Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Sofia MAJDANSKA. „Widzisz, bracie mój...” Rozdziały z powieści dokumentalnej „Drugie przyjście”

Слово Просвіти, №34 за 2020 рік

*** I oto wreszcie do naszego nowego domu wróciła mama. Teraz spotkałam ją jak najlepszą starą przyjaciółkę; przez rok rozłąki nazbierało się niemało skrytych tajemnic, które po prostu mnie rozpierały i z którymi tylko jej mogłam się zwierzyć. W tamtym czasie babcia z dziadkiem wciąż jeszcze pracowali w szkole. Dla babci autorytet nauczycielski był ponad wszystko, nie miałam prawa skarżyć się jej na swoją szkolną nauczycielkę, a kiedy odważałam się choćby napomknąć o obraźliwych słowach i niesprawiedliwych działaniach wobec mnie – otrzymywałam od babci ostre wyrzuty; w jej oczach zawsze winna pozostawałam ja, bo zapewne niedostatecznie dobrze wykonałam pracę domową albo byłam nieuważna na lekcji. Teraz, kiedy obok była mama, mogłam wreszcie schować się pod jej ratownicze skrzydełko, ona jedyna rozumiała, jak boleśnie rani niesprawiedliwość i próbowała wyjaśnić z babcią niektóre zasady etyki pedagogicznej, lecz te próby były daremne – ona, na równi ze mną, a czasem jeszcze z nawiązką, otrzymywała swoją porcję „godziny wychowawczej”. Dlatego odtąd, konstatując taką fanatyczną nauczycielską solidarność, w naszych wspólnych interesach tak bardzo zbliżyłyśmy się z mamą, że swoją „nierozłącznością” zaczęłyśmy nawet wywoływać pewną zazdrość babci. Oczywiście – nie pozwalała ona, by w dalekie zakamarki jej świadomości wkradło się jakieś duchowe zamieszanie, ale oczywistym było to, że wnuczka, której faktycznie stała się drugą matką, nad którą nocy nie dosypiała, ale i trzymała w dyscyplinie, teraz oddala się od niej. Ale jakże nie oddalać się, kiedy mama jakby przeczuwała moje pragnienia, można nawet powiedzieć, prowokowała, wywoływała, tworzyła je. Przyjechawszy z Krasnojarska, gdzie przez ostatnie dwa lata na zesłaniu pracowała w zakładzie produkcji dekoracji architektonicznych, przywiozła pełną walizkę gipsowych odlewów: wybrednych akantów, modylionów, akroteriów, antemionów, antefiksów, a także maleńkie główki aniołów i serafinów w powiciu alabastrowych skrzydełek, albumy artystyczne z reprodukcjami znanych malarzy renesansu, klasycyzmu, francuskiego impresjonizmu, malarskie przybory: farby olejne, akwarelowe, ołówki i pastele różnych barw. Właśnie w tamtych latach, jeszcze w Krasnojarsku, na umownej wolności, kiedy niemal co miesiąc musiała „meldować się”, że nie zamierza odkrywać Alaski, humanitarna władza radziecka w osobie opiekunów z organów NKWD pozwoliła młodym ludziom, w których jeszcze nie zgasło pragnienie wiedzy, wstępować do wyższej uczelni. Jedyny warunek – kandydaci nie mieli prawa wybierać wymarzonej uczelni czy wydziału, za nich ten wybór już został dokonany: jeśli chcesz się uczyć – wstępuj na wydział budowlany Moskiewskiego Instytutu Politechnicznego. Mimo że mama chętniej poszłaby na medycynę czy jakiś wydział humanistyczny – nie było rady: dają – bierz, biją – uciekaj. I ona, wraz z grupą rodaków, zapłonęła chęcią nauki: jeśli nie poszczęściło się z Cambridge czy Harvardem – zgodnie podziękujemy partii komunistycznej oraz wiecznie żywym, Leninowi ze Stalinem, za możliwość nauki w Moskiewskiej Zaocznej Politechnice na „budowniczego komunizmu”. Podczas egzaminów wstępnych mama najbardziej przeżywała, że nie napisze wypracowania w języku rosyjskim. Znakomicie znała literaturę rosyjską; poezję Błoka, Balmonta, Achmatowej, Mandelsztama, Cwietajewej, Jesienina wyuczyła się na pamięć z głosu jeszcze żywych niedobitków rosyjskiego ziemiaństwa; „łagrową” bibliotekę, wyposażoną w najprzedniejszą klasykę rosyjską, przez osiem lat uwięzienia przeczytała od deski do deski. Lecz była uczennica elitarnego czerniowieckiego gimnazjum „Liceul Ortodox” nie znała rosyjskiej gramatyki, w liceum jej nie wykładano; tam uczono łaciny, greki, francuskiego, niemieckiego, rumuńskiego i nikomu, nawet w najgorszym śnie, nie mogło przyjść do głowy, że beztroska, wesoła wychowanka liceum znajdzie się w „więzieniu narodów”, gdzie od czasów cara Iwana Groźnego „we wszystkich językach wszystko milczy, bo błogosławi” i „w głębi syberyjskich rud” jedynym zrozumiałym językiem dla konwojentów jest „wielki język rosyjski”. W tej beznadziei pomogły byłe katorżniczki – „skazane” – absolwentki „Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien”, napisały mamie wypracowanie na wolny temat, pozostawało tylko starannie je „przerysować”. Mama była bystra i tak się starała, że nawet przewyższyła w pisaniu wypracowania „rdzennych Rosjan”, „przerysowała” wypracowanie na solidne „dobrze”, kiedy niektórzy z absolwentów radzieckiego „likbiezu” z powodu niepiśmienności w ogóle oblali egzamin. Szkoła logicznego myślenia, założona w gimnazjum, pomogła jej z naukami ścisłymi, do których nigdy nie miała wielkiej ochoty, pomogło jeszcze i to, że podczas wojny rok uczyła się na architekturze Politechniki Lwowskiej, ta nauka nie poszła na marne i właśnie teraz bardzo jej się przydała. I oto w swoje niespełna 32 lata ona, już po raz kolejny, znów staje się studentką uczelni, która nazywała się „Wszechzwiązkowy Moskiewski Zaoczny Instytut Politechniczny”. Wtedy, w połowie lat pięćdziesiątych, Krasnojarsk, jako duże miasto przemysłowe, rozwinął potężną budowę obiektów administracyjnych i mieszkalnych w stylu stalinowskiego triumfalnego socrealizmu z wyraźnymi cechami klasycznej rzymsko-hitlerowskiej gigantomanii. Za sumienną pracę na budowie mamie powierzają stanowisko majstra w zakładzie produkcji ozdób architektonicznych, które potem, już w czasach chruszczowskiej odwilży, nazwą „budowlanymi nadmiarami”. Młoda majster zgromadziła wokół siebie artystów, wśród których byli i rodacy: Wasyl Turecki z Bukowiny (Storożyniec), Petro Hołowaty z Czerniowiec, Olha Marunewycz ze Stanisławowa, którzy odbywszy w „strefie” swoje „10”, teraz znaleźli się tutaj, na zesłaniu. Do nich przybił i Mykoła Smetanko z Łubniów, bukowińczycy przyprowadzili chudego, wycieńczonego chłopaka do mamy, trzeba go było jakoś ratować i mama zatrudniła go w swoim zakładzie. Mykoła Smetanko bardzo przejmował się, że nie ma talentu artystycznego i praktyki, lecz chłopcy z łagrowego „miriskusstwa” wzięli go w obroty i bardzo szybko Mykoła opanował nieskomplikowaną umiejętność odlewania z gotowych form antycznych fryzów i detali kolumn koryncko-doryckich. Nawiasem mówiąc, Mykoła również wstąpił do tej słynnej Moskiewskiej Politechniki. Praca dla młodych ludzi wydawała się nawet wesoła, bo antyczne dziedzictwo musieli wzbogacać radziecką symboliką: młoteczkami, sierpikami, gwiazdkami, snopami pszenicy, a do tego jeszcze ta „twórczość”, zważywszy na strefę klimatyczną, była dobrze opłacana. Mam nadzieję, że zbudowane na wieki arcydzieła radzieckiego socrealizmu, ozdobione natchnioną pracą bukowińczyków, galicjan, połtawian – absolwentów orderowego GUŁAG-u, którzy pracowali w zakładzie mojej mamy, jeszcze do dziś przypominają krasnojarczykom o „wielkości stalinowskiej epoki”. W tamtym czasie Wasyl Turecki z Olą Marunewycz pobrali się i wkrótce urodził im się syn. Kółko akademickie w Rohiznej, 1930 r. Marię Majdańską zesłali do Norylska, do „niesławnego Kajerkanu”. Już pod koniec życia, w książce „Moja Golgota”1, napisze: „Pan Bóg podarował mi datę urodzenia 24 sierpnia. To najszczęśliwszy dzień, bo po wielu dziesięcioleciach właśnie w tym dniu narodziło się młode, niepodległe państwo Ukraina, o którym marzyli moi współmieszkańcy wsi, o które walczyli, którego honoru bronili”. Ten honor obronił także wtedy, gdy wypróbowawszy wszystkie środki psychicznych i fizycznych tortur, śledczy urządził mu konfrontację z człowiekiem, z którego podobieństwa do człowieka już nic nie zostało – to była krwawa miazga z opuchniętymi wargami już bezzębnych ust, wybitym okiem i w połowie zdjętym skalpem. Podczas wcześniejszych nocnych przesłuchań śledczy pytał o jakiegoś „Kozuba”, takie nazwisko Kostykowi było nieznane, dlatego z czystym sumieniem chłopak odpowiadał, że takiej osoby nie zna. I wtedy rozpoznał po bezzębnym mamrotaniu głos swojego bojowego przyjaciela i mentora, który nosił pseudonim „Nazar”: „Druhu Jurku, przegraliśmy. A dlatego opowiedziałem im wszystko. Przyznaj się i potwierdź powiedziane przeze mnie, wszystko, co wiesz, inaczej mnie dobiją”. Od usłyszanego Kostyk ledwo nie spadł ze stołka, na którym siedział, oszołomiony patrząc na swojego „vis-a-vis”. Jeszcze chwila – i mógłby się złamać, gdyby nie słowa tego samego starszego brata „Nazara”, które nagle wypłynęły z kipiącego wrzątku jego pamięci: „Druhu, Jurku, (to był pseudonim Kostyka – Konstantyna Majdańskiego), cokolwiek by się z nami stało – my się nie znamy”. I mały Kostyk, opanowawszy się, rzekł, twardo i wyraźnie: „O czym wy mówicie?! Ja was naprawdę pierwszy raz widzę!” Śledczy zrozumiał, że jego zamysł się nie udał, a Kostyk swoją niezłomną wolą uratował dziesiątki, a może i setki swoich rówieśników, którzy nazajutrz mogliby znaleźć się tutaj, razem z nim, w katowniach NKWD. Nie miał prawa się złamać, bo ród jego wywodził się od Koroli, a „pierwszy”2 brat Konstantyn Majdański, który nosił pseudonim „Juraś”, zaledwie o cztery lata starszy od niego, był sotnikiem i jednym z założycieli Ukraińskiej Powstańczej Armii na Bukowinie, stworzył bojówki we wsiach: Dobryniwci, Wasłowiwci, Jurkiwci, Toporiwci, Mamajiwci, Rohizna, zorganizował sieć składów broni, mieszkań konspiracyjnych, dobrał łączników. „Juraś” zginął w swoje niespełna 25 lat, w nierównej walce z enkawudzistami wiosną 1948 roku – roku moich narodzin, a ostatniej kuli nie zostawił dla siebie, lecz wielkodusznie „podarował” zaprzysięgłemu wrogowi… A jego dziadek, były wieloletni wójt, „dwornik”, „primar”3 wsi Rohizna i starszy brat mojego dziadka, który Iwan, a potem syn Wołodymyr – i oni zdecydowali przez pewien czas już jako wolni pracować w Krasnojarsku, aby zapewnić swojej młodej rodzinie byt. Moja zaś mama, doczekawszy się zwolnienia, od razu zaczęła pakować walizki i jedną z nich napełniła skarbami swojej działalności artystycznej. *** Nasz jeszcze niedokończony dom wypełniał się nowymi wiosennymi kłopotami i wokół niego, jak wokół tego dziadkowego ula, „oblatywała się” daleka i bliska rodzina. Dotąd do nas w Ostrycę czy Magalę, z wyjątkiem rodzonego brata babci, Illi, wybierała się tylko młodzież, rówieśnicy Jurka i przeważnie na Wielkanoc czy na Mikołaja, żeby powinszować dziadkowi. Teraz, jak to nieznane ziele, które zielonymi strzałami rwało się spod ziemi, co niedzielę przy naszym świątecznym stole pojawiali się nowi ludzie i za każdym razem, gdy tylko stawali na progu, obficie skropieni łzami i śmiechem znajdowali się w objęciach mamy, babci i dziadka. To, przebywszy swoją katorżniczą drogę, wracali z Syberii krewni. Ale ja o nich nic nie wiedziałam, mnie jeszcze nie wtajemniczano w święte świętych ich drogi krzyżowej… Pierwszy wrócił Kostyk Korol, wnuk starszego brata dziadka, Konstantyna Majdańskiego, pojawił się na długo przed przyjazdem mamy i nie raz bywał u nas, kiedy jeszcze mieszkaliśmy w mołdawskich wsiach: średniego wzrostu, energiczny, o wybuchowym temperamencie, zawsze był prowodyrem zabawy. Nikt nawet nie domyślał się, że za maską młodego, przystojnego wesołka ukrywają się skatowana dusza i ciało dzielnego młodzieńca, którego, po ciężkich torturach w piwnicach NKWD, jako nieletniego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn