Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Wasyl SZKLAR: „Po ukraińsku zaczną mówić nawet w Afryce, jeśli bez tego nie da się normalnie żyć”

Слово Просвіти, №34 за 2020 рік

Ten wywiad ze znanym pisarzem odbył się Ludmiła PUSTELNYK „Wojna na Wschodzie Ukrainy ma wszystkie cechy wojny światowej” — Co w ogóle dzieje się teraz ze światem i krajem — z punktu widzenia pisarza? Kosmos tupnął na nas nogą czy, jak zawsze, to „masoński spisek”? — Odkąd rozpoczęła się wojna rosyjsko-ukraińska, przekonaliśmy się, że ten świat jest zbyt kruchy i nieprzewidywalny. Jeszcze niedawno była choć jakaś pewność co do istnienia ustalonego porządku światowego, skuteczności prawa międzynarodowego, efektywnej dyplomacji — przynajmniej między krajami obozu demokratycznego. Okazało się jednak, że nie: wszystko to znajduje się na poziomie państwowego egoizmu, politycznej nierównowagi, bezpłodnych oświadczeń, które zacinają się na poziomie deklaratywnego zaniepokojenia. Tymczasem wojna, która toczy się na wschodzie Ukrainy, ma wszystkie cechy wojny światowej. Był nawet czas, kiedy w tej wojnie zginęło więcej obywateli państw obcych niż Ukraińców. To wtedy, gdy Rosjanie zestrzelili pasażerskiego Boeinga-777. Wtedy 298 ofiar przewyższyło liczbę naszych poległych w tamtym czasie. Ale świat to przełknął. Światu opłaca się, żeby cały ciężar walki brała na siebie Ukraina. Niektórzy nasi zachodni partnerzy lubią cytować Bismarcka, że umowy z Rosją nie są warte papieru, na którym zostały napisane. Jednak wstydliwie milczą, że to samo można powiedzieć o Memorandum Budapeszteńskim. A pod nim przecież widnieją podpisy nie tylko Rosji, ale także USA i Wielkiej Brytanii! Oto taka „dżentelmeńska” umowa. Tymczasem Ukraina już nie po raz pierwszy w swojej historii znalazła się sam na sam z najbardziej krwiożerczym agresorem. Wstyd patrzeć, jak płaszczy się przed Rosją Francja, jak powściągliwie zachowuje się Niemcy, jakby do tej pory nie otrząsnęły się z dawnych porażek w wojnach z tym potworem. Jeszcze bardziej przykre jest to, że zachowanie wpływowych zachodnich polityków czasami zależy od rosyjskich petrodolarów. To znaczy, że w Unii Europejskiej, do której tak szczerze dążyła Ukraina, też jest korupcja, nieczyste lobbowanie takich czy innych interesów. O światowej słabości i niepewności można mówić, między innymi, także w kontekście bezradnej walki z koronawirusem. Zobaczyliśmy, że współczesna nauka nie jest w stanie skutecznie pokonywać śmiercionośnych zagrożeń, a zatem świat w każdej chwili może w ogóle znaleźć się na krawędzi zagłady. Wojny hybrydowe, hybrydowa polityka, dyplomacja, medycyna, hybrydowe odżywianie, jakaś totalna hybrydyzacja ludzkiego bytu. Ale nie jestem kaznodzieją apokalipsy. Przeciwnie, zmierzam do tego, że na tle takiego globalnego chwiania się Ukraina musi uwierzyć we własne siły i dokonać wreszcie swojego cywilizacyjnego przełomu. — Pańskiego „Czarnego Worona” czytają także na froncie, to naprawdę — powieść narodowa. Jaka historia związana z jej czytaniem stała się dla Pana najbardziej cenną? Tragiczna czy wzruszająca? — O, takich historii jest wiele i trudno mi wyróżnić tę najbardziej charakterystyczną. Widziałem swoje książki zaczytane, jak to mówią, do dziur, w okopach, wiało od nich swądem i prochem. Wiem, że wielu chłopaków „Czarny Woron” wezwał na Majdan, a potem — także na wojnę. Wzruszającą historię usłyszałem w Czernihowie od mamy Bohatera Ukrainy Ołeha Łoskota, pani Ksenii. Jej syn był aktywnym uczestnikiem Rewolucji Godności. Z Majdanu wrócił do domu z książką „Czarny Woron”. Ta powieść, nawiasem mówiąc, była hitem w bibliotece, która działała podczas rewolucji w Ukraińskim Domu. Tak więc, Ołeh przywiózł „Czarnego Worona” do domu i poprosił matkę, żeby przeczytała tę książkę, bo „to o nim”. Potem poszedł na wojnę jako ochotnik, a matka czytała powieść bardzo powoli, bała się, że będzie tam tragiczny finał. Tak się złożyło, że Ołeh w ostatniej walce został sam na sam z wrogiem. Ranny, ukrył się na opuszczonej farmie, ale miejscowi nieludzie go wydali. Ołeh walczył do ostatniego naboju, a potem, żeby nie dostać się do niewoli, wysadził się granatem. Tytuł Bohatera Ukrainy otrzymał pośmiertnie. Teraz, mówi jego mama Ksenia, obok portretu syna w jej domu stoi książka „Czarny Woron”. — O ekranizacji Pana powieści są sprzeczne opinie. Ktoś zachwyca się, a ktoś mówi, że film przegrywa z książką. A jak Panu podoba się kino? — Cóż, wiedziałem, że film będzie przegrywał z książką. Inaczej się nie da. Widzowie mieli zbyt wysokie oczekiwania, dlatego nie obyło się bez rozczarowań. Chociaż większości przypadł do serca. Mimo wszystkich niezadowoleń, cieszę się, że wreszcie jest film fabularny o Chołodnym Jarze. Wielu ludzi po raz pierwszy dowiedziało się o powstańczym oporze przeciwko moskiewskiej okupacji w środkowej Ukrainie. Myślę, że nakręcić arcydzieło za 20 milionów hrywien jest nierealne. Jeśli natomiast wziąć pod uwagę te niezwykle trudne warunki, w których powstawało to kino, wszystkie te przeszkody, które czynili bardzo wpływowi ukrainożercy, to uważam tę ekranizację za zwycięstwo. „Czarny Woron” wygrał pitching Derżkino, ale mało kto wie, że prawie całe finansowanie państwowe zostało potem zabrane, okazało się ono czysto symboliczne. „Na całym świecie są siły, które systemowo zajmują się antyukraińską propagandą” — Swego czasu głośna stała się historia z Jerzym Hoffmanem, sławnym polskim reżyserem, który najpierw brał się za ekranizację „Czarnego Worona”, a potem skandalicznie odmówił. Czy teraz Pan wie, dlaczego? Co (kto) naprawdę stało za tą odmową? — Już wspomniałem o przeszkodach, które czyniono ekranizacji „Czarnego Worona” ze strony moich, delikatnie mówiąc, oponentów. W przypadku Hoffmana także widać ślady ich brudnych rąk. Właśnie w tym czasie Hoffman kręcił swoją „Bitwę Warszawską”. Na premierze tego filmu w Kijowie powiedział, że przyjechali do niego jacyś nieznani mu ludzie i zaproponowali dodatkowe 6 milionów dolarów do kosztorysu, żeby nakręcił „Bitwę Warszawską” w formacie 3D. Wcale nie chcę powiedzieć, że było to związane z odmową od „Czarnego Worona”. Ale zawsze, kiedy tę powieść tłumaczono za granicą, pojawiali się jacyś nieznani ludzie i odradzali wydawcom oraz tłumaczom podejmowanie się takiej pracy. Czasami im się to udawało. Wtedy przekonałem się, że na całym świecie są siły, które systemowo zajmują się antyukraińską propagandą. Nawet na poziomie zjawisk kultury. I na to nie brakuje im ani pieniędzy, ani innych brudnych środków. Szkoda, że dają się na to nabrać nawet autorytatywne osoby. Tenże Hoffman, kiedy wyjaśniał swoją odmowę ekranizacji „Czarnego Worona”, nagle zaczął mówić terminologią Tabacznyka. Że niby to powieść antyrosyjska, ksenofobiczna i tak dalej. Zrozumiałem, że z maestro dobrze popracowano, niech nawet przez „jakichś nieznanych mu ludzi”. — W filmie najeźdźcy pokazani są jako wystarczająco okrutni, jednak nie na tyle, jak to opisano w powieści. Pana zdaniem, obraz na tym stracił czy zyskał? Czyje to było życzenie: uniknąć scen rozprawy nad zakonnicami w klasztorze, na przykład, innych scen czerwonej przemocy? — Nazwać tych ludzi z imienia i nazwiska jest mi teraz trudno. Mogę się pomylić. Ale jeden ze scenarzystów (a zmieniali się oni, tak jak reżyserzy, przez dramatyzm całego projektu w ogóle) przyznał mi się, że otrzymał polecenie złagodzenia okrutnych scen. I nie tylko okrucieństw najeźdźców. Na przykład, była jeszcze śmieszna rada, żeby nie wieszać Moskali, a tylko rozstrzeliwać. Czy film mógł zyskać na takiej „humanizacji”? Nie, oczywiście. Białe rękawiczki na wojnie wyglądają absurdalnie. Prawdopodobnie takie korekty wydarzeń stały się jedną z przyczyn pewnych rozczarowań widzów. Dlatego na pokazach premierowych zawsze prosiłem widzów, aby abstrahowali od powieści i oglądali film jako osobne dzieło o walce w Chołodnym Jarze. — Czy ma Pan poczucie déjà vu, powtórki z historii — że kraj zbyt zbliżył się do tego opisanego w „Czarnym Woronie”? W ogóle, czy możliwe jest tak tragiczne powtórzenie? — Powtarzanie się historii stało się już prawdą, zwłaszcza dla nas, Ukraińców. Lekcje historii powtarzają się dla tych, którzy ich nie przyswoili i nie wyciągnęli należytych wniosków. To znaczy, nie wynieśli z nich nauki. Wojna rosyjsko-ukraińska z lat 1918–1921 też była hybrydowa. Rosja tworzyła tutaj, w Charkowie, swoje marionetkowe rządy i w imieniu narodu ukraińskiego wzywała na naszą ziemię swoich moskiewskich „wyzwolicieli”. W składzie osobowym czerwonych pułków, nazwanych tak po ukraińsku — Taraszczański, Bohański — była przeważająca większość Rosjan. To samo widzimy dzisiaj na Wschodzie. Ale nie dopuszczam takiego, jak wtedy, tragicznego finału. Obecnie jesteśmy jednak inni. Za czasów niepodległości wyrosło pokolenie Ukraińców, którzy nie wyobrażają sobie siebie pod imperialną „opieką”. Najlepsi z najlepszych gotowi są oddać — i oddają — swoje młode życie za swój kraj. No i świat zachodni, który podczas tamtych zmagań wyzwoleńczych nie widział Ukrainy na europejskiej mapie, teraz zmuszony jest zmienić swój stosunek do największego pod względem terytorium kraju w Europie. Chociaż właśnie ta największa terytorialnie przestrzeń z jej potencjałem zasobowym wielu najbardziej uwiera. „Interesuje mnie tylko jeden Wasyl Hołoborodko — wielki poeta z Ługańszczyzny” — Czy jest Pan optymistą? Mam na myśli wymiar globalny, kwestię losu Ukrainy. — Jestem umiarkowanym optymistą. Wiem, że przed nami wciąż leży długa i skomplikowana droga do celu. Największym problemem wewnętrznym pozostaje nawet nie korupcja, a piąta kolumna ukrainofobów, którzy czują się tutaj pewniej niż siły patriotyczne. Należą do nich wielkie kapitały, prawie wszystkie kanały telewizyjne, przede wszystkim informacyjne, otwarcie i bezkarnie prowadzą antyukraińską propagandę. Ci ludzie zbierają się całymi stadami w programach telewizyjnych, rozmawiają po rosyjsku i przy tym cynicznie skarżą się, jak uciskany jest język rosyjski na Ukrainie. Brutalnie szkalują naszych bohaterów narodowych — Banderę, Szuchewycza, żołnierzy UPA, a poproście ich, by wymienili choć jednego akceptowalnego dla nich bohatera, który w XX wieku oddał życie za niepodległość Ukrainy, nie wymienią żadnego. Bo dla nich ta niepodległość nigdy nie była wartością. — Swego czasu Pana powieść „Czarny Woron” wsparła Hanna Herman, która dzisiaj kategorycznie wypowiada się za „wodą na Krym” i składa inne „dziwne” oświadczenia. Nie było chęci, by również publicznie na nie zareagować? — To nie jest mój zawód — reagować na dziwne oświadczenia. — Czy kiedyś wyrażone przez Pana stanowisko dotyczące budowy muru z Donbasem i kolonizacji Krymu pozostaje niezmienne? Rozumiem, że to pytanie retoryczne — ale co z nimi w ogóle robić? — Budować skuteczny kraj w realnych granicach, do którego podczas geopolitycznych przełomów z radością przyłączą się wszystkie rdzennie ukraińskie ziemie. Ale na naszych warunkach. — Załóżmy, że są tam już ustawione nasze flagi, de iure — Ukraina, a de facto — wciąż ten sam „ruski mir”. Ale to właśnie Pan decyduje o pierwszych krokach ukrainizacji regionów. Jakie by one miały być? — Dajmy spokój z „załóżmy”. Na wszystkich terenach Ukrainy musi obowiązywać jej Konstytucja i prawa. Tam wszystko jest powiedziane. Bez żadnych pokrętnych statusów. Po ukraińsku zaczną mówić nawet w Afryce, jeśli bez tego języka nie da się tam obejść, by żyć pełnią życia. — Niby powtórzenie poprzedniego pytania, ale nie do końca: ludzi, którzy tam mieszkają i zważywszy na wszystko, czemu są poddawani: jak możliwe jest przywracanie ich do naszej przestrzeni kulturowo-socjalno-politycznej? Mam na myśli nie jawnych zdrajców i przestępców, a tych, którzy takimi stali się mimowolnie, pod naciskiem rosyjskiej machiny państwowej. Otrzymali rosyjski paszport z elementarnego instynktu samozachowawczego, pochodzili 9 maja z „nieśmiertelnym pułkiem”. A jutro będą tak samo „oddanie” śpiewać „Szcze ne wmerła…”. — Ich nie trzeba przywracać, to niemożliwe. Oni sami wrócą do atrakcyjnego kraju, o którym mówiłem. Ale u nas póki co wszystko jest na odwrót. Krym zaanektowano, a na Ukrainie w tym czasie katastrofalnie spada hrywna. I Krymczanie skaczą do nieba z radości, że ich to ominęło. A dalej rosną taryfy, ceny, w kraju panuje dzika niesprawiedliwość społeczna, kiedy jedni zgarniają miliony za nic, a większość otrzymuje nędzę za uczciwą codzienną pracę. Kto zapłacze za takim krajem, oprócz patrioty-romantyka? — Na początku Ze!prezydentury mówił Pan, że nie ma Pan z powodu formatu epistolarnego i dzięki poczcie elektronicznej. Pan Wasyl podzielił się swoimi przemyśleniami o wojnie na wschodzie kraju, wrażeniami z filmu „Czarny Woron”, ukraińskimi paralelnymi historiami oraz „samotnością samuraja” jako credo.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn