Strona · s. 8strona oryginału ↗
Valentyna Dowydenko «Moje chłodne słowa w wieczornej porze» Przekłady poezji włoskiej XIII–XX w.
Слово Просвіти, №34 за 2020 рік
Od tłumacza: Historię każdego narodu można poznać głębiej, czytając dzieła jego poetów. Przekonujesz się o tym, odkrywając włoskie słowo poetyckie w znacznym przedziale czasowym: od XIII do XXI wieku. Poeci zawsze tworzyli własny kodeks literacki jako formę szlachetnej samoświadomości, dlatego nawet w opisie ważnych wydarzeń historycznych ich kamerton daje wierny ton, odzwierciedlając głębokie emocje ludzkiego serca. W czasach Petrarki wierszy lirycznych nie układano w antologie, przeznaczano je do publicznego wykonania, prawie zawsze przy akompaniamencie muzyki i śpiewu. Jednak nawet w głęboko lirycznych tekstach wybitnych włoskich autorów od starożytności po współczesność znakomitymi dominantami są Bóg, wojna i miłość. Miałam szczęście po raz pierwszy przetłumaczyć wiersze wielu poetów dawnych stuleci, dotąd nieznanych ukraińskiemu czytelnikowi, i odkrywając dla siebie ich świat poetycki, nie można pozbyć się wrażenia, że rozmawiasz ze współczesnym. Te wiersze to „wieczne gwiazdy, kierowane muzyką liczb”, jak pisano o Petrarce, ale stulecia włoskiej poezji złożyły w jasne konstelacje wszystkie dzieła, za którymi kryje się zdumiewająco bogaty i różnorodny rejestr imion, i z przyjemnością przedstawiam je czytelnikowi przyszłej antologii. Walentyna Dowydenko
Compiuta Donzella z Florencji Uważana za pierwszą wiarygodnie znaną włoską poetkę. Jej twórczość datuje się na drugą połowę XIII wieku. Prawdziwe imię jest nieznane, a pseudonim Compiuta Donzella oznacza „doskonała młoda dama”. Z wierszy napisanych dialektem toskańskim znane są trzy wykwintne sonety z użyciem stylu i leksyki trubadurów, które świadczą o znajomości „prowansalizowanej” poezji szkoły sycylijskiej. Wyobrażenie o niej jako o mistyfikacji literackiej jest obalane przez świadectwa literackie współczesnych. Wszak dworna poetka to zjawisko niezwykłe w ówczesnych Włoszech, kiedy nawet piśmiennych kobiet było niewiele.
*** W porze, gdy rozkwit liści i kwiatów opromienia radością i miłością lico młode, nie śpią ogrody z ptakami w gałęziach, bo grają na przemian strumienie i struny. Amurowi hołdy składają wszyscy na świecie. Wtedy i sługa znajdzie swoją fortunę, i każda panna młoda jest na widoku. Mnie tylko smutek ściele ciemne runa. Nie zlitował się mój ojciec nad cierpieniem, z niekochanym łącząc nasze ręce. I żal tego wiecznego złożenia w ofierze obmyję ja łzami z rozpaczy, bo dni moje mijają bez miłości. I nie cieszą kwiaty, i nie pachną łąki.
*** Chciałabym ja porzucić świat i Panu służyć, zrozumiawszy jeszcze od młodych lat nadziei marność. Bo zdolne nie tylko dobro tutaj pędy puścić, pielęgnuje i bezprawne zło nieprawy cel.
Szlachetności subtelne uczucia już nikomu cenić, ostatnimi witają honor i szczerą prostolinijność. Więc ja, z wyboru cudzego, nie chcę w parze żyć, przyjąwszy od grubiańskiego tłumu fałszywą wystawność.
Niemiły świat mi, jeśli w życiu jedno czeka – iść z niekochanym do ślubu, jak na hańbę sobie.
Służyć Panu Chrystusowi mój ojciec nie pozwala, w domu rodzinnym mnie nie słyszy, zaiste.
Za kogoż on mnie odda – sama siebie pytam, z kim ja młode lata zmarnuję w żalu?
Francesco Petrarca (1304–1374) Wybitny włoski poeta i kronikarz, wczesny humanista, nazywany „ojcem humanizmu”. Sonety Petrarki uważane są za wzór gatunku. Język dzieł Petrarki, Dantego i Boccaccia położył fundament pod współczesny język włoski. Nieodwzajemnioną miłość do kobiety o imieniu Laura, którą po raz pierwszy spotkał w 1327 roku w awiniońskim kościele św. Klary, Petrarca opisywał potem przez czterdzieści lat w licznych sonetach i innych wierszach „Cancioniera”. W 1341 roku w Rzymie Petrarkę, jako poetę, wieńczą wieńcem laurowym, staje się pierwszym od czasów antycznego Rzymu, kto dostąpił tego zaszczytu. Swoją bibliotekę rękopisów Francesco Petrarca zapisał miastu Wenecja.
*** Błogosławiony ów dzień, i czas, i miesiąc roku, szczęśliwej pory darowana minuta. W czarownym kraju ulubione miejsce, gdzie zniewolił mnie ów wzrok wielkooki. Błogosławione owo drżenie, co niby przypadkiem nim serce przejmuje Amora gra niewinna. Drgnie cięciwa i już strzała niepowstrzymana na wieki zostawia w sercu ból głęboki. Błogosławiony ów chór kancon pełnogłosych, którymi sławię ja imię mojej damy. I wszystkie nadzieje, i gorzkie westchnienia i łzy! Błogosławione arkusze, wyszywane w bezsenności, że z nimi stanę ja na wiecznym progu śpiewakiem tylko jej oczu bezdennych.
*** Z ciężarem wielkiego zapomnienia stateczek mój pokonuje sztorm chłodny. Między Scyllą a Charybdą dzisiaj steruje pan i kat mojego życia. Wiosłem mąci gniew i współczucie, tak, że niesie nas burza w tłum otchłani. Żagle podarte, lecz lecieć gotowe, jeśli nadzieja wabi w przyszłość.
Deszczami łez, mgłami uraz osłabłe wanty, skręcone liny bezmyślnie ktoś porzucił na pokładzie. Mojej czułości dwuoki znak zgasł; w falach martwa twórczość, jak pisać, kiedy już tracę wiarę w porcie?
Luigi Pulci (1432–1484) Urodził się we Florencji. Był blisko związany z Lorenzem Medyceuszem. Jego poezja jest bliska ludowej, Pulci wirtuozowsko kultywował jej formy i motywy. Buffonada, ludowy rubaszny humor w dużej mierze stały się prekursorem stylu Rabelais’go, na którego Luigi Pulci wywarł znaczący wpływ. Fabułę swojego poematu z 28 pieśni „Wielki Morgante” („Morgante Maggiore”) zaczerpnął z dzieł włoskich ulicznych opowiadaczy, tak zwanych cantastorie. Lecz obok tradycyjnych obrazów epickich bohaterów, którzy istnieli w historii i folklorze, Pulci przedstawił oryginalne komiczne postacie oddanego Rolandowi olbrzyma Morgante i jego nierozłącznego towarzysza Margutte, oszusta, żarłoka, hulaki.
„Wielki Morgante” (fragment) I odpowiedział Margutte im: „Ja upewniłem się ostatecznie, że w mig rozpoznaję, gdzie czarne idzie błękitne. Jest smak z twardego mięsa, jest prosię mleczne, i wierzę, że i w maśle ono mi przydatne. Jeśli nie mam piwa, znajdę moszcz świąteczny: w zabawnym i cierpkim staje się lekkim i sycącym. Lecz winom, co z beczki, jestem wierny do ostatka! I wierzę w długowieczność tego, kto pije je z rana. Puszystszy bochenek – to w pierożkach nadzienie, (Wszystko oddała, jak matka, dla dzieciaczków małych). Dlatego w moich modlitwach – duszona wątróbka, chociażby na trzy kawałeczki podzielona cieniutko. Do czego to prowadzę – sądźcie z takiego czynu: oto lodowy sopel w moim kuflu dzwoni: choć Mahomet niby moszcz zabrania, kto wierzy przesądom, gdy prawdziwą wiarę ma?..
*** Puśćcie mnie do sali, gdzie uczty i bankiety! Dla kielicha — te ręce, szybkie do tańców nogi: Piękno i szlachetność w bujnym bukiecie! Tylko krewnych mijam, ich siermięgi ubogie. Hańbić się nie będę ja za drobną monetę! Lecz w kim widzę zdobycz, jak pies, idę do niego. Opowiadam na chybił trafił, siódmy czy dziesiąty raz, Ugodowe te rzeczy, w których kłamstwa wiele. Jeśli zaś odnajdzie oko sobie przynętę łakomą, to lepiej nie wypytuj o mnie bez okazji. Te wieczne wędrówki – jednakowe za każdym razem, lecz wierzę, że i tobie ja nie zadaję tym szkody. Za kwiatek rozkoszy, czemuś zwiędły od razu, mam oprócz korzyści jeszcze jedną przygodę. Cnoty zaś ministerskie, galantne ich maniery znam w inny sposób w alkowianym eterze...
Wąwóz Ronceval ...I stało się słońce jak ogień krwawy. Kogoś kolor ten pozbawił odwagi. I wciąż nie przerażało to tak duszy, Jak dno otchłani, zwane Ronceval, Gdzie Saraceni padali jak gruszki, I zła poczwara niosła ich na bal. A Ronceval przypominał patelnię, Gdzie krew wrzała niczym rzeka śmiertelna. Rozszarpane ciała, kości wszędzie. W piekle tak bulgocze w kotłach, Jak w tym chaosie zmieszały się konie i ludzie. W Ness nie widzieli tego nawet w snach. A wiatr niósł, jak w szybkim pościgu Nie bryzgi krwi, lecz kłęby czerwone... Lorenzo Medyceusz (1449—1492) Władca Florencji w latach 1469—1492, poeta, mecenas, wnuk Kosmy Medyceusza Starszego. Urodził się we Florencji. Pochodził z rodu Medyceuszy, przejął władzę nad Florencją po swoim ojcu. Wzmacniał władzę Medyceuszy, posiadając talent dyplomatyczny i nieustannie demonstrując potęgę oraz siłę rodu. Był mecenasem, wspierał artystów i humanistów, co uczyniło Florencję prawdziwym ośrodkiem Odrodzenia, naukowości, hedonizmu. Nosił przydomek Wspaniały (Magnifico). Opisał przyrodę i realny świat z własnymi świadectwami uważnego obserwatora o ostrym spojrzeniu. Lorenzo szczerze zachwycał się pięknem, kochał życie wiejskie, był prawdziwym malarzem świata zewnętrznego. Zajmując się różnymi gatunkami poezji, które odnajdywał m.in. w kulturze ludowej, udoskonalał je do rangi wysokiej sztuki, kultywując nową poezję. Ironiczna Florencja Botticell*, twoja reputacja jest tu znana. Botticell, mówię, bezdenna beczko! Przez wszystkich zauważony, jak chciwa mucha w domu, tyle bajek o nim wśród mieszczan krążyło! Zaproszą go, bywało, na obiad czy kolację, to nie głuchy przecież: pierwszy przyjdzie, bo zaprosili! Dlaczego więc rozdziawiają gęby na gościa, jak na pieczeń, choć gość na was, skąpców, jeszcze gęby nie rozdarł? Idzie Botticell i dzbanem pękatym drażni czeladź! Opuścić taką gościnę zmuszają nie troski: On wstydzi się przed ludźmi, że ma bardzo krótką szyję. Chciałoby się, jak u bociana – ten w każdą pogodę połyka i nie może się najeść, i szuka sobie pożywienia. A miejsce, gdzie stawiają potrawy, już nie odda nikomu! A weźmie po kolacji z kurczakiem jeszcze makaron! Jego wszechmocne ciało już by ruszało do domu, lecz żadna z galer, co ładownie wypełnia w Ponente**, nie zdoła nijak dostarczyć persony tak znanej! *Gra słów z nazwiskiem słynnego florenckiego malarza Sandro Botticellego, co po włosku oznacza “beczka” **Zachodnie wybrzeże Michał Anioł Buonarroti (1475—1564) Michał Anioł di Francesco di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni urodził się w Caprese. Wybitny włoski rzeźbiarz, malarz, architekt, poeta, inżynier. Jego dzieła uważano za najwyższe osiągnięcie sztuki Odrodzenia jeszcze za życia mistrza. Poezję zaczął pisać dość wcześnie, ale wiele z nich autor zniszczył własnoręcznie, zachowało się około 300 wierszy. Spuściznę literacką Michała Anioła Buonarrotiego ocenia się jako jeden z najjaśniejszych przykładów tamtej epoki. Za życia zbiór poezji nie był publikowany, pierwszy tom wydrukowano w 1623 roku.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
