują o pochówku wybitnych osób Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Wchodząc po schodach na kruchtę, z prawej strony od wejścia do cerkwi zobaczycie przytwierdzoną niewielką tabliczkę z nazwą tej placówki: „Prawosławnaja cerkow Serafima Sarowskogo”, co oznacza, że do tej pory cerkiew nie została przerejestrowana. Przy wejściu do przedsionka świątyni cała prawa strona zastawiona jest rosyjskojęzycznymi książkami, lewa — przeznaczona na materiały regulujące naukę w ukraińskiej szkole niedzielnej. Szkołę tę założono jeszcze od początku budowy świątyni, ale jej obecna celowość i ilu uczniów się uczy — nie wiadomo. Wewnątrz świątyni działa kiosk, gdzie sprzedawane są atrybuty cerkiewne, rosyjskojęzyczne książki oraz Biblia dla dzieci, wydrukowana w języku ukraińskim, i ukraiński alfabet o tematyce religijnej. Świątynia, wzniesiona z datków ukraińskich obywateli na kijowskiej ziemi, ukrywając się za szyldem cerkwi prawosławnej bez zaznaczenia, do jakiego patriarchatu należy, z woli promoskiewskich kapłanów kontynuuje życie życiem Moskiewskiej Cerkwi Prawosławnej, lekceważąc listy Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi, że cały ruchomy i nieruchomy majątek cerkiewny na terytorium Ukrainy jest własnością Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. A może lepiej byłoby w odpowiednim czasie przeprowadzić zebranie parafian tej cerkwi i za ich zgodą, określoną prawem większości do obrzędu służenia w sąsiednim kraju, nie naruszając praw Ukrainy, zarejestrować ją jako Rosyjską Cerkiew Prawosławną.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr SZEWCZUK Pytanie o niezależność Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej od Patriarchatu Moskiewskiego istniało zawsze. To marzenie ludność Ukrainy pielęgnowała przez wiele wieków, pamiętając, że chrzest Rusi Kijowskiej odbył się jeszcze w X wieku w Kijowie, że moskiewscy księża w XVII wieku przejęli prawo kierowania Cerkwią Prawosławną Ukrainy na siebie; wspominając, jak na początku XX wieku w latach 1917—1929 bolszewicy zniszczyli młodą Ukraińską Republikę Ludową i wraz z nią nowo powstałe zalążki cerkwi. Wraz z pojawieniem się na mapie świata niepodległego kraju — Ukrainy, naturalnie pojawiło się pytanie o cywilizowane rozdzielenie cerkwi, bazując na tym, że każdy niepodległy samodzielny kraj ma swoją niezależną, autokefaliczną, kanoniczną cerkiew. Aby uspokoić wspólnotę religijną Ukrainy, patriarcha Moskiewski i całej Rusi zwrócił się w 1993 r. listami do wspólnot religijnych oraz ministra sprawiedliwości Ukrainy W. W. Onopenki, w których zapewnił, podpisując te listy, że: “Ukraińska Cerkiew Prawosławna od października 1990 roku kanonicznie jest niezależna i całkowicie samodzielna w swoim zarządzaniu. Jakakolwiek administracyjno-finansowa podległość Patriarchatowi Moskiewskiemu nie istnieje” i na końcu listu potwierdził: “W związku z tym oświadczamy, że Patriarchat Moskiewski nie ma żadnych roszczeń do jakiegokolwiek ruchomego lub nieruchomego majątku cerkiewnego Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej”. Te listy zostały wywieszone do zapoznania się wiernych, a w niektórych cerkwiach Patriarchatu Moskiewskiego wiszą do tej pory. W wymiarze historycznym od dnia ogłoszenia niepodległości minęło bardzo mało czasu. Jednak w tym okresie Ukraina przeszła niełatwą drogę w gorących debatach parlamentarnych, przeżyła Pomarańczowy Majdan i Majdan Godności ze stratą swoich synów — Niebiańskiej Sotni, osądziła zdrajcę-uciekiniera — czwartego prezydenta Ukrainy. Rada Najwyższa, opierając się na woli większości ludności Ukrainy, określiła się i prawnie utrwaliła zachodni kurs w życiu gospodarczym, politycznym, społecznym; odmówiła statusu neutralności, uważając NATO za strukturę pokoju, bezpieczeństwa oraz ochrony praw i wolności. Takie zmiany na Ukrainie nie wchodziły w plany Kremla. Pod wymyślonym pretekstem “Ochrony ruskiego świata” — innymi słowy, realizując dawno zaplanowaną “strategię” odbudowy imperium, Rosja, lekceważąc prawo międzynarodowe i naruszając wszystkie umowy między naszymi krajami, zaanektowała Kapelani PCU poświęcili ikony Krym, zaszczepiła terroryzm i separatyzm oraz rozpętała wojnę hybrydową przeciwko Ukrainie w Donbasie. Ideologia religijna zawsze potępia wojny i bratobójstwo, zamęty i niezgodę w państwie. Jednocześnie patriarcha Moskiewski i całej Rusi, lekceważąc te normy religijne, pobłogosławił decyzję Dumy Państwowej Rosji, skierowaną na tak zwaną ochronę “ruskiej ludności”, która zamieszkuje Ukrainę — czyli na wojnę: wojnę prawosławnej ludności w jednym Patriarchacie tylko po to, aby chronić kolonialną ideologię imperium, które się rozpadło, nie wspominając pisma Ewangelii według Marka (Mk 3: 24-25), gdzie zaznaczono: “jeśli królestwo wewnętrznie skłócone, nie może się ostać, i jeśli dom wewnętrznie skłócony, nie będzie mógł się ostać”. Dalekowzroczność tego ewangelicznego mędrca jest niezaprzeczalna. Wszystkie imperia wcześniej lub później znikają z mapy świata — rozpadają się, a kraje, które powstały na tych obszarach, powinny mieć wszystkie państwowe atrybuty władzy i niezależną od państwa Cerkiew, która sprzyja duchowemu wzrostowi obywateli swojego kraju. Całkowicie ignorując pisemne obietnice w swoich listach do prawosławnych wierzących Ukrainy, Patriarchat Moskiewski rozpoczął szeroką kampanię ideologiczną (religijną) o niemożliwości rozdzielenia Cerkwi jako jednego organizmu. Z nową siłą rozwinęła się ta propaganda z zaangażowaniem lokalnych cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego po otrzymaniu przez Ukraińską Cerkiew Prawosławną od Konstantynopola Tomosu. Aby uporządkować proces podziału Cerkwi na terytorium Ukrainy, Rada Najwyższa w styczniu 2019 r. uchwaliła bardzo demokratyczną ustawę, którą nadała możliwość większości w liczbie dwóch trzecich wiernych samodzielnie się określić, i po tym zobowiązała Cerkwie w określonym terminie zarejestrować się w państwowym rejestrze, do której Cerkwi należą: Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej czy Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Tego właśnie nie spieszą się wykonywać promoskiewscy księża i proces przerejestrowania się przeciągnął, chociaż ten termin był wystarczający i nie naruszał stanu duchowego wiernych w ich wyborze. Lecz przerejestrowanie, chociaż powoli, ale odbywa się wszędzie. W tym samym czasie w odniesieniu do ponad 200 obiektów cerkiewnych (monastyry, ławry, budynki administracyjne i inne budowle) prowadzone są dodatkowe dyskusje. W poszczególnych przypadkach, lekceważąc wszystkie normy religijne, niektórzy promoskiewscy księża, aby zerwać i nie przeprowadzić zgromadzenia wiernych parafian, korzystają z różnych metod, w szczególności przywożą z innych miejscowości w autobusach “tituszki”, które przeszkadzają w przeprowadzaniu
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr KARACYNCEW
Cicho i natchnienie płynie rzeka życia.
Dzielą żywych i martwych. Dzielą niepodzielne. Niedziela przyszła i odeszła — pozostało powszednienie. Cały rok czy wiek gromadzą wrażenia, by w końcu podsumować, a to nie tylko suma osiągnięć — to smutek przemijania. Czas dojrzewa w rozprzestrzenieniu. Przejrzał sam siebie. Przeglądając się w pozaczasie, przeglądają się gwiazdy przezroczyste. Jedno w drugim świecą ziemskie i niebieskie wody.
Z góry — Bóg, z dołu Bug. Wolne lustro niebieskiej błękity... Stromo płynie rzeka życia: od jarego świtu do bożych zmierzchów.
Bohdan Czepurko
— Rzeka. Życie. A wieczność dana nam jako kontekst. Do poszukiwania sensów. Zanurzenia w sensy. Tworzenia sensów.
Człowiek ma sens od Stwórcy i sam jest sensem dla innych. Sens od — “myśl”. Logos. Zamysł, plan. Mądrość — w poznaniu Logosu. Myśli. A “sens” — to “czucie”. Odczucie nurtu życia. Ja w powietrzu, powietrze we mnie: kołowrót.
Natura — wieczna, a w naturze nie ma nic wiecznego... Boży rebus?
— Wszystko zawiązane. Bóg zawiązał! Pokochał życie, a ono — śmierć. Ludzkie życie — wielka tajemnica, tym bardziej — narodziny i śmierć. Jak tylko ktoś wspomni śmierć, miłość pod ciemię włazi, i wszystko tragiczne na opak... W pąkach — życie odwieczne!
Wiosną moje piersi, i ogród, i wszystko wokoło zalewa radość. Wody i wiedzy, wodarzeka i rzecz-mowa.
— Patrz, jak ono nurtuje w tobie! W końcu,
gdzieś jak i we mnie... Ono przecież jest to wiosenne, pradawne, buja siłami, żywiołami, energiami... Poeta nie może nie czuć tego wibrującego niewidzialnego otoczenia...
— Anioły raju, kwiatów rozmaitości — inaczej mówiąc, duchy wszystkiego żywego. Jeśli człowiek już nie widzi ich w widzialnej naturze, przez grubszą materię, jeśli nie porusza go uduchowione piękno natury — pora w wyraj!
— Mówisz, w wyraj, gdzie on? Irij — raj?..
Poeta i tak przebywa w innym wymiarze czasowym...
— Miejscami jest takie odczucie... Jednak poza czasoprzestrzenią nas nie ma. Wyrwać się ze spiral czasu — mało realne. Spojrzysz na przeżyte-doświadczone — i zauważysz, że było kilka ważnych nawet nie wydarzeń, a jakichś karbów w pamięci, a między nimi niby życie, praca, twórczość, wydarzenia, miłość, ale ich motywacja — w tych niewiarygodnie ściśniętych chwilach-mitach, które zadały kierunek całej twojej programie i w których, właściwie mówiąc, mieści się twoje życie. I pomyśli się o wyraju...
— Dotknąłeś ontologicznego wymiaru —
mitu. Ono, oczywiście, też z niewidzialnego, zbiorowego nadświadomego. Czy także i podświadomego. Archetypy. Sepia przekrojów cienkich materii. Czy nie zbyt powierzchownie ty określiłeś — “ściśnięte chwile-mity”?
— Mit jest serdecznie środkowym początkiem ruchu świata. Służy mytem za przejście i niesie odpowiedzialność przed historycznym celem za programowe przeznaczenie człowieka, narodu, ludzkości.
— Coś zbyt mądrze... — Nie chodzi o fantomowe fantazjowanie: mit — to konceptualny zator pramaterii, cudownym sposobem uduchowiony. Wcielony w nic, objawiony Tajemnicą Świętego Ducha. Przesłanie wieczności.
— Z ostatnim się zgadzam. Zator pramaterii... To jakaś energo-informacyjna substancja? “Przesłanie wieczności” — ładnie, znaczy, prawdziwie.
Bohdanie, ty — oryginalny filozof.
Przeczytałem twoją książkę wspomnień — “Echa zwycięstw i marności” — jeszcze raz się w tym upewniłem. Ja bym dodał: książka nurkowań w głębiny i wiry duszy, dotyków do jej uniwersalnej czułości, komunii nas, czytelników, jej wrażliwą czystością. Dobrotna filozoficzna eseistyka. Poezjotwórcza. Chce się zrobić jej kartkowy przedruk i rozdawać, jak ulotki, przechodniom, dzieciom w szkołach — niech czytają! W końcu, spierają się. Tam nie tylko osobiste. Ja przecież czuję współbrzmienie sensów. Sensów.
Ale dla mnie ty jesteś cenny przede wszystkim jako
“klepacz słów”. Twoje odczucie życia prze-
Upewnienia zaś, że wszystko jest i będzie Ukraina, Poecie nie brakuje.
jakimś ekstatycznym stanie... kontemplacji-komunikacji z Ojcem Wiecznym... Niepojęte...
z słowo czy słowa — przez chwile życia tak organiczne, jak i porażające nieoczekiwanymi... Mam na myśli nowotwory, bez czego poeta mi się nie myśli. Tylko oto mało wezwanych na ucztę, mało prawdziwych znawców. To znaczy krytyków, którzy by dokładnie ocenili głębię talentu. Gdzie te źródła, z których ty czerpiesz słowotwórczą inspirację? Wiem, że kochasz się w naszym pradawnym folklorze, próbujesz poszukiwać językowych analogii w sanskrycie...
— Chyba. — W relatywistycznej fizyce wieczność —
to inny wymiar. Dusza człowieka — z tego wymiaru, jest nieśmiertelną. Zatem, wszystko, tworzone duszą, należy raczej do tego wymiaru. W szczególności, twórczością człowiek nabywa ciało duchowe. Przymierzam.
Jak pouczał apostoł Paweł: “siane jest ciało zmysłowe, powstaje ciało duchowe... Nie wszyscy pomrzemy, lecz wszyscy będziemy odmienieni”... To, co zniszczalne, musi przyodziać się w niezniszczalność, a to, co śmiertelne, przyodziać się w nieśmiertelność... wtedy wypełni się napisane: “zwycięstwo pochłonęło śmierć” (1 Kor. 15, 44-54). Sądzę, że twoja poezja, przynajmniej lepsze rzeczy — niezniszczalne.
— Słowo — gwarancja nieśmiertelności ludzkiej duszy. Rozszerzenie wewnętrznych horyzontów słowa — otwiera życie wieczne dla żywych, martwych i nienarodzonych, stwarza warunki dla życia Ducha nie tylko w ludzkiej pamięci, ale i dla wszechwiecznego wcielenia dusz.
Zatem, kiedyś Słowo się wypełni, i po-
Język — mistyczne jądro narodu. W pewnym sensie, zestaw kodów. Niebiesko-ognisty haft Ducha. Zaklęcie imituje sytuacyjne rozkodowanie i rozparowanie wody i ognia. Jak wody nabierze się w uszy, skaczą na jednej nodze — skaczą i przymawiają: “Kodu, kodu, wylej wodę na kłodę, czy na deszcz, czy na grzmot, czy na chmurę, czy na błyskawicę...”
— Sensami i celem życia jest samo życie. Dla czy przeciw śmierci? Wszyscy chcą z ciekawości czy z głupoty dłużej przeżyć. Po co żyje człowiek? Aby wyzwolić swojego Ducha — tu, na ziemi. Albo zakopać Go razem ze wszystkimi talentami w grób-mogiłę... Jak można kochać to, co jutro będzie trupem, zniszczeniem? Ale z drugiej strony, właśnie to, co przemija, jest cenne!
Odnośnie sanskrytu. Czuję, że to coś głęboko związanego z nami. Sanskryt mówi, że Bóg — to wiele ogni. Co to jest Bóg — my niby wiemy, i, oczywiście, Boga nie może być za dużo. “Bhāti” — blask, światło, ogień, a jeszcze — wiedza. “Bhasman” — żużel, popiół. W języku ukraińskim tych korzonków jest trochę. “Baha-baha” — resztki-pozostałości niedopalonego tytoniu w fajce, popiół...
Życie staje się żywotnie motywowanym w wszechczasowym kołowaniu żywego-śmiertelnego. Przygotowanie dóbr do wszechwiecznego dobra — wielki czyn próby. Kiedy mówimy “wszystko będzie dobrze” — to nie oznacza, że wszystko będzie dobrze, a że trzeba być gotowym na wszystko — wtedy wszystko będzie dobrze!
— I odnośnie wyraju, my nie porozmawialiśmy... — Życie — to wielka Tajemnica. Skeptycy mówią, że tam nic nie ma. Czy może nic zrodzić coś? Wyraj... Czy tam my zlewamy się w jakieś takie Boże naczynie, w jakąś taką całkowitą energię, a razem — to Bóg. Ale jeśli już i jest coś wspólnego czy społecznego, to to, umownie mówiąc, nie duch, który choć i należy wszystkim, ale i nikomu nie należy, a pospólstwo dusz.
— Tak oto Poeta kroczy sobie w międzyczasie przestrzeniami wieczności ze zrozumieniem, że wszystko będzie dobrze. Bo wszystko będzie Ukraina! Raczej tak! W piersiach zalewają się słowiki, szybują jaskółki niepomyślnymi orbitami wyobraźni... Co dla ciebie jest wiecznością?
— Trzeba wiedzieć, że wieczność jest sytuacyjna, to, co w pochodzie wieków zwą: chwila nieustanna. Nie sposób jej pojąć rozumem! Bo
— I oto wyraj — to właściwie ten sakralny topos, gdzie owo pospólstwo dusz przebywa? W rzeczywistości — to bezwieczność, a nie długowieczność, wieść i oś światotwórczych wahań. Mówiąc prościej — Tajemnica Ducha Świętego. Promienieje w światłopisaniu przemijania wszystko, co przeminie w blasku duchotworzeń!
— Jakoś książęco-książkowo to zakręciłeś!
Spróbuję trochę odkręcić. Jesteśmy zmienni, jednak dążymy do równowagi. W tym czasowej. I gwiezdnej. I moralno-etycznej, oczywiście. Zarzekamy się nie czynić zła. Ono przecież wyprowadza z równowagi, przebiegle wklinowując się w nasze przemijanie... Zawsze jakaś potrzeba-nędza motywuje do wątpliwych wyborów... Więc ewoluujemy, rozwijając założone idealne zalążki, albo niszczymy je, uniemożliwiając kontakt z boskim pierwiastkiem. Wzmacniamy własne duchowe fundamenty, nabywając jakości człowieka, który wybiera drogę do przemienienia. Do wolności od anioła śmierci.
Wszystko wyrażono w Słowie, ale nie wszystko się dopełniło. Tym bardziej w wierszach. Wiadomo przecież, że najlepszy wiersz — to nienapisany. Słowo, to pierwotne, dokonuje się w dni powszednie i święta istnienia, w wysokiej poezji miłości. Właściwego życia.
I dwujęzyczne od Czepurki:
Nowe stulecie wygląda oczy. Łuskę zdziera z ryb tysiącletnich. Rosną myśli i ludzie na rozstaju nowych problemów, które postawi wieczność. I ja rosnę, w śmierć wrastam światłem — i już nie ma ani życia, ani śmierci w moich słowach, które stały się wiatrem... Spadł czerwiec — jeszcze nie ma poziomek, ale w powietrzu rozlany jest ich zapach. Cicho-tak-cicho płynie rzeka życia. Płynie rzeka fatalna, płacze dziewka wiosenna... Woda utrzymuje się i kieruje brzegami...
Człowiek z prochu, ale ukraiński człowiek
— z czarnoziemu. Noc i dzień. Czarne i białe. Z nocy. Z niczego. Wydobywają ptaki światło dnia. Czarne ziarna wydziobują z ciemności przemijania...
Zresztą, i my często — bezbrzeżni. Dlatego przemijalni. A jeszcze — bo początkowi i końcowi. Przynajmniej do nadejścia ósmego dnia. Bezwieczornego.
Bożą wolą poeta Bohdan CZEPURKO przyszedł na ten świat na Tarnopolszczyźnie. W sierpniu czterdziestego dziewiątego. Więc mamy radość widzieć go wśród nas siedem dziesiątek Bożych lat. W sumie. Widzieć i wytrzymywać intelektualnie, bo, powiedzmy szczerze, wielu z żyjących musi jeszcze do jego talentu dorosnąć. Przynajmniej spróbować.
Wytrzymywać przyjemność i natchnienie ze wspólnoty. Kto większą, kto nieuniknioną. Oczywiście, że sam geniusz nie ponosi odpowiedzialności za niechęć do komunikowania się. A że lubi on szybować w szerokościach niebieskich z towarzyszącymi mu siłami Bożymi (nie na darmo przecież — Bohdan), to nie każdemu trafia się okazja wejść w komunikację, nie mówiąc już o szczerej rozmowie o bytowaniu. Tak to bywa między pospolitymi światowcami. Zresztą, od czasu do czasu nam wszystkim trafia się okazja dotrzeć do drukowanych pierwowzorów, które wychodzą spod jego pióra. W ostatnim czasie Bohdan uraczył nas książką esejów-wspomnień pod poetycko-filozoficznym tytułem „Niby te liście drzew” — „Echa i oddźwięki zwycięstw i marności” oraz zbiorem poetyckim „Dziwowisko”.
Jednak wróćmy do źródeł. Powiadali, że znaleźli przybyłego na świat Poetę w kapuście, która w tym sierpniu obficie urodziła w Osiwcach. Ale ponieważ w życiu jego nie tak obficie ułożyło się z „zielenią” czy „kapustą” i książeczkami oszczędnościowymi, to wersja kapusty odpadła. Natomiast można domniemywać o bocianim śladzie. Ta wersja znajduje potwierdzenie w nienasyconym zainteresowaniu Bohdana losem bocianów-pelazgów, egzystencjalną zagadką żurawiego klucza i mistycznym „kru”.
Oprócz tego, u Poety ułożyło się z tymi książkami, które od Gutenberga. Swoją drogą, gdzieś już prawie lub ponad czterdzieści ich przez niego stworzono. Odkąd zabrał się za składanie liter. A następnie studiować i pouczać świat.
Odtąd także nurtuje w nim niezbywalne pragnienie zaglądania za drzwi bytu i niebytu, w głębiny podświadomego i wyżyny nadświadomego. Oryginalny praktyk-„świadomoznawca”. Według własnej definicji.
I do dziś gdzieś między samością a samotnością na rozstaju Drogi Mlecznej świadomie stoi w listopadowej nagości, jak bezlistne drzewo, oczekując na świetliste potoki słonecznej magmy, żeby rozkorzenić się, rozprzestrzenić do gwiazd. Żeby poznać ten świat głębiej-wyżej. I podzielić się objawionym.
W dążeniu do uczciwego zrealizowania przeznaczenia swojej ludzkiej istoty — nieuniknionej walce ciemności i światła — zwołuje od czasu do czasu pobratymców na czysty wiec — obmyć próchno i pleśń w duszach — świętować razem wyjście w świat kolejnej książki. Świętuje w wybranym obrazowym słowie, tworzy „kulturowe optima” bliskiej mu rolniczej rasy.
Naznaczony przez Stwórcę złotą pieczęcią wieczności, Poeta dziwi się „miłowaniu” wody i ognia, wilgotnemu milczeniu stepu, owiniętemu promieniami cichej gwiazdy, która wschodzi nad horyzontem... W końcu, jego trzeba czytać, bo jakże opowiesz klasyka... Wszystko dla Poety — przedświtowe dziwowisko. Dzi-wo-wisko. (Stąd nazwa nowej książki poetyckiej.)
W tym zachwycie czujne spojrzenie jego nie ominie „pęcznienia chleba w dzieży nocy”, i dziewczyny z oswojonym ogniem, i arcykapłańskiego rzędu błyskawic, i „czerwonego indyka świtu, który nadyma policzki”, i „rudawego mchu, który przeskakuje z gałęzi na gałąź”...
Pastuszek prawdy w świecie polowych energii, którego razi nieprawda, ale, być może, piękno bardziej, i do dziś żyje niepokalanymi pieśniami swojej ziemi — czymś większym niż po prostu energia. To — niezbywalne zagłębienie w praistniejące. To paradygmaty świata jego duszy: rodzinny dom-dym, duch miejsca, mirt wiecznie zielony nad grobami odeszłych...
A ponieważ dusza — to subtelne (nie stąd) ciało, to oczywiste, że jest gdzieś jej niebieska ojczyzna — Niebieska Ukraina. I Czepurko, który już ukrainizował świat dokoła (w rzeczywistości zatroszczył się o nasze), przymierza się ukrainizować świat górny? Cóż, słusznie. I daj Boże zdrowia!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ks. Jurij MYCYK, Kijów Nigdy bym nie pomyślał, że przyjdzie mi odprawiać nabożeństwo żałobne i chować na cmentarzu Bajkowym wybitną historyczkę Ołenę Apanowycz… Znałem ją zaocznie jeszcze z czasów studenckich, a poznałem osobiście już jako aspirant w maju 1972 r., kiedy w Dnieprze przeprowadzano „Czytania Jawornyckie”. Od tego czasu korespondowaliśmy, widywaliśmy się podczas moich przyjazdów do Kijowa, a od 1996 r. (kiedy zacząłem mieszkać i pracować w Kijowie) odwiedzałem ją 2-3 razy w miesiącu, fascynujące rozmowy z nią trwały wtedy po kilka godzin… W tym artykule postaram się przedstawić główne wydarzenia z życia uczonej i podzielić się ważnymi wspomnieniami o niej. Swoją drogą, Ołena Mychajliwna była przekonana, że wspomnienia pisze się o ludziach żywych, a o zmarłych — wspominki. Ołena Mychajliwna urodziła się 9 września 1919 r. w mieście Melekies w guberni samarskiej. Jej ojciec — Mychajło Apanowycz, był Białorusinem z pochodzenia, a matka (Kamiła) — Polką, przedstawicielką znanego rodu szlacheckiego Bortnowskich. Mówiła mi, że jej możliwym przodkiem był współpracownik Bohdana Chmielnickiego — kozacki dyplomata Herman Haponowycz (Hapanowycz). Jednak w AGAD (Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie) przechowywane są listy z pierwszej połowy XVII w. białoruskiego szlachcica Apanowicza do księcia Janusza Radziwiłła. Ród Apanowyczów później podupadł, a rodzice Kamiły uważali małżeństwo jej córki ze skromnym kolejarzem za „straszny mezalians”. Jednak to małżeństwo było udane i z czasem młodym urodziło się sześcioro dzieci. Chociaż Ołena Mychajliwna urodziła się na Powołżu, a w jej żyłach płynęła białoruska i polska krew, zawsze uważała się za Ukrainkę, ponieważ ukształtowała się jako osobowość właśnie na ukraińskiej ziemi i całe swoje życie poświęciła badaniu właśnie ukraińskiej historii. Nie jest to czymś niezwykłym dla ukraińskiej kultury. Wystarczy wspomnieć takich wybitnych historyków jak Wołodymyr Antonowycz oraz Wiaczesław Łypynśkyj, Polaków z pochodzenia, którzy poczuli głos ziemi, na której wyrośli, i oddali swoją szczerą pracę, całe swoje życie na rzecz uciemiężonego narodu ukraińskiego. Przez specyfikę zawodu ojca wielka rodzina M. Apanowycza nieustannie wędrowała po ogromnym Imperium Rosyjskim — ZSRR, a nawet poza jego granicami (dość długi czas M. Apanowycz pracował na Kolei Wschodniochińskiej w Harbinie (Chiny), ale najczęściej — po Ukrainie Słobodzkiej (Charków, Sumy, Biełgorod). Wczesny okres życia Ołeny Mychajliwny to krąg rodzinny, morze książek, miłość do historii i literatury, a jednocześnie częsta zmiana życiowych dekoracji, nierzadko bardzo egzotycznych (przede wszystkim chińskich). Już wtedy los zetknął ją z ciekawymi ludźmi, wśród których byli też groźni wojownicy. W swoich wspomnieniach Ołena Mychajliwna pisze na przykład, jak z nią, wtedy jeszcze 13-letnią uczennicą, prowadził rozmowę dowódca Armii Kwantuńskiej w Mandżurii, japoński generał, proponując, by na zawsze została w Harbinie. Dziewczyna stanowczo odmówiła i razem z rodzicami wróciła do ZSRR. Właśnie wtedy pierwsze groźne chmury przesłoniły niebo nad rodziną Apanowyczów, która jak wiele innych rodzin pracowników Kolei Wschodniochińskiej wróciła do ZSRR. W 1937 roku Mychajło Apanowycz został aresztowany pod absurdalnym zarzutem szpiegostwa, a wkrótce ślad po nim zaginął. Jego rehabilitacja „z braku znamion przestępstwa” była spóźniona i mogła przynieść chyba tylko
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
moralną satysfakcję dzieciom represjonowanego kolejarza (matka zmarła w 1935 r.) Ołena błyskotliwie ukończyła szkołę średnią w Charkowie (w szkolnym świadectwie widniał wymowny zapis: „pod względem zdolności — wybitna”) i wstąpiła do Wszechzwiązkowego Instytutu Dziennikarstwa w Moskwie. Przeuczyła się tam rok, ale instytut został zlikwidowany, a masę studencką rozrzucono po uczelniach ich „małej” ojczyzny. Ponieważ Ołena kończyła szkołę średnią w Charkowie, trafiła do Charkowskiego Instytutu Pedagogicznego, na wydział języka i literatury rosyjskiej. Ukończenie uczelni zbiegło się w czasie z początkiem wojny między hitlerowskimi Niemcami a stalinowskim ZSRR, i młoda absolwentka ewakuowała się na Wschód (Południowy Kazachstan, a potem Baszkiria). Nawiasem mówiąc, miała talent literacki, wspaniałe wyczucie krytyczne. Była na przykład przekonana, że powieść „Cichy Don” w swojej podstawie zawiera utwór dońskiego pisarza Fiodora Kriukowa (1870—1920), a Szołochow tylko przepisał i nieco uzupełnił jego pracę. Po wygnaniu hitlerowców z Kijowa Ołena Mychajliwna przyjechała do stolicy Ukrainy (maj 1944 r.), która niemal w całości leżała w ruinach. Dlatego na ukraińską inteligencję, która wracała z ewakuacji, spadła ciężka i zaszczytna misja bycia odnowicielami ukraińskiego życia naukowego i kulturalnego w sercu Ukrainy — Kijowie. Do grona nosicieli ukraińskiego ducha, którzy ocaleli na zniszczonej i zdewastowanej ziemi stolicy Ukrainy, dołączyła też utalentowana młodzież, w liczbie której była i Ołena Apanowycz. W maju 1944 roku została pracownikiem naukowym Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy, a w czerwcu 1946-go — naczelnikiem wydziału dawnych aktów. CPAHU to unikalna twierdza nauki, prawdziwa skarbnica źródeł dla tych, którzy chcieli poznać pamięć historyczną narodu ukraińskiego. Złożona i niepozorna, na pierwszy rzut oka, profesja archiwisty do dziś nie jest należycie doceniana na naszej ziemi, zwłaszcza w porównaniu z krajami Zachodu. Tymczasem jest ona podobna do profesji archeologa. Archeolog odkrywa unikalne zabytki kultury materialnej i duchowej, tak samo czyni archiwista w odniesieniu do źródeł pisanych. Właśnie tutaj O. M. Apanowycz stała się prawdziwą odkrywczynią skarbów, które pragnęła wprowadzić do obiegu naukowego, a nie posłusznym strażnikiem „państwowych tajemnic”. Należy powiedzieć, że właśnie w CPAHU u młodej pracownicy uformowało się żywe i niepodrobione zainteresowanie historią Ukrainy, zwłaszcza historią kozaczyzny. Każdy, kto wybierał tę drogę, automatycznie stawał się „białą wroną”, osobą podejrzaną i nieprawomyślną. Kozaczyzna zaś zawsze należała do szczególnie kontrolowanych „z góry” tematów, bo blask kozackich szabel przypominał uciemiężonemu narodowi ukraińskiemu drogę do wolności i niepodległości, którą szli Bohdan Chmielnicki, Iwan Mazepa oraz ich poplecznicy. Co prawda, w latach wojny stalinowska cenzura nieco zelżała, ale tylko jednostki poszły tą drogą, którą wybrała O. M. Apanowycz, nie licząc na żadne ulgi czy nagrody. Pracując w archiwum, O. M. Apanowycz jednocześnie uczyła się w aspiranturze, wybierając jako temat rozprawy kandydackiej udział wojska zaporoskiego w wojnie rosyjsko-tureckiej 1768—1774 lat. Zaproponował go do badania K. Husłystyj — ówczesny dyrektor archiwum, znany ukraiński historyk, archiwista i etnograf. Praca pisała się szybko, przy czym Ołena Mychajliwna zdążyła zrealizować jeszcze jeden ważny zamysł twórczy. Wzięła udział w wydaniu solidnego zbioru dokumentów „Ukraina przed wojną wyzwoleńczą 1648-1654 lat (1639—1648)” (K., 1946). Była to pierwsza od 20 lat akademicka publikacja nieznanych dokumentów z historii Ukrainy epoki kozackiej, która kontynuowała tradycje archeograficzne ukraińskich historyków epoki przedrewolucyjnej. Współcześni historycy wysoko oceniają to wydanie. Wtedy też O. M. Apanowycz niemało uwagi poświęciła „brudnej” robocie: obróbce i opisowi zbiorów dokumentalnych, bez czego niemożliwa jest praca w archiwum, bo dzięki archiwistom-pionierom przyszli badacze dostają możliwość choćby przybliżonego orientowania się w bezkresnym morzu źródeł historycznych. Zatem nieprzypadkowo imię Ołeny Mychajliwny Apanowycz widnieje wśród autorów „Przewodnika CPAHU USRR” (K., 1958). Był to, między innymi, pierwszy solidny przewodnik nie tylko po CPAHU, ale i po innych archiwach państwowych od 1917 roku. Stał się książką podręczną dla każdego, kto pragnie poważnie zajmować się historią Ukrainy XV—początku XX wieku. Wchłonął w siebie także ważne doświadczenie archeograficzne poprzednich pokoleń naukowców i stał się swoistym wzorcem dla wielkiej serii przewodników po archiwach państwowych Ukrainy, które istnieją w każdym obwodzie. W styczniu 1950 r. O. M. Apanowycz z powodzeniem obroniła rozprawę kandydacką, co dało jej możliwość przejścia do Instytutu Historii AN USRR, stania się koleżanką takich wybitnych ukraińskich historyków, jak M. Petrowśkyj, I. Kryp’jakewycz, F. Szewczenko. Już w 1951 roku O. M. Apanowycz owocnie pracowała w ekspedycji archeologicznej, która prowadziła wykopaliska na miejscach Siczy Zaporoskich w przededniu budowy Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Ta osławiona elektrownia, która pracuje obecnie jedną godzinę na dobę, jest zupełnie nierentowna, jednak przez nią zostały zalane „zgniłym morzem” najlepsze ukraińskie czarnoziemy i łąki, ukryte pod wodami i Sicz-matka, i Łuh-ojciec, których praktycznie już nie da się zbadać. O. M. Apanowycz była jedną z ostatnich historyczek, które zastały Wielki Łuh w jego pierwotnym pięknie, które zbadały miejsca Siczy Bazawłuckiej, Czortomłyckiej i Pidpilnenskiej. Sprawa w końcu nie tylko w ważnych eksponatach archeologicznych, badaniu toponimów i hydronimów, które zniknęły na wieki, ale i w tym, że zostały odrodzone tradycje archeologicznego badania zabytków epoki kozackiej, zapoczątkowane jeszcze przez Jawornyckiego. Po badaniach O. M. Apanowycz na ten kierunek naukowy nałożono „tabu”. Dopiero w naszych czasach, w warunkach samodzielnego państwa ukraińskiego, przeprowadzono badania archeologiczne Siczy Zaporoskich. A dzisiejsi archeolodzy-kozaczoznawcy wykorzystywali doświadczenie i wyniki wykopalisk z 1951 roku, przeprowadzonych przez O. M. Apanowycz i jej kolegów.
Wielka zasługa O. M. Apanowycz polega także na tym, że wraz z niektórymi innymi ukraińskimi historykami odrodziła ona tradycję badań historyczno-krajoznawczych. Jak wiadomo, w 1929 r. kierownictwo komunistyczne ZSRR zlikwidowało towarzystwa krajoznawcze, historyczne krajoznawstwo zaczęto uważać za dyscyplinę szlachecką, a zatem i wrogą. Na Ukrainie często wiązano je z historią kozaczyzny, przez co proces odrodzenia przebiegał niezwykle powoli. Korzystając z pozwolenia komunistycznej wierchuszki na ograniczone badania nad Narodowowyzwoleńczą wojną narodu ukraińskiego pod kierownictwem Bohdana Chmielnickiego, O. M. Apanowycz zajęła się problematyką kozacką, lecz wyszła daleko poza ramy zamierzeń oficjału. W 1954 r. wydała szereg prac naukowych i popularnonaukowych, wśród których wyróżniają się trzy broszury: „Historyczne miejsca wojny wyzwoleńczej narodu ukraińskiego 1649—1654 гг.”, „Zaporożska Sicz i jej postępowa rola w historii narodu ukraińskiego”, „Perejasław-Chmielnicki i jego zabytki”. W tych książkach przytoczono ważny materiał faktyczny, m.in. na podstawie dokumentów archiwalnych; fakty zostały na nowo usystematyzowane, zaproponowano nowe rozumienie wydarzeń. Ale jeszcze większe znaczenie miały te prace dla szerokiego ogółu czytelników, który na nowo odkrywał dla siebie historię Ukrainy, łączył w swojej wyobraźni wydarzenia o znaczeniu ogólnoukraińskim z historią swojego regionu, miasta czy kraju, przestawał być „bezrodnym Iwanem”. O. M. Apanowycz zarówno wtedy, jak i później doskonale zdawała sobie sprawę z mądrości dawnych Rzymian, którzy wyryli nieśmiertelne słowa: „Historia est magistra vitae” (historia jest nauczycielką życia), dlatego tak wielką wagę zawsze przywiązywała do popularyzacji osiągnięć naukowych, kształtowania świadomości historycznej i narodowej Ukraińców oraz myślenia państwowotwórczego. Oczywiście ówczesny system nie pozwalał na prowadzenie normalnej pracy w tym kierunku, ale omijając system, Ołenie Mychajliwnie udało się wiele osiągnąć. Niemało ludzi dzięki jej artykułom i książkom zrobiło krok od niewolnictwa ku wolności, stało się patriotami Ukrainy. Ołenę Mychajliwnę oskarżano o to, że pisze prace popularnonaukowe. Te zarzuty są niesprawiedliwe. Po pierwsze, nigdy nie przestała prowadzić głębokich prac badawczych. Po drugie, w jej pracach popularnonaukowych nauka nigdy nie wchodziła w konflikt z lekkim i swobodnym stylem literackim wykładu; w pracy przeznaczonej dla masowego czytelnika zawarła ważne oryginalne myśli i tezy, wprowadziła do obiegu nieznane dotąd fakty, odkryte przez nią w źródłach archiwalnych itp. Po trzecie, nie krytykować, a dziękować pięknie trzeba Ołenie Mychajliwnie, która w tamtych ciężkich czasach, gdy jeszcze daleko było nawet do słabej chruszczowowskiej „odwilży”, budziła ukraińską świadomość narodową, niosąc narodowi prawdę o jego chwalebnej przeszłości, przemilczanej i szkalowanej przez kolonizatorów. Nawiasem mówiąc, wyraźnie zdawała sobie sprawę ze znaczenia edukacji historycznej i była dumna z tego, że ma swój udział w dziele kształtowania świadomości historycznej narodu ukraińskiego. Obok aktywnej teoretycznej pracy historyczno-krajoznawczej, O. M. Apanowycz dużą uwagę poświęcała problemowi opisu i ochrony zabytków historycznych, zwłaszcza związanych z historią ukraińskiego kozactwa. Dotyczy to przede wszystkim legendarnej wyspy Chortyca. A kiedy pod koniec lat 80. chciano zadać Chortycy nieodwracalny cios, prowadząc przez nią trasę nowego mostu przez Dniepr, protest O. M. Apanowycz dotarł do serc Ukraińców — i projekt barbarzyńskiego niszczenia wyspy został wstrzymany. Jednocześnie poparła wtedy sprawę odrodzenia rezerwatu chortyckiego w jego pierwotnym przeznaczeniu, a muzeum na Chortycy znów stało się muzeum kozactwa zaporoskiego, a nie mitycznej „przyjaźni narodów”. Wielkie znaczenie do dziś ma sporządzony i wydrukowany przez O. M. Apanowycz naukowy rejestr miejsc pamięci kozactwa zaporoskiego. Zachowuje on swoje znaczenie do dziś, ponieważ przez minione ponad 40 lat nie wydrukowano doskonalszego rejestru. Warto powiedzieć także o tym, że na początku lat 50. Ołena Mychajliwna kontynuowała aktywną publikację źródeł archiwalnych. Była wśród tych, którzy porządkowali fundamentalny archeograficzny trzytomnik „Zjednoczenie Ukrainy z Rosją. Dokumenty i materiały w trzech tomach” (M., 1953—1954), który pomimo całej wymuszonej pompy i tendencyjnego doboru dokumentów do druku zawierał także szereg cennych źródeł, przede wszystkim uniwersały i listy Bohdana Chmielnickiego oraz jego współpracowników (Maksym Krywonis, Iwan Zołotarenko, Martyn Nebaba i in.). Przygotowywała także do druku kilka zbiorów dokumentów z epoki Hetmanatu. Badaczce zaczęto zamawiać artykuły do najbardziej solidnych ówczesnych wydawnictw encyklopedycznych: początkowo „URE”, później „Radziecka Encyklopedia Historii Ukrainy”, „Sowiecka Encyklopedia Historyczna”. Wiele z tych wydawnictw encyklopedycznych zdezaktualizowało się, ale w wielu aspektach zachowały one swoje pozytywne znaczenie. To ostatnie dotyczy także artykułów O. M. Apanowycz, niemal pozbawionych typowych dla tamtego czasu ideologicznych szablonów. Kontynuacja na str. 9
Tłumaczenie maszynowe
“…Wszystko to proch ziemski, tylko dzieło i słowo nasze prawe pozostanie na wieki”, — pisał Pantełejmon Kulisz do swojego rówieśnika i rodaka Hryhorija Hałahana. P. Kulisz przenikliwie scharakteryzował ukraińską postawę światopoglądową H. Hałahana: “Hałahan silnie przemawia na korzyść narodowości”, i jednocześnie odnotowywał jego powściągliwy, sucho-surowy charakter, który jednak nie przeszkadzał mu być szczodrym w dobroczynności. Hryhorij Hałahan stał się znany w całym Imperium Rosyjskim jako zamożny i kulturalny gospodarz-ziemianin, postępowy działacz państwowy, a zarazem ukraiński mecenas, działacz społeczny i kulturalno-oświatowy, założyciel ruchu spółdzielczego na Ukrainie. H. Hałahan jako pierwszy inicjował przed cesarzami Mikołajem I i Aleksandrem II uwolnienie chłopów z poddaństwa wraz z nadziałami ziemi i z oddaniem pracował nad przygotowaniem oraz przeprowadzeniem reformy chłopskiej, a także domagał się zmniejszenia opłat wykupnych za ziemię. H. Hałahan jako konsekwentny i czynny uczestnik kijowskiej „Hromady” był w przyjacielskich stosunkach z T. Szewczenką, P. Kuliszem, M. Maksymowyczem, O. Bodianskim, W. Antonowyczem, M. Drahomanowem, M. Łysenką; opiekował się swoim współmieszkańcem — słynnym kobziarzem Ostapem Weresajem: dał mu list wolny i zorganizował jego występy publiczne w Kijowie i Petersburgu, zainteresował jego fenomenem O. Rusowa i M. Łysenkę, którzy napisali o nim pierwsze gruntowne prace. Ołeksander SZOKAŁO Rodowa pokuta Nieprzemijające wartości życia ludzkiego potwierdzają prawdziwość przepowiedni Kulisza. I Hryhorij Hałahan całym swoim życiem potwierdzał tę prawdę, dlatego też zyskał sławę dobroczynnego obywatela. Na niego, ostatniego w linii męskiej ze starodawnego kozacko-starszyńskiego rodu Hałahanów, spadł ciężar pokuty za nieprawe dzieło przodka-założyciela oraz odpowiedzialność za honor całego rodu. Założyciel rodu Hnat Hałahan dowodził kompanierskim pułkiem czyhryńskim w wojsku hetmana I. Mazepy, a w 1708 r., kiedy Mazepa złożył przysięgę Karolowi XII, przeszedł na stronę Piotra I. Po tragedii połtawskiej pomógł carskiemu pułkownikowi P. Jakowlewowi zdobyć i zniszczyć Starą (Czortomłycką) Sicz. I zrobił to podstępnie: wezwał kozaków do złożenia broni i przysiągł na krzyżu, że ich ułaskawi. Moskale zamęczyli wtedy w strasznych torturach około 300 starszyn i kozaków, którzy uwierzyli Hałahanowi i się poddali. Za to H. Hałahan otrzymał od Piotra I imienną szablę i stanowisko pułkownika czyhryńskiego (1709–1714), a potem pryłuckiego (1714–1736) pułków, gdzie odznaczał się okrutnym stosunkiem do ludzi. A od kozaków Hnat Hałahan otrzymał za krzywoprzysięstwo przekleństwo do siódmego pokolenia. W 1716 r. hetman I. Skoropadski swoim uniwersałem podarował H. Hałahanowi wieś Sokyrynci. W tym samym roku pułkownik Hałahan wykupił we wsi Dihtiari grunty i dwory kozaków oraz chłopów, a dalej zagarniał najlepsze ziemie w swoim pułku. Wielkie posiadłości ziemskie Hałahanów na Czernihowszczyźnie i Połtawszczyźnie odziedziczył, wraz z rodowym przekleństwem, ostatni w rodzie — Hryhorij Hałahan (jego jedyny syn Pawłuś zmarł w 1869 r. w 16. roku życia). „Oddawać się całą duszą swojej sprawie” Hryhorij Pawłowycz Hałahan urodził się 3 (15 — według nowego stylu) sierpnia 1819 r. w rodowej wsi Sokyrynci, w posiadłości zbudowanej w 1829 r. przez ojca — Pawła Hryhorowycza. Uzyskawszy dobre wychowanie rodzinne, Hryhorij ukończył wydział prawny Uniwersytetu Petersburskiego (1840). Początkowo przez trzy lata służył w Czernihowskiej Izbie Dóbr Państwowych, gdzie między innymi opiekował się chłopami po nieurodzaju w 1843 r. H. Hałahan udzielał chłopom pomocy w zbożu i pieniądzach, a ta konsekwentna obrona chłopstwa spowodowała niemało jego konfliktów z miejscowymi ziemianami. Jednak właśnie ta troska o ludzi określiła jego dalszą działalność społeczną, której podstawową zasadę moralną H. Hałahan określił tak: “Nie wystarczy rozmawiać językiem ludu, trzeba wierzyć jego wiarą i zamiast tego, by podnosić lud do swojej fantazji, trzeba samemu zejść do ludu i stać się wtedy jego wiernym echem”. W odróżnieniu od większości zrusyfikowanego, zdegenerowanego ukraińskiego ziemiaństwa, H. Hałahan czuł i uświadamiał sobie, że jest częścią własnego narodu i pragnął zmienić na lepsze położenie chłopów. W latach 1848—1851 H. Hałahan był marszałkiem szlachty powiatu borzniańskiego; w latach 1851—1854 — sędzią sumienia guberni czernihowskiej. Jednocześnie młody ziemianin organizował gospodarowanie w swoich majątkach na postępowych zasadach. Dochody uzyskiwał nie kosztem wyzysku chłopów, a kosztem zwiększania rentowności gospodarstwa. Przekonał się, że do rozwoju rolnictwa zamiast poddanych potrzebni są wolni pracownicy rolni. Swoje stanowisko w sprawie rozwiązania kwestii chłopskiej poprzez zniesienie poddaństwa H. Hałahan wyłożył w licznych pracach, między innymi: “O kriepostnom sostojanii w nastojaszczeje wriemia i wozmożnosti jego unicztożenija” (1854), “Proekt oswobożdienija kriestjan putiem oswobożdienija noworożdiennych” (1854). W artykule “Uwagi o położeniu chłopów sokyryneckich i innych ekonomii” (1846) H. Hałahan wyraził swoją celową postawę obywatelską: “Daj mi, Boże, siły. Daj umiejętność pokochania chłopów jeszcze mocniej. Pomóż mi być im użytecznym. Niech umrę z myślą, że przyniosłem im jakąś korzyść, choć trochę przyczyniłem się do ich szczęścia”. A oto szczere wyznanie Hryhorija Hałahana o swoim najskrytszym pragnieniu w dzienniku: “Ja nie mogę służyć! Po co mi służba? Jestem dość bogaty, by żyć spokojnie i obejść się bez wysokich stanowisk. Zresztą nie bogactwo mnie powstrzymuje od służby. Powstrzymują mnie Sokyrynci. Dla was chcę poświęcić całe życie swoje. Wy jesteście głównym przedmiotem mojego bytu”. „Często trzeba było nie być z większością” W 1858 r. H. P. Hałahana wraz z jego współmyślicielem, takim samym przekonanym przeciwnikiem poddaństwa, historykiem prawa i działaczem społecznym W. W. Tarnowskim (starszym; 1810—1866), mianowano przedstawicielami rządu w nowo utworzonym Czernihowskim Komitecie Gubernialnym do spraw opracowania projektu “O poprawie i urządzeniu bytu chłopów pańszczyźnianych”. Podobnie jak H. Hałahan, W. Tarnowski przestrzegał stałej postawy obywatelskiej wobec moralnej odpowiedzialności ziemian za stan socjalny chłopstwa: “grzechem jest okradać ludzi, których doprowadziliśmy do nędzy i moralnego upodlenia”. W 1859 r. cesarz Aleksander II mianował H. P. Hałahana i W. W. Tarnowskiego członkami-ekspertami komisji przygotowawczej i redakcyjnej Komitetu Głównego do spraw chłopskich. Hałahan szczerze i konsekwentnie domagał się uwolnienia chłopów i energicznie walczył z pańszczyźnianymi tendencjami większości członków komitetu, o czym sam wyznawał: “często trzeba było nie być z większością”. Założyciel ukraińskiego ruchu spółdzielczego Po ogłoszeniu reformy chłopskiej, w celu zabezpieczenia chłopskiej własności ziemskiej przed lichwiarzami i karczmarzami, którzy po zniesieniu poddaństwa w Galicji w 1848 r. w ciągu 10 lat przywłaszczyli 30% chłopskiej ziemi, zapoczątkował zrzeszanie chłopów na zasadach spółdzielczości. W tym dalekosiężnym celu otworzył 26 października 1871 roku w swojej rodzinnej wsi pierwsze na Ukrainie i w całym Imperium Rosyjskim Sokyryneckie Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe imienia
Pawła Gałagana, w istocie ludowy bank spółdzielczy. W tym celu Hryhorij Pawłowycz kilkakrotnie zwoływał sokiryńskich chłopów na radę (wiec), przekonując ich o celowości kooperacji, sam napisał statut towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowego i doprowadził do jego zatwierdzenia w Petersburgu. H. Gałagan wniósł do funduszu podstawowego Towarzystwa 3000 rubli, a także przekazał Towarzystwu murowany budynek ze spichlerzem, meblami i wszelkim wyposażeniem kancelaryjnym. Organami kierowniczymi Towarzystwa były: ogólne zebranie członków, zarząd i rada nadzorcza, której przewodniczącym i długoletnim opiekunem-kuratorem Towarzystwa został sam Hryhorij Gałagan. Sokiryńskie towarzystwo oszczędnościowo-pożyczkowe konsekwentnie rosło pod względem liczby członków oraz zakresu działalności finansowo-gospodarczej: w 1872 r. w skład Towarzystwa wchodziło 16 byłych sokiryńskich chłopów pańszczyźnianych, a w 1899 r. w Towarzystwie liczono 960 chłopów z 22 wsi. Sokiryńskie towarzystwo oszczędnościowo-pożyczkowe było najpotężniejszym nie tylko w guberni połtawskiej, ale i na całej Lewobrzeżnej Ukrainie: jego własny kapitał udziałowy stanowił na początku XX wieku ponad 130 tysięcy rubli, a obrót kasowy — około miliona rubli. Fundusz podstawowy i kapitał udziałowy były oprocentowane, a odsetki szły na utrzymanie szpitala, przytułku dla starców, zakup sprzętu przeciwpożarowego, na organizację nauki rzemiosła w szkole oraz inne potrzeby mieszkańców Sokiryńców. Towarzystwo wypłacało następujące roczne odsetki: od wkładów terminowych — 6%, od bezterminowych — 4%, od pożyczek pobierało 9%. Sokiryńskie towarzystwo oszczędnościowo-pożyczkowe przetrwało prawie 60 lat, aż do bolszewickiej kolektywizacji. Doświadczenie naszych mądrych chłopów pokazało, że spółdzielcza organizacja kredytu i produkcji rolniczej to niezawodna podstawa dla rozwoju kultury agrarnej, moralności narodu, duchowo-intelektualnej i ekonomicznej siły Ukrainy. Właśnie to jest obecnie niezbędne dla ratowania ukraińskiej wsi i gospodarki narodowej. “Najpierwsza sprawa — moralne wychowanie narodu” Wraz z wprowadzeniem w 1865 r. w guberni połtawskiej ziemskiego systemu samorządu lokalnego Hryhorij Gałagan do końca życia z oddaniem pracował na niwie ziemskiej, w szczególności w oświacie. Wiele sił i środków włożył w rozwój edukacji ludowej, gdyż według jego przekonania: “…najpierwsza sprawa — moralne wychowanie narodu...”. W latach 1871—1881 H. Gałagan był pryłuckim powiatowym marszałkiem szlachty i przewodniczącym rady szkolnej powiatu pryłuckiego. W 1876 r. H. Gałagan jako przewodniczący rady szkolnej powiatu pryłuckiego opracował szczegółowy plan nauczania początkowego w powiecie, który w całości zatwierdziło ziemstwo i dzięki któremu powiat pryłucki pod względem liczby uczniów zajmował pierwsze miejsce w guberni. H. Gałagan za własne środki zbudował Sokiryńskie Kolegium Ludowe oraz szereg szkół w swoich majątkach. 29 października 1878 r. w rodowej posiadłości we wsi Dihtiari otworzył szkołę rzemieślniczą z internatem dla 100 uczniów. Z inicjatywy i dzięki pomocy materialnej H. Gałagana otwarto szkoły rzemieślnicze w powiatach pryłuckim i iczniańskim, kilka szkół ludowych, a w Pryłukach — gimnazjum męskie i żeńskie. Na pamiątkę jedynego syna Pawła Hryhorowycza (1853—1869), na którym przerwała się męska linia rodu Gałaganów, Hryhorij Pawłowycz otworzył 1 (13) października 1871 r. w Kijowie prywatną placówkę edukacyjną — słynne Kolegium Pawła Gałagana (zamknięte w 1917; obecnie w budynku dawnego Kolegium przy ul. B. Chmielnickiego 11 — Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy). Na utrzymanie Kolegium H. Gałagan przekazał dochód z 8 000 dziesięcin ziemi oraz 5 000 dziesięcin “na rozszerzenie działalności kolegium w przyszłości”. Wartość przekazanej na Kolegium ziemi w guberniach połtawskiej i czernihowskiej wynosiła 275 tysięcy rubli. Oprócz tego przekazał na fundusz placówki edukacyjnej milion rubli, a ponadto sprzedał swój dom na Chreszczatyku i zakupił dla Kolegium dwa domy oraz kilka oficyn. H. Gałagan opracował statut, który określił cel placówki edukacyjnej: “przygotowywać młodych ludzi do uniwersytetu”. H. Gałagan przewiózł z Sokiryńców wielką bibliotekę (ponad 11 tysięcy tomów) oraz bogate archiwum rodowe; do pracy dydaktycznej zaprosił wybitnych uczonych, pedagogów, artystów. Placówka edukacyjna posiadała gabinet przyrodniczy, laboratorium fizyczne, klasę muzyczną. Kolegium stało się jedną z wiodących placówek edukacyjnych w całym Imperium Rosyjskim, tam bezpłatnie uczyło się i mieszkało 70 zdolnych chłopców “z niedostatecznymi środkami materialnymi, różnych stanów” ze wszystkich ukraińskich ziem etnicznych, które znajdowały się wówczas w granicach różnych państw. Prawie połowę uczniów Gałagan utrzymywał na własny koszt. Do Kolegium przyjmowano młodzieńców wszystkich bez wyjątku stanów, którzy osiągnęli wiek Pawła Gałagana. Stypendyści Pawła Gałagana byli przyjmowani do placówki na zasadzie konkursu, ale pierwszeństwo dawano najzdolniejszym młodzieńcom z niezamożnych rodzin. Przebywali oni na pełnym utrzymaniu Kolegium,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
a w pierwszym roku swoich studiów na uniwersytecie otrzymywali od fundatora i jego żony stypendium w wysokości 200 rubli. Dla wychowanków odpłatnych istniała ściśle określona opłata za naukę, ale i oni byli częściowo utrzymywani z funduszy Kolegium. Ta wzorcowa placówka edukacyjno-wychowawcza działała za sprawą rodziny Galaganów przez niemal pół wieku. Bez finansowego wsparcia państwa Kolegium funkcjonowało z dochodów z majątków fundatora. Wielu absolwentów Kolegium zostało wybitnymi uczonymi, literatami, lekarzami, prawnikami. Do Kolegium przyjeżdżał pracować w bibliotece i nad archiwum I. Franko, a w tutejszej cerkwi brał ślub z O. Chorużyńską.
Działacz ukraińskiego ruchu naukowego i kulturalno-narodowego W 1873 roku w Kijowie otwarto Południowo-Zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, a jego przewodniczącym, na propozycję P. Czubynskiego, wybrano H. Galagana. Za przewodnictwa H. Galagana w latach 1873–1875 Południowo-Zachodni Oddział przeprowadził pierwszy spis ludności Kijowa i Żytomierza. W sierpniu 1874 roku z inicjatywy Towarzystwa w Kijowie odbył się Zjazd Archeologiczny, a w marcu 1875 Towarzystwo przedstawiło wyniki swojej działalności na Światowym Kongresie Geograficznym i wystawie w Paryżu. Południowo-Zachodni Oddział wydał dwa tomy własnych „Zapisek”, „Pieśni historyczne narodu ukraińskiego” W. Antonowicza i M. Drahomanowa, zbiór pieśni czumackich I. Rudczenki, trzy tomy prac M. Maksymowicza, materiały geograficzne o Bukowinie, bibliografię prac dotyczących opisu przyrody Kijowa. Towarzystwo stało się centrum badań ukrainoznawczych, ośrodkiem ruchu kulturalno-narodowego oraz zapoczątkowania Ukraińskiej Akademii Nauk.
Hryhorij Ґalahan dbał o zachowanie i rozwój ukraińskiej kultury ludowej, zwłaszcza obyczajów, architektury, sztuki chóralnej, teatru. Zebrał Sokyryńską kolekcję szopek (wertepów), na podstawie której napisał własną pracę „Описание малорусских вертепных драмм с приложением нот” (1862). Szopka w majątku Ґalahana stała się nieodłącznym atrybutem wszystkich świąt Bożego Narodzenia. Na jej przedstawienia, którym towarzyszyły śpiewy chóralne i gra na skrzypcach, zbierali się krewni, służba i chłopi. H. Ґalahan finansował wydawanie czasopisma „Кіевская старина” oraz innej ukraińskiej prasy, materialnie wspierał działaczy ukraińskiej kultury, zwłaszcza ukraińskich artystów, którzy studiowali w Rzymie, i na podstawie ich obrazów stworzył swoją słynną kolekcję artystyczną. W Sokyryńcach często bywali wybitni ludzie. Właśnie u H. Ґalahana T. Szewczenko i P. Kulisz zaprzyjaźnili się ze słynnym kobzarzem Ostapem Wereсajem (dzięki zapisom P. Kulisza zachował się jego repertuar).
Od 1882 roku aż do końca życia H. Ґalahan był członkiem Rady Państwowej w Departamencie Praw, gdzie konsekwentnie bronił interesów ukraińskich, a także skutecznie pracował w sferze ziemstw nad oświatą ludu, zajmował się tworzeniem Chłopskiego Banku Ziemskiego oraz uregulowaniem migracji chłopstwa. Poza tym stale troszczył się o różne sprawy publiczne i prywatne. W stolicy imperium H. Ґalahanowi przychodziło pracować w trudnych warunkach, o czym wielokrotnie pisał w listach do żony: „Tutaj nie lubią zasad ani nawet jawnie wyrażonych przekonań, a wszystko opiera się na jakichś porozumieniach, wzajemnych ustępstwach i rozważaniach czysto osobistych”.
H. Ґalahan pracował bezinteresownie, „pragnąc szczęścia narodu” i starając się doprowadzić do porozumienia i współdziałania warstw, które przez poprzednie stulecia były podzielone.
Grzegorz Pawłowicz Ґalahan odszedł z tego świata 13 (25 — według nowego stylu) września 1888 r., majątkowo zubożały, ale duchowo wzbogaciwszy rodzinną Ukrainę. Pochowano go w siedzibie w Sokyryńcach, w rodowej cerkwi Piotra i Pawła (bolszewicy zniszczyli cerkiew i rodzinne groby Ґalahanów).
…Przeszłość pozostawia proch ziemski,
a sprawiedliwy czyn dobrych ludzi żyje bez końca.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Wspomnienie o kozackiej matce w 100. rocznicę urodzin O. M. Apanowycz», s. 7
Ciąg dalszy. Początek na str. 7. Główne wysiłki jubilatki koncentrowały się na badaniu historii kozaczyzny zaporoskiej. Na tym polu historii Ukrainy niewielu było chętnych do pracy (mamy na myśli historyków zawodowych, a nie amatorów!). Kozaczoznawcą numer jeden w kontynentalnej Ukrainie, godną kontynuatorką dzieła Dmytra Jawornyckiego, począwszy od lat 50., należy uznać właśnie O. M. Apanowycz. Owocna praca w tym kierunku znalazła wyrazisty wpływ w dwóch monografiach: „Sicz Zaporoska w walce przeciwko agresji turecko-tatarskiej: lata 50.—70. XVIII w.” (Kijów, 1961) oraz „Siły zbrojne Ukrainy pierwszej połowy XVIII w.” (Kijów, 1969). Było to doprawdy nowe i ważne słowo w nauce! I nie chodzi tu tylko o potężną i świetnie przeanalizowaną bazę źródłową, która w znacznej mierze składała się z dokumentów archiwalnych. W tych książkach, zwłaszcza w drugiej, autorka uzasadniła konceptualną tezę o tym, że siły zbrojne Ukrainy, nawet w warunkach kolonialnego natarcia Imperium Rosyjskiego, które wykorzystywało Kozaków do swoich zaborczych celów i jednocześnie stopniowo pozbawiało ich samodzielności, zachowywały poważny potencjał militarny, zapewniły w wielu aspektach zwycięstwa nad Imperium Osmańskim, a ostatecznie pozostały ważną oznaką państwa ukraińskiego. W książce rozpatrywano także kwestie kompletowania, uzbrojenia, organizacji wojska kozackiego, naświetlano kozacką służbę wartowniczą i pomocniczą, pokazano ciężar utrzymania rosyjskiego wojska, nałożony na ludność ukraińską. Warto podkreślić, że Dmytro Jawornycki tak i nie zdążył napisać 4. tomu swojej „Historii kozaczyzny zaporoskiej”, i tutaj najbliższym poprzednikiem O. M. Apanowycz staje się A. Skałkowski, którego koncepcja w wielu aspektach odzwierciedlała opinię oficjału z jego lekceważącym stosunkiem do Zaporożców i Kozaków w ogóle. W tym sensie poglądy O. M. Apanowycz nie mają nic wspólnego z poglądami Skałkowskiego; ona na podstawie solidnego kręgu źródeł podkreśliła postępowe historyczne znaczenie ukraińskiego kozactwa. Zatem słuszność ludowego spojrzenia na kozactwo, wyrażonego w licznych dumach historycznych i pieśniach itp., znalazła nowe naukowe potwierdzenie. Chociaż autorka nie rozpatrywała specjalnie roli Zaporożców w zagospodarowaniu i zasiedleniu południowej Ukrainy, jednak i przytoczone przez nią fakty były wystarczające, aby podważyć fałszerskie teoretyzowanie „noworosów”, którzy przemilczali rolę Ukraińców-Zaporożców, a na wszelkie sposoby rozdmuchiwali i wywyższali rolę Katarzyny II oraz rządu Imperium Rosyjskiego w tej sprawie. Książka „Siły zbrojne…”, choć została wydana w małym nakładzie (3000 egzemplarzy), zyskała wysoką ocenę naukowców. Jednocześnie to wydanie było jedynym po długich latach solidnym i obiektywnym badaniem historii kozaczyzny zaporoskiej, czego ukraińska nauka historyczna nie znała od lat 20. Książka stała się bestsellerem, błyskawicznie się rozeszła, bez przesady przeczytali ją wszyscy świadomi Ukraińcy, uczyniła ona nazwisko O. M. Apanowycz znanym na całej Ukrainie. To już wtedy wywołało niezadowolenie możnowładców, których ideologią był rosyjski wielkomocarstwowy szowinizm (takich, trzeba powiedzieć, była większość nawet za czasów, gdy pierwszym sekretarzem KC KPU był Petro Szełest, który miał pewien sentyment do Ukrainy i dawał pewną przestrzeń działalności ukrainoznawców). Dwie solidne monografie, wydane w ciągu ośmiu lat, stanowiły solidną podstawę do obrony pracy doktorskiej, jednak dla Ołeny Mychajliwny najważniejsze były nie stopnie naukowe, a nauka jako taka, więc nie przestaje ona aktywnie opracowywać tematyki kozackiej. Wielką uwagę poświęciła badaniu historii wojskowej Ukrainy, sztuki wojennej Kozaków i ich przywódców — hetmanów i atamanów koszowych. W tym ostatnim przypadku historia Ukrainy i kozaczyzny, w szczególności, personalizowała się, rola jednostki w historii jawiła się w swoim prawdziwym majestacie, a nie w tym poniżeniu, które narzucali jeszcze „klasycy” marksizmu-leninizmu. Oprócz tematyki wojskowej O. M. Apanowycz zwracała się do badania także stosunków politycznych i międzynarodowych kozaczyzny, jej położenia społeczno-ekonomicznego. W czasie, gdy natarczywie propagowano tezę o rzekomo nieprzejednanej walce wewnętrznej starszyzny kozackiej i dołów, o rzekomo głębokim wewnętrznym kryzysie Siczy, wywołanym jej rzekomo archaicznym ustrojem, O. M. Apanowycz kładła nacisk na zewnętrzne przyczyny zniszczenia Siczy (kolonialne natarcie Imperium Rosyjskiego), na postępowość ustroju Siczy, który był doprawdy demokratyczny. Oczywiście, na cały głos o tym mówić wtedy nie można było, ale doświadczonemu czytelnikowi wystarczało i tej informacji, która była przytaczana w tych pracach. Charakterystyczne, że po 25—30 latach O. M. Apanowycz postawi kropki nad „i” i wniesie nowe akcenty w naświetlenie tej strony życia Zaporoża. Podkreśli, na przykład, demokratyczne cechy ustroju państwowego Siczy, obecność u Kozaków, zwłaszcza Zaporożców, farmerskiego typu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wiadomo przecież, że właśnie ta amerykańska (farmerska) droga rozwoju kapitalizmu dała nieocenione przewagi USA nad tymi krajami, gdzie dominowała tak zwana „pruska” droga (kajzerowskie Niemcy, Rosja). Stopniowo wyrastało jądro ukraińskich historyków, którzy odradzali sławne tradycje klasycznej ukraińskiej historiografii, brutalnie przerwane w latach 30. Ważną rolę jako naukowiec i organizator odgrywał F. Szewczenko, w rozkwicie sił twórczych byli M. Brajczewski, J. Daszkewycz, J. Dzyra, J. Isajewycz, O. Kompan i szereg innych. W tej plejadzie ukraińskich historyków zaszczytne miejsce należało także do O. M. Apanowycz. Na przełomie lat 60. i 70. była uznanym autorytetem, z jej zdaniem liczono się w kręgach akademickich, na jej produkcje wychodziły pozytywne recenzje także za granicą, co w tamtym czasie było wielką rzadkością. Do Ołeny Mychajliwny lgnęła młodzież, która szukała rad, konsultacji, która chciała zajmować się historią kozaczyzny, tworzyła filmy kinowe, płótna malarskie na tę tematykę. Zrodziło się o niej ważne i jednocześnie smutne przysłowie: „W sowieckiej Ukrainie tylko jeden kozak, i to — kobieta”. Bo nadszedł rok 1972, który przyniósł zmianę kierownictwa Kompartii Ukrainy. Na miejsce bardziej lub mniej liberalnego w „kwestii ukraińskiej” Petra Szełesta Moskwa postawiła Wołodymyra Szczerbyckiego, który z woli Breżniewa i Susłowa gwałtownie wzmocnił rusyfikatorską politykę na Ukrainie. Aparat ideologiczny KC KPU objął wtedy osławiony Małanczuk. Wtedy jednym pociągnięciem pióra zlikwidowano siedem roczników historycznych, z planów wydawniczych usunięto prawie wszystko, co dotyczyło historii Ukrainy epoki kozackiej, a centralne ukraińskie czasopisma historyczne zaczęły przypominać „Notatnik agitatora”, rozpoczęły się „czystki” także w zespołach twórczych. Nie ominęła „kielich ten” także Instytutu Historii. 12 września 1972 roku zwolniono z niego O. M. Apanowycz, a także O. S. Kompan i J. I. Dzyrę — czołowych specjalistów wydziału feudalizmu. Formalnie zostali oni zwolnieni z powodu redukcji etatów, a faktycznie za dysydentyzm w nauce. Jednocześnie zaczęto drukować pogromowe artykuły, i sam Szczerbycki przez dziesięć lat nie przestawał wzywać do walki z
„idealizacją starożytności, książąt oraz hetmanów”. Pod nóż poszły książki pisarzy Romana Iwaniczuka („Malwy”), Iwana Byłyka („Miecz Areja”), szeregu historyków, w tym monografia O. Apanowycz „Siły zbrojne Ukrainy pierwszej połowy XVIII w.”, popularnonaukowa książka O. Kycenki „Chortyca w legendach i podaniach”… Z druku wycofano wszystkie artykuły Ołeny Mychajliwny, niektóre z nich zostały wydane pod cudzymi nazwiskami. Jej prac nie pozwalano drukować, nie zalecano nawet powoływania się na nie. Był to ciężki cios…. Być pozbawioną pracy twórczej, możliwości zrealizowania swojego ogromnego potencjału — to już wystarczyło, by głęboko zranić duszę każdego człowieka. Była ona jeszcze pod czujnym nadzorem KGB. Na Uniwersytecie Dniepropetrowskim powiedział mi kiedyś (jeszcze jako aspirantowi) pewien historyk, który stał dość wysoko w hierarchii służbowej: „A ty wiesz, że Apanowycz była za samodzielną Ukrainą?”. Był to zwykły chwyt ukrainożerców. Wystarczyło, żeby miejski człowiek mówił w języku ukraińskim, by zapisano go w petlurowców czy banderowców. Usuwano odniesienia do jej książek nawet w wewnętrznych recenzjach, które nie były przeznaczone do druku (sam byłem tego świadkiem w Zaporoskim Instytucie Pedagogicznym w 1975 r.)… W końcu, po ośmiomiesięcznym bezrobociu, Apanowycz przyjęto do pracy w dziale rękopisów Centralnej Biblioteki Naukowej Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, przy czym postawiono ją w surowych warunkach stałej kontroli, kiedy rejestrowano każde jej wyjście na korytarz czy rozmowę telefoniczną. Kiedy, przyjeżdżając do Kijowa i pracując w CBN, udawało się porozmawiać z Ołeną Mychajliwną, to po pięciu minutach rozmowa była przerywana przez niezadowoloną pracownicę działu rękopisów (a może KGB?), która żądała, aby Apanowycz wróciła na stanowisko pracy. Jednak i w tych warunkach O. M. Apanowycz zdołała kontynuować pracę twórczą. Jej wysiłkiem wykonano wielką pracę nad opisem niezinwentaryzowanych dokumentów archiwalnych, wśród których były też materiały archiwalne wybitnych ukraińskich działaczy — historyka sztuki O. P. Nowyckiego, archeologa i etnografa J. P. Nowyckiego, historyków A. H. F. Woronego i M. W. Ostrogradskiego, kijowskiego metropolity Platona; szeregu archiwów rodzinnych, „rozsypów” dokumentów cerkiewnych metropolii kijowskiej itp. Było to niełatwe zadanie, ponieważ trzeba było posiadać dobrą wiedzę z zakresu paleografii, języków obcych, ale zostało ono wykonane z honorem. Wtedy też badaczka, wbrew woli zwierzchnictwa, zwróciła się również do materiałów, tak czy inaczej związanych z historią kozactwa. Zgromadzono niemały materiał, dotyczący bibliologii, marginalistyki. Dość powiedzieć, że przestudiowała 8000 rękopisów i książek, notując ważne zapisy na ich marginesach. W rezultacie możliwe stało się stworzenie cyklu artykułów, wydanych poza granicami Ukrainy (tu i dalej obowiązywały zakazy publikacji dorobku O. M. Apanowycz). Według twierdzeń współczesnych badaczy, to właśnie O. M. Apanowycz „stoi u źródeł dyscypliny naukowej na Ukrainie”, twórczo kontynuując tradycje zapoczątkowane przez A. Petruszewycza, I. Frankę oraz W. Adrianową-Pierietc. I w tych warunkach aktywnie interesowała się życiem społeczno-politycznym. Kiedyś powiedziała mi, że bardzo chce zobaczyć zdjęcie Wałęsy — lidera polskiej „Solidarności” (jego zdjęcia, jak i wszystkich osób nieprzychylnych „sowietom”, próżno było szukać w gazetach ZSRR). Wtedy podpowiedziałem, gdzie szukać: „Jest jego zdjęcie w „Volkstimme” (gazecie partii komunistycznej Austrii)”. Ołena Mychajliwna ucieszyła się: „Koniecznie przejrzę!”. Ciąg dalszy nastąpi. ks. Jurij MYCYK
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki.
Markiz de Custine: „Przedstawiłem Rosję taką, jaka ona jest”. Zrozumiałe jest, dlaczego w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” nie znalazło się miejsce dla francuskiego markiza — Szewczenko nie znał Astolphe’a de Custine’a i nawet nigdy o nim nie wspominał. Mimo to spróbuję wykazać konieczność obowiązkowego zwrócenia na niego uwagi w przyszłych encyklopediach i informatorach szewczenkoznawczych.
Markiz Astolphe Louis Léonor de Custine (1790—1857) — francuski arystokrata, pisarz, podróżnik. Jego dziadek — Adam Philippe de Custine, generał, dowodził Armią Renu Republiki Francuskiej, a ojciec — Armand Louis Philippe François de Custine, był błyskotliwym dyplomatą, już jako dwudziestodwulatek został mianowany przez rząd króla Ludwika XVI ambasadorem przy księciu Brunszwiku. Obaj arystokraci, którzy stanęli po stronie rewolucji francuskiej, zostali przez nią zgilotynowani w latach 1793—1794, co stało się najlepszą rekomendacją dla markiza de Custine’a na dworze Mikołaja I, kiedy jako 49-latek przybył do Petersburga, gdzie wielokrotnie spotykał się z imperatorem. Zapisał nawet: „Dzięki częstym publicznym rozmowom z władcą nawiązałem znajomość z wieloma ludźmi… Widząc, że stałem się przedmiotem szczególnej przychylności ze strony władcy, rzucają mi się na szyję…”. Wszakże po kilku latach Mikołaj I, przeczytawszy książkę „Rosja w 1839 roku”, cisnął nią o podłogę ze słowami: „Moja wina: po co ja rozmawiałem z tym łotrem!”. A markiz de Custine po półtorej dekady, gdy ukazało się już pięć wydań książki, przyznał nawet, że „sukcesowi książki niemało przyczynił się gniew imperatora Mikołaja I…”.
Po raz pierwszy markiz de Custine podróżował w latach 1811—1822, odwiedził Anglię, Szkocję, Szwajcarię, Włochy. O tych podróżach wydał książki w 1830 i 1835 r., a następnie w 1838 r. opublikował notatki z podróży po Hiszpanii. Oprócz tego napisał szereg powieści obyczajowych, występował z publikacjami na polu teatralno-dramatycznym i beletrystycznym.
Lecz wszystkie te godne prace należały do swoich czasów, a w pamięci przyszłych pokoleń pozostała książka de Custine’a „La Russie en 1839” („Rosja w 1839 roku”). Monarchista z przekonań, markiz wyruszył do absolutystycznej Rosji z nadzieją znalezienia w niej rękojmi porządku i spokoju w skali światowej. Po trzech miesiącach powrócił do ojczyzny jako zdecydowany przeciwnik monarchii absolutnej i przekonany zwolennik rządów przedstawicielskich: „…Jadąc z zamiarem uzyskania od rządu samowładnego nowych argumentów przeciwko despotyzmowi… byłem wstrząśnięty zbrodniami samowładztwa, czyli tyranii…”.
Przypomnę, że Custine trafił do Petersburga przez Zatokę Fińską na parowcu „Mikołaj I” w pierwszej dekadzie lipca 1839 r., miesiąc później odwiedził Moskwę, następnie Niżny Nowogród, a już we wrześniu wyruszył z Moskwy przez Petersburg do Berlina, dokąd przybył na początku października 1839 r. Pozostaje tylko dziwić się, że w tak krótkim czasie cudzoziemiec nie tylko po ludzku rozczarował się rządami samowładnymi, ale i naukowo precyzyjnie określił ich mentalne, zgubne wady, wykrystalizował systemowe charakterystyki mikołajowskiej Rosji — „to bezżywe ciało, kolos… którego wszystkie członki słabną, jednakowo pozbawione siły!”. Oczywiście naiwnie byłoby sądzić, że Francuz przed podróżą do Rosji nie zebrał dostępnych mu informacji. Dość powiedzieć, że zapoznawał się z „Historią państwa rosyjskiego” M. M. Karamzina, na którego wielokrotnie powołuje się w swojej książce.
Jednak Custine samodzielnie zanurzył się w historyczny sens rosyjskiego życia i tak samo samodzielnie wyciągnął wnioski oraz przepowiednie ze swojej najsłynniejszej podróży, w szczególności o przyszłej „strasznej rewolucji” w Rosji:
„W narodzie, który tak długo uciskają,
pasje długo kipią, zanim dojdzie do wybuchu;
niebezpieczeństwo od czasu do czasu się przybliża, zło nie ustępuje…
może być, nawet nasi wnukowie nie zobaczą wybuchu,
ale my już dzisiaj możemy przepowiedzieć, że jest on nieunikniony,
chociaż nie wiemy, kiedy dokładnie on nastąpi”.
T. Szewczenko. Autoportret. 1843 r.
Wnukowie pokolenia Custine’a zobaczyli i odczuli rosyjskie rewolucje…
Nie ma wątpliwości, że sam Custine nie gorzej od potomnych uświadomił sobie historyczne przeznaczenie swojej wizyty w Rosji, w tym dla „przyszłego losu świata”. Najbardziej przekonująco świadczy o tym jego przedmowa do drugiego wydania książki w Paryżu (1843 r.):
„Objechałem większą część cywilizowanego świata i podczas tych podróży wszystkimi siłami starałem się poznać tajne sprężyny, które poruszają życiem imperiów… Rosjanie pozostaną mną niezadowoleni, ale w głębi duszy mi wybaczą — to uświadomienie mi wystarczy. Każdy Rosjanin, jeśli jest porządnym człowiekiem, potwierdzi, że jeśli nawet dopuściłem się, z braku czasu, błędów w szczegółach, w całości przedstawiłem Rosję taką, jaka ona jest”.
Powiem więcej, kiedy rozpoczęła się wojna krymska 1853–1856 i niemało wad Rosji, nazwanych przez autora, wyraźnie wyszło na jaw, ukazało się w 1854 r. piąte wydanie książki, w przedmowie do którego Custine napisał, że „chce być usłyszany przez cały świat i dlatego zdecydował się wypuścić tanie wydanie mojej książki, wydanie dla ludu”. Charakterystyczne, że wtedy nazwał ją „La Russie”, przeciwstawiając ponadczasową Rosję światu.
W Rosji, moim zdaniem, najsilniej i najwyraźniej potwierdził jego rację A. I. Hercen, który przyznał w dzienniku:
„Ciężkie wrażenie od tej książki dla Rosjanina, głowa chyli się na piersi, a ręce opadają; i ciężko od tego, że czujesz straszną prawdę, i żal, że obcy dotknął bolesnego miejsca…”. I znowu: „Książka ta dla mnie jest niby torturą, jak kamień przywalony do piersi; nie patrzę na jego pomyłki, podstawa jego przekonań jest słuszna. I to straszne społeczeństwo, i ten kraj — Rosja…”.
M. W. Gogol w ogóle nie wątpił, że
Custine wydał „swoje zapiski właśnie po to, żeby pokazać Europie Rosję od złej strony…”.
Mychajło Słaboszpycki: „To wyrok Custine’a”
Wprawdzie u współczesnych moskiewskich interpretatorów antyrosyjskiej książki francuskiego markiza najpoważniejszym argumentem jest, zdaje się, twierdzenie, że, jakoby, „Custine jest bardzo różny”. Rzeczywiście, nie można zgodzić się z M. W. Gogolem, który widział w książce Custine’a jedynie pierwotną „rozpuszczoną nienawiść” do Rosji. Rzecz nie w tym, że markiz zapewniał czytelnika: „Swoją opowieść prowadziłem bez osobistej nienawiści”. Rzecz w tym, że, sądząc po historycznych potwierdzeniach w czasie słuszności markiza, on jednak był lub starał się być uczciwym, obiektywnym, uświadamiając sobie, że istnieją „dwa narody — Rosja, jaka ona jest, i Rosja, jaką ją pragną przedstawić przed Europą”. Dlatego zdołał opisać Rosję, jaką ona naprawdę była. Francuz nie ukrywał swoich sympatii, jeśli one powstawały. Nawet oświadczył, że książka „pełna jest pochwalnych spostrzeżeń, które czynią jeszcze surowszymi uwagi potępiające”. Powiedzmy, markiz niejednokrotnie zachwycał się rosyjskimi chłopami, odnotowywał ich zaradność, umiejętność przetrwania w niełatwych warunkach, a jeszcze — śpiewania. Wprawdzie, najważniejsze polega w końcu na wniosku Custine’a z jego życzliwego stosunku do ujarzmionego rosyjskiego narodu: „Ciężkie wrażenie, które nie opuszcza mnie od czasu, gdy żyję w Rosji, wzmacnia się od tego, że wszystko mówi o naturalnych zdolnościach uciemiężonego rosyjskiego narodu. Myśl o tym, czego by on osiągnął, gdyby był wolny, doprowadza mnie do szaleństwa”. Z własnego życiowego i naukowego doświadczenia wiem, że w atmosferze każdego kraju rozlane jest coś niewidzialnego i niewyczuwalnego w dotyku, ale ważnego dla ludzkiej duszy, która się do niej przytuliła. Dla wysokiej prawdy badania historycznego, nawet opowieści z podróży, skrajnie ważne jest wykrycie i odtworzenie tego narodowego fenomenu, i markiz de Custine błyskotliwie zrealizował to, dokładnie nazywając syntetyczną dla całej Rosji cechę — strach: „W Rosji wszystko jest smutne podwójnie — od strachu przed władzą i od braku słońca!..” Zauważę, że Francuz dosłownie postrzegał Rosję jako północny, zimny kraj, w którym biegun jest niedaleko od Petersburga, a „Syberia zaczyna się od Wisły…” Lecz o lodowatym strachu u niego powiedziano nieodparcie: „W Rosji strach zastępuje, ściślej, paraliżuje myśl… Cokolwiek by tam nie mówili krótkowzroczni ustawodawcy, strach nigdy nie będzie mógł stać się duszą zorganizowanego społeczeństwa, bo on nie tworzy porządku, a tylko przykrywa chaos…” Zatem, tam, gdzie panuje strach, nie ma ludzkiego szczęścia: „W Rosji, moim zdaniem, ludzie są pozbawieni prawdziwego szczęścia bardziej niż w jakiejkolwiek innej części świata. U siebie w domu my także nie czujemy się szczęśliwi, ale wiemy, że szczęście zależy od nas samych; w Rosji szczęście jest niemożliwe zupełnie”. To przerażające odkrycie bolało go, przerażało go i wdarło się w ostateczne podsumowanie znajomości Custine’a z Rosją w 1839 r.: „Dopiero pożywszy w tej pustyni, gdzie nie ma spokoju, w tym więzieniu bez oddechu, zaczynasz odczuwać całą wolność, daną narodom w innych krajach Europy, jakikolwiek by tam sposób rządzenia nie był przyjęty… W Rosji, nie zmęczę się powtarzać, wolności nie ma w niczym… Zobaczywszy na własne oczy ten kraj, ktokolwiek będzie rad żyć w jakimkolwiek innym kraju. Zawsze pożytecznie jest wiedzieć, że istnieje na świecie państwo, w którym nie do pomyślenia jest szczęście, bo z samej swojej natury człowiek nie może być szczęśliwy bez wolności”. Nasz współczesny M. F. Słaboszpycki sprawiedliwie i dokładnie podsumowuje: „To wyrok Custine’a”. Francuski markiz był daleki od historycznego losu Małorosji w kleszczach imperium. Wprawdzie, właśnie on, jak wiadomo, po raz pierwszy oświadczył, że Rosja „przy całej jej nieogarniętości — nie jest niczym innym, jak więzieniem, klucz od którego jest w rękach imperatora”. To znaczy, trzeba rozumieć, i więzieniem narodów, które ją zamieszkiwały. Jedynie Szewczenko w pełni ujawnił w genialnym sarkazmie prawdziwą tragedię wielonarodowego samowładczego imperium: U nas zaś i świata, jak na złość — Jedna Syberia nieprzebyta, A więzień! a ludu!.. Że i zliczyć! Od Mołdawianina do Fina We wszystkich językach wszystko milczy, Bo błogosławi! Przypomnę współbrzmiącą ostrą maksymę z książki „Rosja w 1839 roku”: „Milczenie rządzi życiem i paraliżuje je”. Astolphe de Custine jasno rozumiał szczególne niebezpieczeństwo wewnętrznych wybuchowych problemów wieloplemiennej Moskowszczyzny: „Wyobraźcie sobie wrzenie republikańskich namiętności (przecież przy rosyjskim imperatorze panuje mniemana równość) w ciszy despotyzmu — przerażające połączenie, zwłaszcza w świetle tej przyszłości, którą ono przepowiada światu. Rosja — szczelnie zakorkowany kocioł z wrzącą wodą, przy czym stoi on na ogniu, który rozgorzewa coraz silniej i silniej. Boję się, żeby on nie wybuchł. I nie ja jeden się boję”. Taras Szewczenko: „Długo we dwoje chodzili, jak puchacze nadęci” Pojawienie się w tym dramatycznym kontekście Custine’a postaci Szewczenki, moim zdaniem, jest naturalne. Rzeczywiście, dawno znane są przypuszczenia, że w Moskwie Szewczenko zapoznał się przez O. M. Bodiańskiego z treścią książki Custine’a, chociaż nie jest to sprawdzalne dokumentami. Wprawdzie, w komentarzach do poematu „Sen” (1844 r.) w pierwszym tomie Pełnego zbioru dzieł Szewczenki (2001 r.) zauważono, że w bezlitosnych i dokładnych wierszach o żonie Mikołaja I Aleksandrze Fiodorownie, „nie wykluczone… odbił się opis”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
cesarzowej w książce de Custine’a…”. Tym bardziej, że markiz dostąpił zaszczytu wielokrotnego spotkania i rozmawiania z nią, czyli przyjrzenia się z bliska. Prawda, kategorycznie zaprzecza temu wybitny szewczenkoznawca J. J. Barabasz, który uważa, że “nie mamy żadnych, choćby pośrednich, świadectw znajomości poety z książką markiza”3. Właśnie o nich — świadectwach pośrednich — bo dokumentalnych nie ma i nie będzie, chcę przypomnieć. Rzecz w tym, że właśnie w książce Custine’a opowiadano o “nadmiernej chudości” rosyjskiej cesarzowej oraz o tym, że nerwowe konwulsje zniekształcały rysy jej twarzy, “zmuszając czasami nawet do potrząsania głową”. Custine tłumaczył to skutkami wstrząsu, wywołanego wystąpieniem dekabrystów w dniu koronacji jej męża na panowanie: “Ona nigdy nie mogła wyzdrowieć z wzburzenia, przeżytego przez nią w dniu wstąpienia na tron”. Jeśli być dokładnym, to chodziło o samo powstanie dekabrystów, a koronacja długo była odkładana z powodu nerwowej choroby cesarzowej, na którą cierpiała całe życie. W imię sprawiedliwości odnotuję, że Custine pisał: “Cesarzowa jest nadzwyczaj elegancka i… cała jej figura tchnie niezgłębionym urokiem… Ona jest więcej niż cesarzową, ona jest kobietą”. Nic podobnego w satyrycznym poemacie Szewczenki z elementami groteski i motywami tragizmu nie ma; poeta był szczególnie bezlitosny dla carycy: ...a tuż i sam, Wysoki, gniewny, Występuje; obok niego Caryca-nieboga, Jak opieńka zasuszona, Cienka, długonoga, A jeszcze, na nieszczęście, biedaczka Potrząsa głową. Więc to jest ta bogini! Nieszczęście z tobą. Zatem Szewczenko nie potrzebował wskazówek markiza w ocenie carycy, mogły go zainteresować jedynie, być może, nieoczekiwane dokładne zewnętrzne charakterystyki jej wyglądu. Między innymi, Custine przyznawał, że “z całych sił opiera się sympatii, którą car w nim wywołuje”, podczas gdy u Szewczenki nienawiść do cara jest wmontowana na poziomie genetycznym, jest porównany do niedźwiedzia, który wypełzł “niby z legowiska”, “car bełkocze”, on jest “opuchnięty, aż posiniał, kac przeklęty go męczył”. Wśród poszczególnych chwil, zaobserwowanych przez Custine’a i przekazanych przez O. M. Bodianskiego dla Szewczenki, mogła być opowieść o tym, jak trzymał się wśród ludzi Mikołaj I: “On zawsze pozuje i dlatego nigdy nie bywa naturalnym…” Custine twierdził, że car nosił gorset, aby “wciągnąć żołądek i piersi”. U Szewczenki powiedziano krótko i zabójczo o carze i carycy: “Długo we dwoje chodzili, jak puchacze nadęte”. Oczywiście, nie odrzucam przypuszczenia niektórych szewczenkoznawców, że carycę Szewczenko “być może, miał okazję widzieć w Petersburgu i słyszeć o niej opowieści K. P. Briułłowa”. Tak to już jest, ale do komedii “Sen”, napisanej niedługo po spotkaniu z O. M. Bodianskim, poeta ani razu nie wspomniał Mikołaja I i Aleksandry Fiodorowny w swoich poezjach. Zatem nie warto odrzucać wersji, związanej z Astolphe’em de Custine’em, a dokładniej — z jego książką. Jak, mimo wszystko, mógł zapoznać się z nią Szewczenko? W poważnych pracach historycznych wspomina się dziennik M. I. Pogodina, w którym są świadectwa, że czytał on Custine’a w 1844 r., czasami razem z O. M. Bodianskim. W jednym z zapisów dziennikowych odnotowano, że O. M. Bodianski opowiedział wszystko przeczytane razem z M. I. Pogodinem ich wspólnemu znajomemu. Całkiem prawdopodobne, że ogólną treść książki Custine’a i poszczególne jej wątki O. M. Bodianski przekazał także Szewczence, co później pośrednio odbiło się na satyryczno-karykaturalnym portrecie Mikołaja I i cesarzowej w komedii “Sen”. Jednak nikt nie zwracał uwagi na to, że O. M. Bodianski czytał książkę Custine’a z M. I. Pogodinem dopiero w grudniu 1844 r., podczas gdy autograf poematu “Sen” datowany jest na 8 lipca 1844 r. Zatem O. M. Bodianski mógł opowiedzieć Szewczence o treści książki tylko w lutym 1844 r., podczas ich pierwszego spotkania. Pewnie tak było, bo trudno nawet wyobrazić sobie, że fanatyczny bibliofil O. M. Bodianski nie zapoznał się z książką markiza de Custine’a jeszcze w 1843 r., kiedy dopiero co pojawiła się w Rosji i mówiła o niej cała moskiewska elita4. A. I. Hercen wspominał: “Nie znam ani jednego domu, porządnie utrzymywanego, gdzie nie znalazłoby się dzieło Custine’a o Rosji”. W dzienniku historyka i męża stanu M. A. Korfa zanotowano, że książka Custine’a “naturalnie, surowo zabroniona, ale całe koło arystokratów ją przeczytało…”, a krytyk P. W. Annenkow świadczył, że “książka czytana była u nas powszechnie”. Dobrze znając Ukraińca z Warwy O. M. Bodianskiego, który z zachwytem pisał, że Szewczenko “i piórem, i paletą jednakowo włada” i uważał go za “przewodnika” ukraińskości, krótko rekonstruuję sytuację ich pierwszego spotkania w lutym 1844 r. Osyp Maksymowycz przygotowywał się do niego, o czym świadczy znaleziona przeze mnie artykuł profesora w “Moskowskich Wiedomostiach” z 12 lutego 1844 r., czyli w dniu przyjazdu poety do Moskwy, w którym mowa była o książce Szewczenki “Czyhyryński Kobzar i Hajdamacy”. Ze swojej strony, poeta, od razu zrozumiawszy niemałe możliwości twórcze historyka, intelektualisty O. M. Bodianskiego, w rozmowach z nim dosłownie chłonął nową wiedzę, wypróbowywał swoje projekty, idee… Nie przypadkiem niedługo po znajomości, w czerwcu 1844 r., Szewczenko zwracał się właśnie do O. M. Bodianskiego w sprawie “Malowniczej Ukrainy”: “… Ja rysuję teraz Ukrainę — i dla historii proszę o waszą pomoc… tekst historyczny będziecie wy komponować…” O. M. Bodianski był szczęśliwy z tego, że Szewczenko, przybywszy do Moskwy, pragnął wszystko widzieć, słyszeć i wiedzieć5, a książka Custine’a była wtedy pierwszą literacko-polityczną sensacją, i profesor w żadnym wypadku nie mógł nie opowiedzieć o niej Szewczence! Inna rzecz, że praworządny i ostrożny poddany imperium O. M. Bodianski nigdzie i nigdy nie wspominał o tym i, oczywiście, prosił także Szewczenkę, aby postąpił tak samo. Ciekawe, że Custine nazwał wszystko widziane w carskim otoczeniu komedią: “Rosyjski dwór przypomina teatr, w którym aktorzy zajęci są wyłącznie generalnymi próbami… Aktorzy i teatr bezpłodnie spędzają swoje życie, przygotowując, poprawiając i udoskonalając publiczną komedię…” Gatunek swojego poematu Szewczenko określił jako komedię na wzór “Boskiej komedii” A. Dantego, której pierwsza część — “Piekło” wyszła w 1842 r. w rosyjskim przekładzie. Taras Szewczenko: “Może, Moskwa wypaliła…” W poemacie Szewczenki “Sen” jest niemało wersów, współbrzmiących z Custine’owskimi. Powiedzmy, właśnie Francuz pisał o wyjątkowo nieprzyjemnym wrażeniu od słynnego pomnika Piotra I w Petersburgu. Mówiąc, że człowiek na koniu nie jest ani antycznym, ani współczesnym, a jakimś Rzymianinem epoki Ludwika XV. W jednym ze współczesnych (!) rosyjskich komentarzy do tych słów powiedziano, że “w swojej ocenie tego pięknego dzieła sztuki… Custine okazał się zupełnie osamotniony”6. Oczywiście, że o Szewczence komentatorzy nawet wspominać bali się, bo to przecież u niego skondensowano w zabójczo-sarkastycznych wersach:
A na koniu siedzi okrakiem, W świcie — nie świcie, I bez czapki. Jakimś listem Głowa powita. I dalej niszczycielskie słowa Szewczenki: ...Rękę wyciąga Jakby świat cały chciał Zagarnąć... Uwagę zwraca podobieństwo wierszy u Custine’a i Szewczenki o newskich nabrzeżach: „Nabrzeża Petersburga należą do liczby najpiękniejszych budowli w Europie…” (Custine); „A brzeg obszyty cały kamieniem. Dziwię się, jak nieprzytomny!” (Szewczenko), a szczególnie uderza podobieństwo postrzegania przez nich niemiłosiernego carskiego stosunku do budowniczych Petersburga: „Ziemia wyślizguje się spod nóg, no i co? Zrobimy bruk z kamienia i na nim wzniesiemy nasze pyszne miasto. Tysiące ludzi zginie przy tej pracy. Nic nie szkodzi! Za to będziemy mieć europejską stolicę i sławę wielkiego miasta”. Stokroć silniej i gniewniej pisał w poemacie „Sen” Szewczenko, który wiedział o wiele więcej od Custine’a, w szczególności o śmierci przy budowie Petersburga za czasów Piotra I dziesiątek tysięcy ukraińskich kozaków: „O carze podły, Carze przeklęty, łukawy, Aspidzie nienasycony! Coś ty zrobił z kozakami? Bagna zasypałeś Szlachetnymi kośćmi; Postawiłeś stolicę Na ich trupach katowanych!” Te słowa włożone są przez poetę w usta czernihowskiego pułkownika, hetmana nakaznego P. Ł. Połubotka, który zakończył życie w Twierdzy Pietropawłowskiej w 1723 r., ale w rzeczywistości Petersburg wznoszono za czasów I. S. Mazepy. W ten sposób, jak słusznie zauważa W. O. Szewczuk, budowa stolicy imperium wyrasta do uogólnienia — państwo rosyjskie w ogóle wyrosło w znacznej mierze na ukraińskich kościach. Ciekawe, że R. M. Łubkiwski, dotykając książki Custine’a, w której markiz szczególnie skarżył się na brak w Rosji choćby jednego głosu protestu przeciwko nieludzkości carskiego samowładztwa, swego czasu słusznie zauważył: „Tak więc — Custine tego nie mógł wiedzieć — taki głos się znalazł: w osobie Szewczenki. Jego wyzwanie rzucone samowładztwu — to i osobista inicjatywa, i pośredni protest ludzkości przeciwko zagrożeniu europejskiej cywilizacji światowej. To, co dociekliwi cudzoziemcy, odwiedziwszy Petersburg, Moskwę, Niżny Nowogród, kwalifikują jako koszmar, Szewczenko w poemacie-wizji „Sen” traktuje jako istotę całościowego, fundamentalnie przemyślanego, głęboko zakorzenionego w historycznej perspektywie Systemu. System ucisku obcych, a przede wszystkim Ukraińców, miał strukturę, ideologię, mechanizmy. Najważniejszym z nich dla konsekwentnego wykorzeniania ukraińskości carskie imperium wybrało kompleks małorosyjskości — należy zauważyć, długowieczny i niemal niezawodny kompleks. Najstraszniejsze w tym diabelskim kompleksie — zdolność wgryzania się w zdrową narodową tkankę i płodzenia zabójczych przerzutów antyukraińskości”7. Nie wiemy i nie dowiemy się, jak szczegółowo i głęboko przekazał sumienny Osyp Maksymowycz poecie treść książki francuskiego podróżnika, ale z pewnością niespokojny i wrażliwy poeta od razu pojął historyczny fenomen dzieła w kontekście czasu, poczuł jego antynikołajowskie ukierunkowanie, organiczną zgodność głównych wniosków z jego myślami, na przykład z taką: „Kiedy słońce jawności wzejdzie wreszcie nad Rosją, oświetli tyle niesprawiedliwości, tyle przerażających okrucieństw, że cały świat zadrży…” Wпрочем, w ogóle naiwnie jest myśleć, że francuski arystokrata mógł być nauczycielem czy nawet podpowiadaczem ukraińskiego poety narodowego w rozumieniu Rosji. Powiedzmy, naiwne jest takie obecne twierdzenie: „Szewczenko powtórzył w poemacie „Sen” jedną z najważniejszych tez markiza o tym, że despotyzm i tyrania — to bliscy krewni…” Tutaj szczególnie ważne jest pamiętanie o przestrogach J. J. Barabasza. Bo śmiesznie jest polegać na tezie o tym, jakoby narodowy Kobziarz po raz pierwszy dowiedział się o tym od niepozbawionego talentu Francuza i tylko przekazał jego słowa! Nie przypadkiem I. M. Dziuba i M. H. Żułynski odnotowali niepomyślaną dla tamtego czasu bezstraszność i polityczną mądrość Szewczenki wobec carów, despotyzmu, tyranii. Kiedyś w rozmowie ze mną na ten temat P. M. Mowczan powiedział o Szewczence: „Spojrzenie Europejczyka”. To bardzo trafne! Zatem chodzi o współbrzmienie idei i myśli, które ujawnia rdzenne uczestnictwo Szewczenki w epoce historycznej oraz jego zdumiewającą wrażliwość na zagrożenie ze strony Rosji-Moskowszczyzny, przede wszystkim wobec Ukrainy: „Ukrainy dalekiej, Może, już nie ma …………………. Może, Moskwa wypaliła I Dniepr spuściła W sine morze…” W tej duchowej przestrzeni nawet wyobrazić sobie nie mogę, że Szewczenko nigdzie, nigdy, niczego, od nikogo nie słyszał o niezrównanej książce de Custine’a „Rosja w 1839 roku”. Przypuszczalna wersja o tym, że zrobił to O. M. Bodianski w lutym 1844 r. w Moskwie, wydaje mi się ważna dla dalszych badań. Ciekawa, drażniąca i pobudzająca dla poety informacja, moim zdaniem, emocjonalnie-niewidzialnie sfrunęła nad wierszem „Czyhrynie, Czyhrynie…”, napisanym w Moskwie 19 lutego 1844 r., a następnie wyrosła w poemacie „Sen”… Na zakończenie przypomnę, że dziesięć lat temu książka Custine’a w skróconej formie ujrzała światło dzienne w opracowaniu O. Merczanskiego8. Już wspomniany M. F. Słaboszpycki, który napisał posłowie do niej, nazwał ten utwór swoistym exposé pracy Custine’a „Rosja w 1839 roku”: „W niej wyłożono najbardziej wymowne epizody i najważniejsze momenty ideowe książki, przeplatane komentarzami kompilatora i autora przedmowy Dmytra Doncowa”. Wszystko właśnie tak, i jest to bardzo ważna publikacja! Jednak wreszcie konieczne jest wydanie pełnego tłumaczenia na język ukraiński książki markiza Astolphe’a de Custine’a „Rosja w 1839 roku” (oczywiście z oryginału, a nie z rosyjskiego wydania)9 z najnowszymi szczegółowymi komentarzami naukowymi. Wпрочем, opowieść o wirtualnych echach Szewczenki z książką Custine’a kontynuować będziemy w następnym artykule. ————————————— 1 Na to zwrócił uwagę M. W. Gogol, który w „Wybranych miejscach z korespondencji z przyjaciółmi” podkreślił, że Custine „nie mógł ukryć zdumienia swego na widok prostych mieszkańców wiejskich chat naszych”. Przy okazji, biorąc pod uwagę to, że wspomniany zbiór publicystyczny M. W. Gogola ujrzał światło dzienne 31 grudnia 1846 r. (według starego stylu), przekonujemy się, że pisarz zapoznał się z książką de Custine’a wkrótce po jej publikacji. 2 M. W. Gogol w szkicu „Rozmyślania Mazepy” (około 1834 r.) wywnioskował, że naród rosyjski, „właściwie należący do Piotra od dawna, <poniżony> niewolnictwem i <despotyzmem>, poddawał się, choć z narzekaniem”. 3 Barabasz J. „Kiedy zapomnę ciebie, Jeruzalem…” Gogol i Szewczenko. Studia porównawczo-typologiczne. — Charków: Akta, 2001. S. 101. 4 Pierwsze wydanie książki „Rosja w 1839 roku” ujrzało światło dzienne w Paryżu w maju 1843 r. i tak szybko się wyprzedało, że już w listopadzie tego samego roku wyszło drugie wydanie w nakładzie 3 tys. egzemplarzy. W Rosji książkę zakazano natychmiast — 1 (13) czerwca 1843 r., ale ona już trafiła na Ukrainę i dalej była przywożona nielegalnie. 5 Zob. szczegółowo: Melnyczenko W. „Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”. Taras Szewczenko i Osyp Bodianski. — M.: OLMA Media Grupp, 2008; Melnyczenko W. Jak Taras Szewczenko ucieszył Osypa Bodianskiego // Słowo Proświty, 8–14 listopada 2018 r. 6 Custine A. Rosja w 1839 roku. — M.: Zacharow, 2007. S. 313. 7 Poświęcenie: Zbiór literacko-artystyczny / pod redakcją R. Łubkiwskiego. — Lwów, 2003. S. 241. 8 Astolphe de Custine. Prawda o Rosji: Dziennik podróży. — K.: Jarosławiw Wał; Ukraiński pisarz, 2009.
9 Pierwszy pełny przekład książki de Custine'a w Rosji zob.: Astolphe de Custine. Rosja w 1839 roku: W 2 t. — Moskwa: Wydawnictwo imienia Sabasznikowych, 1996.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła MUSZYNKA, Preszów, Słowacja. Smutna wiadomość nadeszła dzisiaj, 18 sierpnia, z Bratysławy — w 103. roku życia przestało bić serce koryfeusza słowackiej i czeskiej ukrainistyki, członka zagranicznego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy dr. Mykoły Newrłego. Urodził się 15 listopada 1916 roku w Rostowie nad Donem w rodzinie czeskiego emigranta Jaroslava Nevrlego — filologa, oraz galicyjskiej Ukrainki Olhy z domu Rudnyckiej — nauczycielki, deportowanych tam przez rosyjskie władze wojskowe (jako potencjalnych wrogów Rosji) z Zachodniej Ukrainy na początku I wojny światowej. Pod koniec wojny rodzina Newrłych przeniosła się na Ukrainę Wschodnią. W Charkowie ojciec pracował jako nauczyciel w szkołach średnich i tłumacz ludowego komisarza oświaty Mykoły Skrypnyka, a syn uczył się w technikum samochodowym. W czasie wielkiego głodu i terroru politycznego w 1933 roku rodzinie udało się przenieść do Czechosłowacji. Znalazłszy się na Zakarpaciu, ojciec — autor pierwszego podręcznika języka ukraińskiego z pisownią fonetyczną (Gramatyka języka ukraińskiego w dwóch częściach. — Użhorod, 1937, 1938) — wykładał język ukraiński w Użhorodzkim Żeńskim Seminarium Nauczycielskim. Syn Mykoła w 1935 roku wstąpił do piątej klasy Użhorodzkiego Gimnazjum Państwowego, gdzie jego nauczycielami i mentorami stali się Iwan Pańkewycz, Wołodymyr Birczak, Andrij Ałyskewycz oraz inni ukraińscy patrioci. Po okupacji Karpato-Ukrainy przez armię węgierską w marcu 1939 roku władze węgierskie deportowały rodziców i siostrę do Czech, a Mykołę aresztowały. Z wielkimi trudnościami ojcu, poprzez organy protektoratu, udało się uwolnić syna z więzienia. Po zdaniu egzaminów maturalnych w Jarosławskim Gimnazjum Ukraińskim (Polska), Mykoła na początku sierpnia 1940 roku wstąpił na wydział slawistyki niemieckiego Uniwersytetu Karola w Pradze (wszystkie czeskie uczelnie zostały przez władze niemieckie zamknięte), a równolegle studiował tam na wydziale filozoficznym Ukraińskiego Uniwersytetu Wolnego. Na UUW jego profesorami byli Ołeksandr Kołessa, Augustyn Wołoszyn, Iwan Mirczuk i inni. Zarówno Uniwersytet Karola, jak i Ukraiński Uniwersytet Wolny ukończył z powodzeniem wiosną 1945 roku. Powojenne władze czechosłowackie nie uznały dyplomów tych uniwersytetów i M. Newrły musiał powtórzyć cały kurs nauki na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze, który ukończył z powodzeniem w 1948 roku. Ponieważ odmówił wstąpienia do partii komunistycznej, miejsca w Pradze dla niego nie znaleziono. Powrócił do rodziców do Czeskich Budziejowic, gdzie wykładał język rosyjski w szkole średniej. Tam ożenił się z Czeszką Libuszą Tesaržikovą, która z czasem bezbłędnie opanowała język ukraiński i stała się wierną towarzyszką jego życia. 24 sierpnia 1949 roku urodziła im się córka Ola. W Czeskich Budziejowicach (później w Brnie) M. Newrły założył i kierował kółkiem tłumaczy literatury ukraińskiej. Przekłady członków kółka, uzupełnione tłumaczeniami praskiej grupy tłumaczy, kierowanej przez Oresta Zyłynskiego, weszły do antologii poezji ukraińskiej „Vitazit a zit” (Praga, 1951). Była to pierwsza, a pod względem liczby przedstawionych poetów do dziś niedościgniona antologia poezji ukraińskiej w przekładzie na język czeski. Zawiera ona 204 wiersze 52 poetów od najdawniejszych czasów do końca lat 40. XX wieku. W 1950 roku M. Newrły na Uniwersytecie w Brnie obronił pracę doktorską na temat „Życie i twórczość Iwana Franki”, uzyskując za nią tytuł doktora filozofii (PhDr.). Od tego czasu tematyka frankowska stała się wiodącą w jego działalności naukowej. Poświęcił jej szereg artykułów oraz czeskojęzyczną monografię „Iwan Franko — ukraiński poeta-rewolucjonista” (Praga, 1952; drugie wyd. 1958). W kilkudziesięciu pracach badał życie i twórczość T. H. Szewczenki. Osobno ukazały się książki: „Nieśmiertelny Szewczenko” (Preszów, 1954) oraz w języku słowackim — „Taras Sevcenko — revolucny basnik Ukrajiny” (Bratislava, 1960). Kiedy na początku lat 50. Preszowszczyzna wkroczyła na drogę tzw. „ukrainizacji”, M. Newrły jako jeden z pierwszych nawiązał współpracę z miejscowymi instytucjami ukraińskimi. W 1956 r. przeniósł się z Brna do Bratysławy, gdzie w Naukowo-Badawczym Instytucie Pedagogiki opracowywał programy i podręczniki dla szkół ukraińskich na Preszowszczyźnie oraz brał udział w letnich kursach przekwalifikowania nauczycieli. W 1963 r. został przyjęty do pracy w Instytucie Literatury Słowackiej i Światowej Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Tam w 1965 roku wydał indeks „Bibliografia słowackich prac ukrainoznawczych (1945—1964)”, który obejmuje 2117 pozycji. W 1966 r. obronił dysertację „Ukraińska poezja radziecka lat 20.” na stopień kandydata nauk filologicznych (CSc.). W drugiej połowie lat 60., wykorzystując tymczasową polityczną „odwilż”, M. Newrły opublikował całą serię gruntownych artykułów o awangardowych nurtach w literaturze ukraińskiej lat 20.: futuryzmie, ekspresjonizmie, neoromantyzmie, neoklasycyzmie itd.; o represjonowanych pisarzach ukraińskich („Rozstrzelane Odrodzenie”) oraz pisarzach, którzy z różnych przyczyn znaleźli się na emigracji. Tematy te w Związku Radzieckim i Czechosłowacji były pod surowym zakazem. Nie wolno było o nich nawet wspominać. W tym samym czasie opracował i wydał kompleksowe zbiory artystyczno-badawcze utworów Bohdana Ihora Antonycza „Pierścienie młodości” (Preszów, 1965) oraz Dmytra Falkiwskiego „Zranione dni” (Preszów, 1969), które w Związku Radzieckim również były „na indeksie”. M. Newrły w atmosferze procesów demokratycznych w Czechosłowacji drugiej połowy lat 60. spojrzał na nowo także na utwory znanych ukraińskich pisarzy radzieckich M. Rylskiego, P. Tyczyny, W. Sosiury, M. Bażana i innych. W czasie tzw. „zastoju” w Związku Radzieckim i „normalizacji” w Czechosłowacji (lata 70.-80.) jego dostęp do łamów wydawnictw Ukrainy oraz ukraińskich wydawnictw Czechosłowacji był ograniczony. W ramach czystek politycznych został wysłany z pracy w Słowackiej Akademii Nauk na wcześniejszą emeryturę. Prawie cztery lata pracował nad „Słownikiem słowacko-ukraińskim” Petra Bunhanycza (Bratysława, 1985) bez roszczenia sobie praw do współautorstwa. Przełomowy w jego życiu stał się rok 1987, kiedy podczas gorbaczowowskiej „pieriestrojki” i „głasnosti” także na Ukrainie zaczęto wypełniać „białe plamy” w literaturze. Mykoła Newrły jako jeden z pierwszych zaczął popularyzować na Ukrainie twórczość pisarzy ukraińskiej emigracji politycznej, publikując w najpopularniejszym ukraińskim czasopiśmie „Ukraina” serię artykułów ze wspomnieniami o O. Olesiu, Je. Małaniuku, O. Burhardcie (Juriju Klenie), O. Olżyczu, L. Mosendzu, O. Stefanowyczu, S. Hordynskim, I. Kaczurowskim i M. Sytnyku. W innych czasopismach opublikował wspomnienia o I. Kułyku, W. Sosiurze, M. Bażanie, B. Bednarskim, A. Harasewyczu, I. Pańkewyczu, O. Zyłynskim, I. Macynskim i innych.
W 1991 roku w Kijowie ukazała się jego monografia „Ukraińska radziecka poezja lat 20.”. Była to jego praca doktorska, która ze względu na swoją nowatorską treść przeleżała w rękopisie 25 lat. Śladem tej „jaskółki”, w tym samym 1991 roku, M. Newrly opublikował w Preszowie kolejne dwie unikatowe, nowatorskie książki — zebrane utwory dwóch wybitnych poetów emigracyjnych: „Ziemska madonna” Jewhena Małaniuka oraz „Cytadela ducha” Ołeha Olżycza. Obie książki przyczyniły się do wznowienia wydania utworów tych pisarzy na Ukrainie. Pod koniec lat 80. odnowiła się współpraca M. Newrłego z preszowską prasą ukraińską („Dukla”, „Nowe życie”, „Razem naprzód”). Od tego czasu na łamach tych czasopism opublikował kilkadziesiąt artykułów. Z czasem został przyjęty w poczet członków Związku Ukraińskich Pisarzy Słowacji oraz Stowarzyszenia Ukrainistów Słowacji. Członkiem Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki jest od 1990 roku. W 1994 roku, przy pomocy finansowej zachodniej ukraińskiej diaspory, Stowarzyszenie Ukrainistów Słowacji wydało w Kijowie jego monografię „Ołeksandr Ołeś. Życie i twórczość”. W tym samym 1994 roku w Kijowie M. Newrly opublikował zbiór wierszy i prozy swojego praskiego przyjaciela ze studiów, Bohdana Bednarskiego, „Szlachetne serce”. W 1995 roku w Kijowie, pod redakcją M. Newrłego, ukazała się antologia wierszy 12 poetów tzw. „praskiej szkoły poetyckiej” — „Muza miłości i walki”, a w 1998 roku, w tym samym miejscu, ujrzał światło dzienne zbiór utworów jego osobistego przyjaciela z okresu „grup pochodnych”, Mychajła Sytnyka, „Na przekór katom”. Znaczącym odkryciem dla Ukrainy był opracowany przez M. Newrłego dziennik słowackiego działacza kościelnego i społeczno-politycznego Daniela Krmana z jego podróży do szwedzkiego króla Karola XII pod Połtawę (1708–1709), w którym ważne miejsce zajmują informacje o ówczesnych wydarzeniach wojskowo-politycznych na Ukrainie, spotkaniach autora z hetmanem Iwanem Mazepą, zaporoskimi kozakami, o bitwie pod Połtawą w 1709 roku itp. (D. Krman. Dziennik podróży. – Kijów, 1999). Z inicjatywy M. Newrłego na Wyspie Słowiańskiej w Pradze w 1956 roku ustawiono tablicę pamiątkową Iwana Franki; w 1990 r. – pomnik T. Szewczenki w Bratysławie; w 1999 r. — pomnik Daniela Krmana na polu bitwy pod Połtawą (wraz z zięciem Hryhorijem Bułachem); a w 2002 r. — tablicę pamiątkową Hryhorija Skoworody w Bratysławie. W 2001 roku Państwowa Biblioteka Naukowa w Preszowie wydała indeks bibliograficzny Adeli Fajbikovej „Mykoła Newrly”, który zawiera 905 pozycji bibliograficznych, w tym 41 publikacji książkowych. Od tego czasu jego bibliografia wzbogaciła się o dziesiątki nowych prac. Należy podkreślić, że swoje najważniejsze prace podsumowujące M. Newrly opublikował w 93. i 98. roku swojego burzliwego życia. Jest to monografia „Ivan Franko. Zivot a dielo” (Preszów, 2009; współautor Miroslav Daniš) oraz „Encyklopedia ukrajinskej literatury a kultury” (Sladkovičovo, 2014). Ta ostatnia książka, w 133 artykułach M. Newrłego publikowanych w językach słowackim, czeskim, polskim, niemieckim i angielskim, przybliża słowackiemu czytelnikowi najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej literatury i kultury oraz ich twórczość. Niepodległa Ukraina zasłużenie oceniła wkład M. Newrłego w ukrainoznawstwo, nagradzając go Orderem Prezydenta Ukrainy „Za Zasługi” III i II stopnia, Orderem „Kozackiego Męstwa”, jubileuszowym medalem T. H. Szewczenki, medalami „70 lat Karpackiej Ukrainy” oraz „300 lat Konstytucji Pyłypa Orłyka”, a w 2016 roku — jubileuszowym medalem Prezydenta Ukrainy „25 lat niepodległości Ukrainy” — „Za znaczący osobisty wkład we wzmocnienie międzynarodowego autorytetu państwa ukraińskiego, popularyzację jego dziedzictwa historycznego i współczesnych osiągnięć”. Fundusz Literacki Kultury Słowacji nagrodził M. Newrłego Nagrodą Iwana Franki. Lecz chyba najważniejszym docenieniem wkładu M. Newrłego w ukrainoznawstwo było wydanie na Ukrainie zbioru jego prac slawistycznych „Przeszłość i teraźniejszość” (Kijów, 2009), w którym zamieszczono 129 jego artykułów w języku ukraińskim, rozproszonych w wydawnictwach periodycznych i nieperiodycznych wielu krajów. M. Newrly żywo interesował się także literaturą Ukraińców Słowacji. W jego dorobku naukowym prawie nie ma pisarza czy literaturoznawcy z tego regionu, który uszedłby jego uwadze. W zbiorze „Przeszłość i teraźniejszość” wspominał nazwiska 46 literatów z Preszowszczyzny. Zbiór ten zawiera artykuły M. Newrłego o Zakarpaciu i Preszowszczyźnie, które wydzielono w osobny rozdział (s. 595-658). Są tu rozprawy o mistrzu ukraińskiej sceny Juriju Szerehiju, o temacie jedności Ukrainy w folklorze zakarpackim, o M. Muchinie i literackiej młodzieży Zakarpacia, portrety literackie Iwana Macynskiego, Jurija Baczy, Iwana Jackanina, Mykoły Muszynki itp. Już ten krótki przegląd wkładu Mykoły Newrłego w ukrainoznawstwo świadczy o tym, że w jego osobie Słowacja i Czechy mają najwybitniejszego współczesnego badacza i popularyzatora Ukrainy oraz jej kultury poza granicami Ukrainy, konsekwentnego kontynuatora dzieła Iwana Franki. Jest coś symbolicznego w biografiach tych dwóch ludzi: w roku odejścia z życia Iwana Franki przyszedł na świat najwybitniejszy badacz jego życia i twórczości poza granicami Ukrainy, Mykoła Newrly. Akademik NAN Ukrainy Iwan Dziuba wystawił naszemu uczonemu taką charakterystykę: „W osobie Mykoły Newrłego Ukraina ma dawnego i dobrego przyjaciela, literatura ukraińska — niestrudzonego i produktywnego badacza, a europejska nauka slawistyczna — kompetentnego współuczestnika”. Z odejściem Mykoły Newrłego na wieczny spoczynek zadbajmy, aby nie stracić w swoim życiu społecznym i duchowym tego, darowanego przez Boga, dorobku. Redakcja gazety „Słowo Proświty”, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki głęboko smucą się z powodu śmierci wybitnego Ukraińca Mykoły Newrłego i wyrażają głębokie kondolencje rodzinie oraz bliskim zmarłego.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl PYŁYP CZAK, kompozytor, zasłużony artysta Ukrainy
To prawdziwie pisane przesłania jednej wsi z głębi wieków. „Z duchowymi skarbami przodków”, jak zaznaczono w adnotacji. Przede wszystkim z obrzędu weselnego, zapomnianych pieśni, magicznych zaklęć.
Oczywiście, niektórzy, przewracając strony tej książki, będą mile zdziwieni, mówiąc, że oto taka pieśń jest mi znana, ale z innym początkiem, innym zakończeniem. Zapewne autor liczył na taką wariantowość, sięgając do różnych nosicieli folkloru w rodzinnej wsi Cybuliwka, która znajduje się w rejonie trostianeckim w obwodzie winnickim.
Sądząc po badaniu „Według dawnych zwyczajów”, które w istocie jest przedmową, Iwan Maluta gruntownie opracował dużą liczbę opublikowanych zbiorników pieśni ludowych w zapisach folklorystów i pisarzy II połowy XIX — I połowy XX wieku. Dokonał rzetelnego przeglądu obrzędu weselnego w różnych stronach Ukrainy, w szczególności na Podolu. Zauważył, że melodie prawie nie różnią się od siebie i postanowił nie zwracać się o naukową pomoc muzycznego etnografa. Ale tę lukę jeszcze można nadrobić, organizując ponowną ekspedycję etnograficzną z muzycznymi etnografami „na gorących śladach”. I w ten sposób odkryć jeszcze jedną wysepkę kultury etnograficznej Ukrainy.
Podobieństwo tekstów obserwuje się także w melodiach z Bukowiny, Galicji, Zakarpacia i Wołynia. I nie dziwi to, bo zwyczaje podczas tego wydarzenia są jednakowe: sławić narzeczonych, dziękować ich rodzicom i krewnym. Zaobserwował to autor w zapisach folklorystów, w szczególności Jewhenii Jaroszynskiej, Marii Rudenko, M. Szubrawskiej oraz pisarzy Stepana Rudanskiego, Łesi Ukrainki, Iwana Manżury, Markijana Szaszkewycza i in.
Czy nie największe wrażenie na I. Malucie podczas opracowywania sprawy wywarła książka „Pieśni Podola. Zapisy Nastii Prysiażniuk we wsi Pohrebyszcze 1920—1970 lat” („Naukowa dumka”, 1976). Dorobek pieśniarski tej folklorystki jest współmierny chyba tylko z zapisami Hnata Tanciury od legendarnej Jawdochy Zujchy.
Jedną z zalet autora jest to, że „posłużył się uszczegółowieniem weselnego widowiska”. Tradycyjnie okres przygotowawczy zaczyna się w czwartek, kiedy narzeczony w domu wybranki ogłasza swój zamiar ożenku i zaprasza „na chleb-sól, na wesele”. Wtedy też — wspólna wieczerza i pieśni o korowaju: „A u naszej pieca, / Złote ramiona, / Złote skrzydła, / Żeby korowaj zagniatała”.
W piątek pieczono jak najwięcej kołaczy, którymi zapraszano na wesele.
W sobotę — chyba najbardziej wzruszające momenty. W domu młodej, kiedy rozplatają warkocz. A w niedzielę wykup narzeczonej, zdejmowanie wieńca i welonu, pożegnanie z panieństwem.
Niestety, nie zbadano weselnego widowiska wyjścia młodych z domów (młody i młoda osobno ze swoich domów, czy już razem z muzyką, czy bez muzyków?) do cerkwi na ślub (a w czasach radzieckich do rejestracji w radzie wiejskiej).
Następnego dnia (w poniedziałek) przeważają pieśni żartobliwe. Krewni młodej ostrzegają swatów przed krzywdą. A ci zapewniają: „Niewiasto nasza pożądana, / Nie rok my cię czekaliśmy, / Siedem lat koszul my praliśmy, / I wszystko w kątek składaliśmy, / Póki ciebie, pożądanej, doczekaliśmy”. Goście cieszyli się z przytupami, żartobliwymi melodiami o darach gospodarza, które przywoził z bazaru: „Żebym ja mu prawdę mówiła, / Żebym ja go gołębiem zwała”. Zgadzała się przebiegła żonka dopiero po ostatnim „podarku”: „Nagaika na ścianie, / Ona jeździ po mnie, / Teraz będę prawdę mówić, / Teraz będę gołębiem zwać”. Wtedy też krojono korowaj.
A weselny wtorek — przeważnie bez muzyków. Wymyślają komediowe sytuacje, na przykład obwiązują bramę sznurkiem, żeby wziąć wykup za narzeczoną. I goście udawanie oburzają się: „Co to za hołota / Stoi w bramach? / Za butelkę wódki / Nie puszcza do dziewki”. A prześmiewcy zmuszają zięcia umyć nogi teściowej i wzuć w podarowane buty — z aluzją, by jej dogadzał.
Weselne widowisko towarzyszy śpiewom. Wśród tych pieśni są unikalne, które nie spotykają się w innych zbiorach folklorystycznych. To — kiedy nakrywają młodą. Jeśli ma braci, to oni „Radę radzą, / Czym zięcia darować”. Bo ten z honorem: „A zięć konia wziął, / Czapki nie zdjął, / Niski ukłon nie oddał. / Darujmy, bracia, / swojego zięcia, / Siostrą młodą, / A zięć siostrę wziął, / Czapkę zdjął, / Niski ukłon oddał”. Zapisano od Iryny Hrabczak 13.11.1972 r.
Celowo jest wyróżnić także pieśń przy obiedzie, kiedy goście ceremoniują się, oczekując zaproszenia: „My nie godni po górze chodzić, / My godni gołąbki kruszyć, / My pójdziemy po równym, / My weźmiemy po całym”. Według twierdzenia autora, to jest wyjątkowo cybuliwski twór. I tylko w tej wsi można było usłyszeć także dowcipne zaproszenie: „Posuńcie się, garnki i miski, / Niech usiądą świtki!”
Oczywiście, właśnie tutejsi przodkowie stworzyli także kilka kupletów przy wykupie narzeczonej: „W dolinie pszenica, / Wewnątrz strzałka, / W naszej Cybuliwce, / Po sto rubli dziewka”.
Oznaczyć kolejność w weselnym widowisku pomogły głosy Tetiany Dawydczuk, Niny Medwid i Sandry Hwynty-Zacharczenko, które same wychodziły za mąż z obrzędem ślubu w świątyni.
Ponad 120 pieśni ludowych weszło do rozdziału „Pieśniowe amulety”. Możliwe, że należało uporządkować je nie tylko według porządku alfabetycznego, ale i według kierunku tematycznego: historyczne, rodzinno-obyczajowe, balladowe. Przynajmniej niektóre oryginalne pieśni celowo byłoby wyłożyć w zapisach nutowych.
Autor „Na potrzeby duszy” Iwan Maluta
Ciekawie było obserwować wariantowość melodii na przykładzie zapisu w Cybuliwce „Oj, chciała mnie matka”. Wyróżnia się on korzystnie od podobnych wzorców w pełniejszym wydaniu „Pieśni żartobliwe” („Naukowa dumka”, 1967): „Chciała mnie matka”, „Swatał mnie, mateńko, pierwszy”, „Chciała mnie matka za pierwszego dać” i in.
W porównaniu z obszernym zapisem od Jawdochy Zujchy wcale nie przegrywa lakoniczna melodia „Ożenił się szczygieł”. Żartobliwa, ale jednocześnie pouczająca dla tych, którzy szukają lekkomyślnych „siczek”: „Ożenił się-roztrwonił się, / A jej nie ma, / Jeden dzień pobyła / I już porzuca”.
Moim zdaniem, oryginalne są kupałowe przekrzykiwania w zapisach od tej samej Iryny Hrabczak i folklorystki powojennego pokolenia Tetiany Kurty-Desiak.
Od 9 do 11 października 2019 roku w Czernihowie, Nieżynie, Koriukiwce, Bachmaczu, Ostrze (rejon kozielecki) oraz Sedniowie odbędzie się III Międzynarodowy festiwal integracji słowa w nowoczesnej przestrzeni artystycznej „Lytavry”.
To zakrojone na szeroką skalę wydarzenie literacko-artystyczne będzie odbywać się jednocześnie na bazie wielu lokalizacji. Współcześni pisarze, literaturoznawcy, dziennikarze Ukrainy i zagranicy będą występować w szkołach, uniwersytetach, bibliotekach, muzeach. Mieszkańcy i goście wspomnianych miejscowości Czernihowszczyzny będą mogli nacieszyć się współczesną literaturą światową. W tym roku oprócz klasyków i młodych autorów literatury ukraińskiej będą znani artyści z Polski, Litwy, Chorwacji, Białorusi, Wietnamu, Turcji, Gruzji, Czech, Rumunii, Grecji, Wielkiej Brytanii, Serbii.
Organizatorem III Międzynarodowego festiwalu integracji słowa w nowoczesnej przestrzeni artystycznej „Lytavry” jest organizacja społeczna „Centrum
Ciekawy jest rozdział „Słowa pomocne” z wstępnym komentarzem na temat magii werbalnej (słownej), głównego środka leczniczego u znachorów. Autor zaznacza, że w niektórych przypadkach można samemu uciec się do zaklęć. Powiedzmy, przed wyniesieniem dziecka na ulicę matka wypowiada słowa w celu uniknięcia uroku: „Swoja wieś, swoi ludzie, / Mojemu dziecku szkody nie będzie”. A w razie uroku kładzie je na progu, trzykrotnie przechodzi, liże czoło, wyciera pieluchą i wypowiada: „Jaka matka porodziła, / Taka i odeszła”. Wysokopoetycki przykład szeptania chorób, jak wyganiać je „w szuwary, w błota, gdzie w dzwony nie dzwonią, gdzie ludzie nie chodzą, gdzie zwierzęta nie brodzą, gdzie głosu nie słychać, gdzie koguty nie pieją, gdzie słońce nie świeci, gdzie Bóg szelmę znaczy”. Jednak znachorzy z reguły zaklinają na konkretną niemoc — na chore zęby, urok (od nieżyczliwych spojrzeń), na przestrach, brodawki itp. Prawie wszystko autor zapisał od niepiśmiennej matki, którą wtajemniczyła sąsiadka-znachorka Jawdocha Zahorujko, przestrzegając przed przekleństwami. Jest ciekawy przykład magicznego przywoływania, aby przyciągnąć do siebie ukochanego. Jako wyjątek podano przykład czarnej magii w celu powrotu męża, który porzucił żonę. Bardzo stosowne jest ostrzeżenie, by kończyć modlitwy „słownym amuletem, który blokuje przejmowanie choroby na siebie”. Jednak nie do końca wiadomo, czy przed, czy po szeptaniu wypowiadać od siebie: „Chodzi pług po ziemi, / Jak nie szkodzi ziemi, / Żeby tak to niczym / Nie szkodziło mnie”. Na zakończenie autor przypomina, że „Dobre słowo od siedmiu boleści leczy, a złe słówko rani serduszko”. W zamykającym rozdziale książki znajduje się autorskie rozważanie „Hoj, daj, Boże!”. Mowa w nim, znowuż, o szczególnej misji pieśni ludowej, którą nazywa „królową folkloru” we wszystkich zwyczajach i obrzędach. Wysokie niebo chmury nosi, / Po brzegi napełnione deszczem. / Dopóki serce pieśni prosi, / My nie istniejemy, a żyjemy, — zapewniła niedługo przed śmiercią utalentowana poetka Hanna Chubacz w cyklu „Siwe myśli”. I trzeba zgodzić się ze znanym specjalistą z zakresu folklorystyki, profesorem Mykołą Dmytrenką, że Iwan Maluta do końca wypełnił „szlachetną misję artysty: zebrać, przygotować do druku zapisy różnych gatunków twórczości pieśniarskiej”. Obecnie należy podziękować mecenasowi wydania — Wasylowi Hawryłowyczowi Łewyckiemu, dyrektorowi DP „Lewona — S”, również człowiekowi szlachetnej duszy, patriocie Ukrainy „aż do głębi swojej kieszeni”. W rozmowie autor książki, uśmiechając się, powołał się na skrzydlate przesłanie rzymskiego wodza: „Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem!”. Zatem, parafrazując je, działał według tej samej zasady: przyjść, usłyszeć, utrwalić, aby przekazać skarby folkloru w spadku przyszłym pokoleniom, jako duchowy zasób narodu. Pozostało zauważyć, że do takiego zwycięstwa, w odróżnieniu od Cezara, potrzeba było wielu lat. Quasi postscriptum. Otóż na tym nie koniec. Przez autora, pisarza, badacza i (po wydaniu tej pracy) etnografa Iwana Malutę zostało zrealizowane przesłanie do młodych i starszych oraz doświadczonych naukowców: zorganizować ekspedycję etnograficzną do Cybuliwki i okolicznych wsi w celu muzycznej rejestracji materiału pieśniarskiego, wykonania zdjęć i nagrań wideo oraz uporządkowania informacji etnograficznej o życiu i tradycjach jednego z regionów naszej Wielkiej Ukrainy. do którego wchodzą utwory uczestników festiwalu. Almanach wydawany jest przy wsparciu Rady Miejskiej w Nieżynie i jest wydaniem prezentowym dla bibliotek oraz szkół obwodu czernihowskiego, które biorą udział w projekcie. Przypomnijmy, że w 2016 i 2017 roku Międzynarodowy festiwal integracji słowa we współczesnej przestrzeni artystycznej „Lytavry” zgromadził na Czernihowszczyźnie około dwustu artystów z ponad dziesięciu krajów świata oraz z Ukrainy. Odbyło się ponad półtorej setki wydarzeń w szkołach, uczelniach, bibliotekach Czernihowszczyzny, komplety książek współczesnej literatury podarowano placówkom kulturalnym i oświatowym. Cyfrowa nazwa festiwalu na Facebooku — @lytavry, na Instagramie — @lytavry_festival. Kontakty: Tetiana Wynnyk, ([kontakt ukryty], [kontakt ukryty], Mychajło Łomonosow, ([kontakt ukryty], [kontakt ukryty]. Zoltana Kodálya, węgierskiego kompozytora, etnografa, wykładowcę zapytano: „Kiedy trzeba zacząć uczyć dziecko muzyki?”. Odpowiedział, że za sprawę trzeba zabrać się na 9 miesięcy przed narodzinami dziecka, ale później sprostował swoją myśl: „Na 9 miesięcy przed narodzinami matki dziecka!”. To potrzeba wrażliwej duszy. Odwieczna i dozgonna. Usłyszeć cudowną ukraińską pieśń ludową i zamrzeć od słodkiego ścisku w sercu. Właśnie dlatego dziennikarz i pisarz Iwan Maluta nazwał swoją książkę „Na potrzeby duszy” („Ukraiński priorytet”, 2018). Na jej treść nastraja podtytuł „Relikty folklorystyczne ojczystego kraju”.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…wych inicjatyw i komunikacji” (m. Niżyn). Partnerami festiwalu są Czernihowska Rada Obwodowa, OPA, Czernihowska, Niżyńska, Koriukiwska, Osterska, Sedniwska i Bachmacka rady miejskie, GO „Centrum Medialne «Wolność słowa nowego stulecia»” (m. Koriukiwka), MGO „Alternatywa” (m. Koriukiwka) oraz BF „Obronimy Ukrainę”, Czernihowska Obwodowa Organizacja Związku Pisarzy Ukrainy, PEN Ukraine, Stowarzyszenie Pisarzy Ukraińskich (SPU).
— Celem festiwalu jest edukacja.
Zwracać uwagę dzieci i młodzieży na czytelnictwo, zapoznawać z współczesną literaturą ukraińską i zagraniczną, promować książkę we współczesnym kulturalnym środowisku młodzieżowym, czynić modnymi i popularnymi tradycje storytellingu, tworzyć żywy dialog czytelnika z pisarzem — mówi inspiratorka i top-menedżerka festiwalu „Lytawry” Tetiana Wynnyk.
Festiwal „Lytawry” na terenie Ukrainy
(Czernihowszczyzna) pojawił się w 2016 roku. Od tego czasu zarekomendował się jako wydarzenie kulturalne o zasięgu międzynarodowym. W ramach projektu tradycyjnie przygotowywany jest almanach „Lytawry”, do
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SKRYNCZENKO
“Szczęśliwy jestem, że mogę na ziemi
Tworzyć świat dla zgody i miłości…”
M. Winhranowski
W zwierciadle historii Nie wszystkim, być może, wiadomo, że geometryczny środek Europy został wyznaczony jeszcze za czasów Austro-Węgier, w XIX wieku, w mieście Rachów, położonym na terytorium Ukrainy Zachodniej, i w tym miejscu ustawiono znak pamiątkowy. I jest to głęboko symboliczne. Przecież nasze państwo zawsze było, jest i będzie w Europie! Właśnie pod takim hasłem — “Centrum Europy” — odbywała się prezentacja ostatniej indywidualnej wystawy malarstwa artysty Borysa Markowa, która miała miejsce w maju 2012 roku w Historyczno-Pamięciowym Muzeum Mychajła Hruszewskiego, położonym w historycznym centrum Kijowa, przy ulicy Pańkiwskiej 9, niedaleko Ogrodu Botanicznego im. akademika O.W. Fomina.
Przez stulecia różni najeźdźcy na wszelkie sposoby starali się poniżyć nasz ukraiński naród, który wywodził się z protosłowian, mających udział w cywilizacji trypolskiej, której współczesna Europa zawdzięcza swoją kulturę. Zdaniem Borysa Markowa, niezaprzeczalny jest wpływ cywilizacji trypolskiej, która była integralną częścią starej Europy, na losy cywilizacji europejskiej, a nawet eurazjatyckiej. Duchowe sakralne osiągnięcia naszego narodu dały narodom Eurazji wielką wiedzę z zakresu filozofii bytu, odzwierciedloną później w kulturze Starożytnego Wschodu, w szczególności Chin.
Podobnie jak Lew Gumilow, artysta Borys Markow pragnął przynieść “pożytek pięknej Damie Historii, bez której nie może istnieć żaden naród, oraz jej rodzonej siostrze Geografii”. (Nawiasem mówiąc, z Lwem Gumilowem Borys Markow poznał się jeszcze trzydzieści lat temu w Leningradzie). Zatem swoje płótna artysta adresuje do tych, którzy nie są obojętni na historię ojczystej Ojczyzny, dla których te filozoficzne rozważania artysty dotyczące dziedzictwa kulturowego Ukrainy i jej losu są bliskie. Dowodem na to jest ekspozycja dzieł artysty, wśród których znajduje się galeria wizerunków zabytków historycznych ukraińskiej przeszłości: zamek Lubarta w Łucku i zamek w Olesku pod Lwowem, panoramy Buczacza, Brzeżan i Kamieńca Podolskiego oraz wiele innych starodawnych, lecz wiecznie młodych miast Ukrainy, uwiecznionych z miłością przez Borysa Markowa. Nie zapomniano również o skromnej cerkwi świętego Mikołaja w miasteczku Skała Podolska, gdzie brał ślub Mychajło Hruszewski z Marią Wojakiwską 14 maja 1896 roku. (To płótno artysty znajduje się obecnie w muzeum Mychajła Hruszewskiego).
Na tle panoramy Buczacza przedstawiony jest Mikołaj Potocki, starosta kaniowski, wybitny działacz historyczny Ukrainy. Piękno budowli architektonicznych jaskrawo podkreśla pejzaż miejski, czasem z dużą dozą humoru. Oto na pierwszym planie Berdyczowa widzimy Honoriusza de Balzaka na promenadzie razem z panią Hańską. Autorowi tych malarskich fabuł przypisana jest właściwość dostrzegania niezauważalnych, lecz bardzo specyficznych dla każdego miasta cech. Świat kolorów artysty jest tak bogaty i różnobarwny, że czuć to w licznych jego płótnach. Można to zobaczyć także na panoramie miasta Czortków z charakterystyczną dla niego stereoskopową konfiguracją dachów i zdeformowaną w oddali przestrzenią.
Szczególne miejsce w twórczości kijowianina Borysa Markowa zajmuje rodzinne miasto, któremu poświęcił niemało swoich dzieł malarskich i nieustannie wyznaje mu swoją miłość. Przytulne zakątki historycznego centrum Kijowa to tradycyjny temat jego malarstwa. Złote Wrota jesienią i ulica Włodzimierska wieczorem, Monaster Wydubicki wiosną zawsze potrafią wzruszyć serce każdego, i to nie tylko kijowianina...
Na drodze do marzeń Twórcza droga Borysa Anatolijowicza rozpoczynała się w latach szkolnych, w pracowni artystycznej, gdzie wytrwale pracował, dążąc do zgłębienia podstawowych skarbów artystycznych ludzkości, w szczególności twórców epoki Renesansu, malarzy impresjonistów i ukraińskiej awangardy, oraz opanowania podstawowych fundamentów kunsztu artystycznego. Z czasem jego studia artystyczne miały swoją kontynuację w Kijowskim Instytucie Politechnicznym, który ukończył ponad 45 lat temu. A potem — wytężona praca przez 17 lat w surowych warunkach Dalekiej Północy, w mieście Nadym, niedaleko Oceanu Arktycznego, gdzie kierował laboratorium defektoskopii gazociągu Urengoj-Pomary-Użhorod.
Zdumiewająca przyroda Dalekiej Północy, magia białych nocy poruszyły wyobraźnię młodego artysty, dodały mu twórczego natchnienia, sprzyjały jego artystycznemu kształtowaniu się. Właśnie wtedy, podczas “gorbaczowowskiej pieriestrojki”, rozpoczęła się jego aktywna działalność wystawiennicza. Lata wytrwałej pracy zmieniły utalentowanego artystę w prawdziwego mistrza, twórcę o bezgranicznych horyzontach możliwości twórczych. W Nadymie Borys Markow stworzył i kierował Twórczym stowarzyszeniem artystów przy miejskim centrum wystawienniczym; zaczął brać udział w wielu wystawach — w Tiumeni, Swierdłowsku i Leningradzie.
Borys nie był bujającym w obłokach marzycielem. Jasno zdawał sobie sprawę, że czas życia jest niemal wyczerpany i w końcu nadejdzie kiedyś jego ostatni dzień. Ale nawet w najcięższych czasach kontynuował malowanie, bo było to jego powołaniem i karą Bożą.
Zatem na drodze do marzeń stanęła ciężka choroba, która wyczerpywała siły artysty.
Ostatnie 10 lat życia Borysa Anatolijowicza mijały w placówkach medycznych — na łóżku szpitalnym i w nieustannych operacjach, w ciągłych troskach o zdrowie. Ciężko chorował w wyniku urazu głowy, którego doznał podczas rozbójniczego napadu małoletnich szumowin. Lecz główną jego podporą w czasie prób była żona Rimma, która opiekowała się chorym mężem. Poznali się na Północy, w Nadymie, gdzie Borys przekonał się o miłości i niezawodności wybranki. Zapewne sprzyjały temu surowe warunki życiowe Północy.
Życie artysty to ciężka i żmudna praca, ale nagrodą dla niego służy uznanie wielbicieli jego twórczości.
Sztuka Borysa Markowa jest dobrze znana w krajach Europy i Ameryki. Prawdziwa sztuka nie zna granic ani ram czasowych. Ma zdumiewającą zdolność wywoływania uczuć, skojarzeń, przerzucania swojego mostu, jak zauważał Pawło Tyczyna, do innych narodów, krajów i nacji. Ukraińska sztuka w dziełach malarskich Borysa Markowa ma swoje szczególne i niepowtarzalne narodowe oblicze. Pragnął włożyć w dzieła artystyczne swój talent oraz doświadczenie historyczno-kulturowe, zdobyte przez lata wytężonej pracy. Ale nazwisko Borysa Markowa do tej pory nie zostało „rozpropagowane” w naszym kraju. Lecz, być może, tak właśnie powinno być? Wszak nieprzeciętna osobowość jest zawsze elitarna, tak jak prawdziwa sztuka... Te poetyckie wersy Mykoły Winhranowskiego można przywołać, gdy zapoznajesz się z twórczością Borysa Markowa (pseudonim Borysa Anatolijowycza Niszczety), członka Kijowskiego Związku Artystów Książki oraz stowarzyszenia artystycznego „Złota paleta”. Świadczą o tym prace mistrza, które znajdują się w prywatnych kolekcjach na Ukrainie i w Rosji, Ameryce, Japonii, Argentynie i Australii. Na płótnach Borysa Markowa Ukraina jawi się w swoim historycznym stroju. Romantyczne pejzaże na tle starodawnych zamków i pałaców, przytulne ulice prowincjonalnych miast zdają się zapraszać nas do siebie. Pędzel mistrza dotyka głębi aury każdego miasta, odtwarza jego ducha (genius loci, jak mawiali starożytni), być może dlatego, że subtelnie odczuwa on starodawną architekturę jako symfonię w kamieniu, jej złożoną interakcję z otaczającym środowiskiem. Miłość do ojczystej ziemi, jej historii i dziedzictwa kulturowego to wiodąca cecha twórczości Borysa Markowa, jego intelektualnych poszukiwań w sferze sztuki przez całe życie. Niestety, w ubiegłym roku go zabrakło: Borys Markow odszedł z życia latem zeszłego roku w wyniku ciężkiej i długotrwałej choroby...
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
tama, tam dzieci skakały do rzeki, pływały. Rwały jabłka, ganiały na rowerach… Moja mama — nauczycielka języka angielskiego, tata — budowlaniec. Dzięki rodzicom byłam zapewniona we wszystko, co niezbędne, a co najważniejsze — otoczona miłością. Pierwsze marzenie o zawodzie — chciałam zostać piosenkarką, później zrozumiałam, że to nie mój wybór. Prawda, pozostała przyciągająca siła zawodów twórczych. Pojawiło się takie pragnienie — chcę być malarką! Jeszcze jako nastolatka lubiłam ubierać się według własnego gustu, nie tak jak inni…”. W nie tak znowu odległej przeszłości ikony (obrazy) na szkle nie były postrzegane przez inteligencję Zachodniej Ukrainy. Lecz gusta, jak i czasy, zmieniają się, później pojawiło się zrozumienie tego zjawiska artystycznego. Na Pokuciu i Huculszczyźnie wątki religijne, malowane na szkle, nazywano „obrazami”. Technika pisania na szkle została twórczo zapożyczona od sąsiednich Rumunii i Słowacji. Tam taki rodzaj malarstwa był popularny już w XVIII—XIX wieku. Na naszych terenach zakorzenił się później, w połowie XIX wieku. Monolog artystki: „Uczyłam się na kursach przygotowawczych przed wstąpieniem do Użhorodzkiej Szkoły Sztuki Dekoracyjnej i Użytkowej (obecnie kolegium artystyczne im. A. Erdelyiego) na wydział projektowania artystycznego. Rodzice zapytali malarza i pedagoga Antona Kowacza: „Czy warto, żeby córka się tym zajmowała?”, on odpowiedział twierdząco: „Ona powinna się uczyć”. Ten mentor miał indywidualne podejście do każdego ze studentów, a my staraliśmy się go nie zawieść. W szkole panowały wspaniałe relacje między wykładowcami a nami, istniała wielka studencka rodzina, pedagodzy interesowali się naszym życiem i problemami… Organizowali wieczory literackie, poświęcone twórczości M. Chwylowego, W. Hrendży-Dońskiego. Uczono nas sztuki oratorskiej (retoryki), umiejętności komunikowania się z audytorium, potem bardzo mi się to przydało. Chcę znaleźć swoją niszę w malarstwie, ale nie pragnę „przeskakiwać” z jednej techniki pisania do drugiej. Widzę swoje przyszłe prace. Przeżycia w malarstwie… Jakie ono bez nich, co najwyżej suchy plakatowy wzorzec. Mądry człowiek, unikalny poeta Wałerij Illia podkreślał: „Nasycenie przeżyć wzmacnia się od obecności i współdziałania kilku znaków, a zwłaszcza od samego sposobu łączenia ich, czym tworzy się wielość treści, ZWŁASZCZA W METAFORZE…” Malarstwo na szkle Wiktoriji Kuźmy zawiera w sobie i metaforyczność, i intuicjonizm. METAFORA — PRZENIESIENIE. W szerokim rozumieniu wszelka alegoria w sztuce — wyrażenie abstrakcyjnego pojęcia poprzez konkretny obraz. INTUICJA — UWAŻNIE, PILNIE PATRZEĆ… Monolog artystki: „Jestem artystką, która pracuje bez natury. Jak zostało powiedziane, ona jest w mojej wyobraźni. Bardzo lubię plenery, bo tam całkowicie oddaję się malowaniu. Niektóre moje prace stają się ilustracjami do książek. Dla przykładu, na okładce powieści artystyczno-historycznej „Czarny księżyc” Mykoły Chomycza widnieje obraz „Bez słów”, jedna z książek Dmytra Keszelii też jest zilustrowana przeze mnie. Artysta może i powinien się zmieniać, musi umieć „mówić” różnymi językami… Oprócz malarstwa poznaję historię, lubię czytać literaturę, zagłębiam się w filozofię i psychologię”. Milan Kundera był pewien, że „Byłoby bezsensowne napisać jeszcze jedną „Komedię ludzką”. Dlatego że historia (historia ludzkości) może dzięki brakowi smaku powtarzać się, a oto historia sztuki powtórzeń nie znosi. Trzeba torować swoją drogę, choć wymaga to wielkich wysiłków i lat pełnej poświęcenia pracy, w tych zasadach nie wątpi pani Wiktorija… ————————— *Pokrowiec — tkany, wielokolorowy chodnik dywanowy
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SWIATNENKO
Tamtego upalnego letniego wieczoru w Centrum Twórczości Artystycznej „Peczersk” był komplet widzów. Już po raz dziewiąty przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki odbywało się święto ludowej sztuki chóralnej „Darnyczanka zwołuje przyjaciół”. Sala koncertowa ledwo pomieściła wszystkich zaproszonych, wokół panowała niezwykle ciepła atmosfera, a obecni powoli napełniali się błogim nastrojem w oczekiwaniu na porywające widowisko. Obok mnie dwie kobiety w średnim wieku z rozczuleniem przeglądały stare wycinki prasowe i fotografie. Z pożółkłych zdjęć patrzyli na nas uśmiechnięci artyści zasłużonego ludowego zespołu pieśni i tańca przy Domu Kultury kombinatu „Kyjiwchimwołokno”, wśród których był jeszcze całkiem młody dyrygent Petro Andrijczuk. Obejrzawszy wzrokiem luksusowe pomieszczenie, zobaczyłem setki radosnych twarzy. I mimo woli przemknęła myśl, że pieśniarska tołoka „Darnyczanka zwołuje przyjaciół” już dawno wyrosła ze swojego tradycyjnego formatu święta rodzinnego i stała się znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalnym Ukrainy — tym potężnym pieśniarskim korytem, do którego nieustannie spływają artystyczne rzeczki, strumyki i potoki nie tylko ze wszystkich zakątków naszego państwa, ale i daleko zza jego granic. Na tej imprezie koncertowej gościły już ludowe zespoły chóralne z obwodów kijowskiego, zakarpackiego, kirowohradzkiego, mikołajowskiego, połtawskiego, rówieńskiego, sumskiego, czerkaskiego, miasta Kijowa oraz stolicy Białorusi — Mińska.
Tym razem do „Darnyczanki” w gościnę po raz pierwszy zawitał zespół zza oceanu — Ukraiński chór ludowy „Korinnia” z kanadyjskiego miasta Calgary. Zapewne jest w tym pewien symbolizm, bo jak trafnie zauważył kierownik artystyczny „Darnyczanki” Petro Andrijczuk, korzenie chóru wyrastają stąd, z Ukrainy, ale są skrapiane zaoceaniczną wodą, oświetlane kanadyjskimi promieniami, oddychają górskim powietrzem Calgary.
Chór ludowy „Korinnia” założono na początku lat 90. XX wieku. Początkowo w jego skład wchodzili Ukraińcy, którzy urodzili się wyłącznie w Kanadzie. Pierwszą kierowniczką artystyczną chóru była Kateryna Łebedowycz. Z czasem do zespołu zaczęto zapraszać także ukraińskich emigrantów. Obecnie liczy on dwudziestu pięciu artystów. Choć chór jest amatorski, wielu jego uczestników posiada wykształcenie muzyczne. Zespół koncertuje w miastach Kanady, występował w San Diego (USA).
Od 2013 roku kierowniczką artystyczną i dyrygentką „Korinnia” jest urodzona we Lwowie absolwentka Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im. Mykoły Łysenki Iryna Melnyk-Kałynowycz. Mimo młodego wieku, biografia twórcza pani Iryny jest nasycona wieloma jasnymi wydarzeniami. Na Ukrainie kierowała chórem cerkiewnym i zespołem bandurzystów, który był laureatem licznych krajowych i międzynarodowych konkursów. W 2001 roku Iryna Melnyk dyrygowała połączonym chórem podczas przyjazdu Ojca Świętego papieża Jana Pawła II. W Kanadzie kieruje także chórem cerkiewnym „Surma” i zespołem „Banduryści z Calgary”, przez pewien czas pracowała jako artystka chóru Calgary Opera. A jej mąż Robert Kałynowycz, którego pradziadek wyjechał do Kanady 120 lat temu, opiekuje się „Korinnia” od strony organizacyjnej i finansowej.
Repertuar chóru ludowego jest dość szeroki. Są to pieśni chrześcijańskie, obrzędowe, liryczne, powstańcze i żartobliwe. Wykonuje utwory zarówno autorów ukraińskiej diaspory, jak i poetów oraz kompozytorów z macierzy. Przez lata działalności koncertowej „Korinnia” stało się bardzo popularne w Kanadzie. W tym roku zespół postanowił rozszerzyć granice geograficzne swojej działalności koncertowej i najpierw zawitał do Ojczyzny przodków z trasą koncertową „Leć nasza pieśnio”. Kanadyjczycy rozpoczęli od Kijowa, gdzie w przeddzień koncertu w Centrum Kultury „Peczersk” śpiewali Świętą Liturgię w Patriarchalnym Soborze Zmartwychwstania Pańskiego.
…Ton świętu „Darnyczanka zwołuje przyjaciół”
nadała pieśń Łeonida Kużeluka do wierszy Josypa Struciuka „Surmy wzywają do boju”, którą wykonał zasłużony zespół pieśni i tańca „Darnyczanka” (dyrygent — zasłużony pracownik kultury Ukrainy Petro Andrijczuk, akompaniatorzy — laureat konkursów międzynarodowych Wołodymyr Jakymczuk i dyplomant konkursów międzynarodowych Witalij Bondarenko). Publiczność jakby zamarła w stanie wewnętrznego poruszenia od krystalicznie czystej melodii, w której w pełne duszy brzmienie silnych męskich głosów subtelnie wplatał się delikatny kobiecy śpiew. Pieśń tak subtelnie oddawała męstwo kozaków w bitwie pod Beresteczkiem, że podświadomie zrodziły się we mnie takie wersy:
Kozacki śpiew duszę rozjątrzył: Wielkość i smutek zlały się w mgnieniu. Sława Bohaterów nieśmiertelna, Dopóki Ukraina będzie żyć!
Kijowianie wykonali jeszcze kilka znanych utworów muzycznych, za każdym razem wywołując u widzów falę przyjemnych emocji. W szczególności rekrutską pieśń ludową, zapisaną w rejonie borszczowskim na Tarnopolszczyźnie „Daj mi, mamo, szklankę rumu” w opracowaniu P. Andrijczuka; „Leciały bociany” w wykonaniu Mykoły Watażka i Małwiny Janok (muzyka i słowa Mykoły Szaposznyka); „Czerwona kalino” w opracowaniu Iwana Bidaka; „Niech żyje wolna Ukraina” (muzyka i słowa Mykoły Szaposznyka). Niektóre z nich „Darnyczanka” przedstawiała w formie kompozycji pieśniarsko-tanecznych. Z loży widzów w świetle sceny wyglądało to niezwykle barwnie, jakby jakiś doświadczony malarz rysował piękny obraz swoistego ludowego życia. I w tym folklorystycznym widowisku czuć było rękę prawdziwego mistrza-reżysera, całym sercem zakochanego w tradycjach Ukraińców.
Warto tu zaznaczyć, że podczas występu „Darnyczanki” goście z Kanady siedzieli w pierwszych rzędach i wraz z innymi cieszyli się kunsztem śpiewu i choreografii znanego daleko poza granicami naszego państwa zespołu. Wychodząc na scenę, pani Iryna Melnyk-Kałynowycz przyznała, że po tak feerycznym początku kijowian bardzo się denerwuje. Jednak jej obawy szybko rozwiały się, bo zadziwiająco przyjazna publiczność ze swoim niesamowitym szczerym wsparciem dodała artystom „Korinnia” wigoru i pewności siebie. Nieco zmieszane twarze Kanadyjczyków rozpromieniły się radosnym uśmiechem. Głęboko treściwe pieśni w ich wykonaniu brzmiały melodyjnie, delikatnie, naturalnie, ich autentyczność chwytała widzów za serce, wywołując w nich sentymentalny, serdeczny rezonans. Obecni na sali nie szczędzili głośnych owacji i okrzyków „brawo” oraz „dzielni”.
Kiedy zaś w wykonaniu „Korinnia” zabrzmiała pieśń liturgiczna Romana Hurki „Święty Boże”, na sali zapadła pełna zachwytu cisza. Zapewne nie tylko mnie wydawało się, jakbyśmy w tamtym momencie znajdowali się nie na koncercie, a w Bożej Świątyni. Głosy śpiewaków brzmiały dźwięcznie, czysto, szeroko, co czyniło nasze dusze beztrosko lekkimi, jakby unosiły je w górę ponad codziennymi ziemskimi kłopotami. A podczas wykonywania pieśni-requiem „Słyszysz, bracie mój” (słowa Bohdana Łepkiego, muzyka Łewka Łepkiego, opracowanie Anatolija Awdijewskiego) wszyscy widzowie wstali w żałobnym milczeniu, oddając hołd wszystkim poległym w rosyjsko-ukraińskiej wojnie ukraińskim żołnierzom.
Chór „Korinnia” wykonywał różnorodne gatunkowo pieśni, trafiające w każdy gust artystyczno-estetyczny. Wśród nich znalazły się utwory Stepana Maluci, Romana Kupczynskiego, Hryhorija Dawydowskiego, Leopolda Jaszczenki, Bohdana Weselowskiego i innych. Kanadyjczycy poruszyli również publiczność śpiewem pieśni do słów Szewczenki. Literaturoznawca, kandydat nauk filologicznych, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Serhij Halczenko przyznał ze sceny, że jest szczerze zachwycony oddaniem diaspory słowu Tarasa, a także prawdziwym talentem artystów zza oceanu. Wysoki kunszt wykonawczy chóru „Korinnia” docenili również: naczelnik wydziału pracy organizacyjno-koordynacyjnej Narodowego Wszechukraińskiego Związku Muzycznego Marija Bryk, sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy Mykoła Nesterczuk, prezes Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Ukraińska chata” Mykoła Rudakow oraz inni szanowni goście, którzy byli obecni na tym wspaniałym wydarzeniu artystycznym. Reportaż byłby niepełny, gdyby nie wspomnieć o jeszcze jednej osobie, która wkłada niewiarygodny wysiłek w rozwój ukraińskiej ludowo-chóralnej sztuki. To właśnie jego niewyczerpana energia i bezgraniczny entuzjazm są głównym składnikiem organizacyjnym nie tylko święta „Darnyczanka zwołuje przyjaciół”, ale także dużej liczby innych ciekawych koncertów muzycznych, konkursów i przeglądów. Mowa o kierowniku artystycznym „Darnyczanki”, zasłużonym pracowniku kultury Ukrainy Petrze Ołeksandrowyczu Andrijczuku. Dzięki jego wybitnemu talentowi, ogromnej pracowitości oraz zdolnościom menedżerskim, kierowany przez niego od 1992 roku zasłużony zespół pieśni i tańca „Darnyczanka” stał się flagowcem rodzimej sztuki chóralnej. Jednak najważniejszą zasługą Petra Ołeksandrowycza jest to, że w niełatwych warunkach kształtowania się ukraińskiej państwowości zdołał on zachować ten unikalny, oryginalny zespół artystyczny, jednocześnie wnosząc do niego jakościowo nowy, przeniknięty głęboką treścią duchową styl muzyczny, którego źródłem jest wysoka kultura artystyczna śpiewu ludowego. Święta kończą się szybko, ale ich echo pozostaje w sercach na długo. Tego wieczoru „Darnyczanka” i „Korinnia” połączyły pod jednym dachem przebogate dziedzictwo pieśniowe narodu ukraińskiego, losem rozrzucone po różnych krajach i kontynentach. Niech więc pieśni tych dwóch oryginalnych zespołów płyną nad całym światem, napełniając ludzkie dusze dobrem, szczęściem i wiosennym kwieciem. I pamiętajmy: jeśli będą korzenie, nadejdzie i kwitnienie…
Tłumaczenie maszynowe
Natalka POZNIAK-CHOMENKO
Pierwszy dzień koncertowy festiwalu okazał się nasycony wrażeniami i wydarzeniami. Rozpoczął się on uroczystym przemarszem uczestników widowiska, którzy nieśli ulicami miasta symbol festiwalu — Spasowski ręcznik z wyhaftowanymi autografami gwiazdorskich gości „Pieśniowego Spasu”. Tę tradycję dwa lata temu zapoczątkowała żytomierska mistrzyni Inna Zawalniuk, i obecnie ręcznik ma ponad 60 autografów oraz długość 14 metrów. Również specjalnie na święto na ulicach Żytomierza pojawił się zabytkowy pierwszy żytomierski tramwaj, który obchodził 120-lecie. Razem z inspiratorką festiwalu Iryną Szynkaruk wystąpili młodzi wychowankowie Teatru Tańca „Zori Żytomyra”.
Uroczyste otwarcie festiwalu odbyło się na głównej scenie festiwalowej na ulicy Mychajliwskiej. Prezydent „Pieśniowego Spasu” i przewodnicząca jury Iryna Szynkaruk pobłogosławiła festiwal i zaprosiła na scenę uczestników programu konkursowego na losowanie. Każdy uczestnik miał możliwość zerwać z symbolicznej Spasowskiej jabłoni swoje jabłko z numerem z oddzielnej gałązki, która symbolizowała cztery nominacje konkursowe: piosenka autorska, piosenka estradowa, folk i konferansjerka. Wszyscy uczestnicy razem z Iryną Szynkaruk zaśpiewali „Moje pieśni” Wołodymyra Szynkaruka — ta piosenka stała się hymnem festiwalu.
Podczas gdy konkursanci przygotowywali się do występu, na głównej scenie rozpoczął się maraton artystyczny. Swoje talenty demonstrowali wychowankowie Fundacji Charytatywnej „Nadia je”, dziecięcego zespołu wokalnego „Hołos’OK”, Karina Wiestimowa, artystyczno-amatorski zespół ukraińskiej pieśni ludowej „Kozacka berehynia”, ludowy zespół „Kozacki żarty”, zespół „LM-studio” i inni.
W przytulnej sali Rady Miejskiej Żytomierza odbyła się konferencja prasowa organizatorów festiwalu. Na spotkanie z dziennikarzami przyszli członkowie jury konkursu młodych wykonawców: główna inicjatorka „Pieśniowego Spasu” i jego „wieczny silnik” Iryna Szynkaruk, wiceminister młodzieży i sportu Ukrainy Ołeksandr Jarema, piosenkarka, prowadząca, wolontariuszka i działaczka społeczna, zasłużona artystka Ukrainy Anżelika Rudnyćka, poeta i kompozytor Ołeksandr Smyk, ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Tałaszko, piosenkarka i wykładowczyni, ludowa artystka Ukrainy Ałła Popowa, producent i autor piosenek, kierownik Teatru Piosenki Iryny Darafejewej Jurij Sawoś z Białorusi oraz redaktor naczelny emigracyjnego radia „Otczyzna” Iwan Kokuca.
„Istnieją podstawowe wartości ludzkie: miłość, wdzięczność i dziedziczność. Wszystko to jest o „Pieśniowym Spasie”. Przez lato byłam na dziesiątkach festiwali, ale taki jak ten – jest jeden” — tak scharakteryzowała festiwal Anżelika Rudnyćka.
Już pierwszy dzień przyniósł swoje odkrycia. „Festiwali jest bardzo dużo. A to jest festiwal rodzinnej miłości. Tutaj ludzie przyjeżdżają pomagać Irynie w jej misji – kontynuować sprawę rozpoczętą przez ojca. Iwona jest dzielna. Szuka już piąty rok tych dzieci, otwiera przed nimi perspektywy. Ja dzisiaj byłem w jury. I powiem, że pięć osób już wziąłbym na scenę. Dwa zespoły i troje wykonawców — to dla mnie było osobiste odkrycie dzisiejszego dnia. W rzeczywistości to już bardzo dużo” — zaznaczył Ołeksandr Smyk.
Młodych wykonawców inspirowali także laureaci minionych lat, którzy przyjechali z innych krajów. Wśród nich – młoda gruzińska wykonawczyni Mariam Paczulia oraz zdobywczyni Grand Prix zeszłorocznego festiwalu Jana Nekludowa. „Ten rok był dla mnie bardzo owocny. Skończyłam drugi rok college'u muzycznego w Mińsku, zajęłam pierwsze miejsce w konkursie w Białymstoku, na kilku białoruskich konkursach, zaczęłam uczyć się języka polskiego, a jeszcze uczę się hiszpańskiego i angielskiego. I chcę powiedzieć, że to także dzięki „Pieśniowemu Spasowi”. Festiwal dał mi więcej pewności siebie. Objeździłam wiele konkursów, ale właśnie Pieśniowy Spas dał mi impuls: „Jana, ruszaj dalej”. To jest to, co musi ci towarzyszyć przez całe życie: wokal, scena, emocje. Festiwal podarował mi fantastyczne emocje. Kiedy przyjechałam do Mińska, chyba jeszcze przez dwa tygodnie nie mogłam dojść do siebie, ciągle wydawało mi się, że nadal jestem w Żytomierzu. I dzisiaj jestem szczęśliwa, że znowu jestem z wami, w składzie białoruskiej delegacji” — wyznała Jana.
Nie mniej niespodzianek było podczas koncertu gwiazd, który podsumował pierwszy dzień festiwalowy. Koncert otworzyła Iryna Szynkaruk swoją piosenką „Misiacznyj oberih”, z którą swego czasu zwyciężyła na konkursach „Czerwona ruta” oraz „Głos Azji”. Przez ten czas piosenka nabrała jeszcze większej siły, co potwierdzili wszyscy, którzy usłyszeli ją po 20-letniej przerwie. Również Iryna wykonała nową piosenkę „Zarucznycia” w duecie z jej autorem Ołeksandrem Smykiem.
A dalej magiczną atmosferę koncertu tworzyli Andrij Kniaź, kwartet „Hetman”, Mychajło Hryckan, Pawło Dworski, Anżelika Rudnyćka, Ałła Popowa, Mykoła Swydiuk, Pawło Zibrow. Prowadzącym koncert był znany konferansjer, uczestnik Ligi Śmiechu w składzie drużyny „30+” Ołeksij Hajduczyk.
„My z Wołodymyrem Szynkarukiem często spotykaliśmy się na trasach koncertowych. Często bywało, że braliśmy gitarę i zaczynaliśmy śpiewać piosenki: on swoje, a ja — swoje. To była szczera twórcza przyjaźń. Tak go brakuje — jego dobrej rady, jego uśmiechu, jego dowcipnego humoru. Ale jestem pewien, że te dzieci, które biorą udział w konkursie, które śpiewają jego piosenki, będą kontynuować jego sprawę” — zaznaczył Pawło Dworski, który swoją piosenkę „Maestro” zadedykował Wołodymyrowi Szynkarukowi.
Tak zapamiętał się pierwszy dzień V Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Pieśniowy Spas” imienia Wołodymyra Szynkaruka. A potem było jeszcze wiele niespodzianek: konkurs wykonawców, koncert gwiazd — Jewhena Złowa, Tetiany Krepak, Mariana Hadenki, Wołodymyra Tałaszka, Anżeliki Rudnyćkiej, Maryny Odolskiej, Artema Kondratiuka i in.. I, oczywiście — Iryny Szynkaruk.
A także — otwarcie Literackiej Alei i czytanie wierszy Wołodymyra Szynkaruka, żywe spotkania z gwiazdami i fantastyczna świąteczna atmosfera. Taka, która zdarza się tylko raz w roku — na „Pieśniowym Spasie”.
Już kilka lat z rzędu na świętowanie Spasa wszystkie drogi prowadzą do Żytomierza. Tutaj wystartowała część konkursowa jubileuszowego V Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Pieśniowy Spas” imienia Wołodymyra Szynkaruka z udziałem Pawła Zibrowa, Anżeliki Rudnyćkiej, zespołu „Hetman”, założycielki festiwalu ludowej artystki Iryny Szynkaruk oraz wielu innych mistrzów rodzimej piosenki.
Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 1 9 Koszt prenumeraty
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA»
(z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe