Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Archeolog zapomnianej i nieśmiertelnej literatury ukraińskiej. Na 80-lecie akademika Mykoły Żułynskiego

Слово Просвіти, №34 за 2020 рік

Krew ludzka — nie woda… Stop, historio! Ty dla widzącego mrok, a nie ikonostas. Mieszanka podłego i zwierzęcego z dodatkiem przypraw dla mas. Uszlachetnisz glancem zbrodnie, łowisz ciemnych na miraże. Ależ prawdzie krzywdy czyniono: Krwią bawili się swoi i obcy. Krwią bawili się, jak wodą, Pod rozpostarciem chorągwi. Widzący zgarbi się nad studnią, Nie woda w studni — krew. 17.04.2018 “Wypiekły od wściekłości wywichnięcia państwowe”, — mówi jego Euterpe, która błądzi w śniegach i budzi jego ironiczny głos: “Oni nie jeżdżą w elektryczkach/ obdartych i staroreżimowych. / Do ich pojawienia kategorycznych / styczny ustrój w strojach zimnych. // W komforcie jachtów i mercedesów / kuleje ich optyka: świat własność. / Cel pragnień tych zwinnych krezusów — / sprywatyzowana współczesność. // Ale ich dosięga boleść: / na kalendarzowym rynku zbytu / oni także pożywka gnicia, / a więc, w podsumowaniu bankruci” (16. 02. 2018) Iwan Dziuba w eseju “Piołunowe miody Wołodymyra Bazylewskiego” wyraził się: “Jego poetycka “matryca” — złożone stany duszy, jego myśl rozwija się na szerokim światopoglądowym tle, ale Bazylewski raczej tragik, a nie satyryk. Trybunny patos nie dla jego Liry, a upolityczniona publicystyka nie dla jego Łuku” (“Ukraińska gazeta literacka”. — 25.08.2017. — nr 17. — kontynuacja w nr 18, 19). V. Bazylewski i rzeczywiście, bez przesadnych pochwał, poeta przez duże P — poeta wielowektorowy: medytacyjnego myślenia, psychologicznych przeniknięć w świat człowieka i świat przyrody (w ich wzajemne zespolenie), poeta-historiozof, metafizyk, wyrafinowany liryk i jeszcze innych ideowo-tematycznych kierunków poeta. Jeśli chodzi o niego, jako poetę-trybuna i satyryka, poetę majdanowego dyskursu, to, myślę, z oceną Iwana Mychajłowycza zgodzi się i autor wierszy, choć Dziuba nie jest kategoryczny w swoich osądach. Zastrzega się: “Tak mi się wydaje — może, się mylę”. Moim zdaniem, nie myli się. Niezmiernie szlachetny Iwan Dziuba lubi dopowiadać w substancji słów niewidzialnych. Zresztą, podobnie, w swoich krytycznych obserwacjach czyni i V. Bazylewski. Prostolinijność może obrazić, a mowa niedopowiedzianego, mowa podtekstu to już coś innego… Mądry zrozumie… Pomimo powiedzianego — wyżej przytoczone wiersze “Krwotok” oraz “Udani”, jak i wiersz “Ukraina ucieka z Ukrainy” i jeszcze szereg pokrewnej z nimi satyry politycznej — to polityczne strzały nie w próżnię, a w należny cel. To strzały dla naszego ratunku. Jest nas mniej — uciekamy z ojczystej ziemi. Przyczyny są różne. Często sami gasimy w sobie ukraińskość. Nie uciekać należy, a wracać trzeba na Ukrainę: “W środku lata popycha do splinu / i zguby państwowa zima. / Ukraina ucieka z Ukrainy, / na Ukrainie dla niej miejsca brak. // I choć wie, że raju nie ma, // to nie ma i takich zaraz. // Żeby się ogrzać, schronienia szuka / na zapleczach cudzych obczyzn. // I przechodząc ciernie sortownicze, / przysłuchuje się z oddali, / jak za horyzontem w dni wspominkowe / bezgłośnie krzyczą mogiłki” (16.04.2018). Post scriptum. Kolejna zabawa Rady Najwyższej językiem ukraińskim obliczona jest na polityczną awanturę w społeczeństwie w przedwyborczym czasie, kiedy można “i rybki nałowić i nóg nie zamoczyć”, czyli zdobyć elektorat. Manną z nieba spadł na głowę partii “Sługa Narodu” Kornijenki oraz spikera Rady Najwyższej Razumkowa projekt ustawy o języku Bużanskiego. Dlatego oni tak między sobą się zgrali, jak żaby na deszcz. Wyrażam się nieco nietolerancyjnie. Zresztą smutne i tragiczne fakty ukraińskiej historii dają mi do tego prawo. Niestety, nie ja jestem autorem, a ktoś ode mnie dowcipniejszy wyraził się: “Nie podoba się język? Precz do Rostowa!” Dmytro DROZDOWSKI w sierpniu tego roku kończy 80 lat członek rzeczywisty (akademik) NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Hryhorowycz Żułynski. Naukowcy nie lubią wyciągać wniosków, które, jak każde uogólnienie, mogą zawierać pułapkę. Jednocześnie wnioski pośrednie są potrzebne, aby “sprawdzić optykę”, określić to, co już zostało zrobione, i prognozować pole dla dalszej pracy badawczej. Te rozmyślania są właśnie z takiej kategorii wniosków pośrednich, do których wspólnotę naukową popycha jubileuszowa data w życiorysie wybitnego naukowca. Praca naukowa Mykoły Żułynskiego przypadła na czas, kiedy trzeba było nie szukać nowych metodologii i opracowywać nowe teorie interpretacji, a nade wszystko ważne było “reanimować” zasób literatury ukraińskiej i kultury w ogóle, który został usunięty z pamięci narodowej, przynajmniej radziecka “nauka” przewidywała zaangażowanie tylko jednej wiodącej metody (socrealistycznej), a lista obiektów badań była tak samo ściśle reglamentowana. Aby pracować z “niedozwolonym”, potrzebne były specjalne zezwolenia. Mykoła Żułynski nie mógł pracować w tych modelach interpretacyjnych, z którymi na Zachodzie pracowali Roland Barthes, Michel Foucault, Claude Lévi-Strauss i inni strukturaliści i poststrukturaliści: zupełnie inny był socjokulturowy i polityczny kontekst epoki. Chodziło, odpowiednio, i o inne zadanie: dołączyć do literatury ukraińskiej imiona “rozstrzelanego odrodzenia”, które znajdowały się na zakazanych listach. Ten grand-projekt Mykoła Żułynski realizował przez wiele lat. Wyniki naukowe zostały utrwalone w takich fundamentalnych pracach, jak, powiedzmy, “Literatura ukraińska. Twórcy i utwory” (“Łybid”, 2011), która będzie niezastąpionym przewodnikiem zarówno dla studentów, jak i wykładowców. Autor pisał w przedmowie do tej fundamentalnej pracy: “Każdy z ukraińskich pisarzy, o losie i twórczości których mowa w książce, wierzył i miał nadzieję, że to tajemne słowo, które wydobywał z głębi swojej duszy, warte jest “ognia świętego” i znajdzie oddźwięk przede wszystkim w sercu Ukraińca. I nie tylko Ukraińca. Przecież czy nie w każdym dziele artystycznym twórca dążył do odkrycia siebie, swojego świata duchowego, swoich myśli, uczuć, przeżyć w kontekście czasowo-przestrzennym, artystycznie wcielić pewien system wartości, bazujący na języku, wierze, kulturze, pamięci historycznej, tradycjach, mitach, wspomnieniach, symbolach… Słowo, przejęte wielką wiarą, głębokim przeżyciem narodowym i przekonaniem, nabiera szczególnej siły energetycznej wtedy, gdy przeżywa niezgłębiony proces przemiany w Logos” (“Literatura ukraińska. Twórcy i utwory”, s. 7) Nie mniej ważnymi projektami w kwestii, w istocie, odnowienia ukraińskiej pamięci narodowej, formowania historycznego rozumienia tożsamości stały się “Historia literatury ukraińskiej”, “Encyklopedia szewczenkowska” (bezsprzecznie, wydanie przygotowano razem z kolegami i zespołami naukowymi). Do lat 90. XX wieku twórczość Mykoły Chwylowego, Mychajła Semenki, Lesia Kurbasa… i setek innych autorów była nieznana ogółowi. M. Żulynski dokłada starań, aby przywrócić ukraińskiej kulturze spuściznę Wołodymyra Wynnyczenki. Pisze on jak na swoje czasy przełomową pracę „Z zapomnienia — w nieśmiertelność”, w której interpretuje w całkowicie postsocrealistycznej, immanentnie „żywej” wobec tekstu manierze modernistyczne dzieła literackie, które oferują ukraińskiemu czytelnikowi nową estetykę i filozofię, nowy obraz człowieka oraz antropologiczne modele przedstawiania ukraińskiego życia. Nie chodzi tu jeszcze o skomplikowane interpretacje strukturalistyczne czy poststrukturalistyczne, krytykę postkolonialną, jednak wartość pracy naukowej M. Żulynskiego polegała na tym, że stał się on pierwszym, który wyniósł na swoich barkach z zapomnienia i przedstawił ogółowi kontynent ukraińskiej kultury. Chodziło o literaturę okresu modernistycznego, która rozwijała się w organicznej jedności z europejskimi tendencjami literackimi. Po pierwsze, jeśli, powiedzmy, niezwykle subtelny interpretator słowa Dmytro Pawłyczko odkrył dla ówczesnego ogółu czytelników Bohdana-Ihora Antonycza, to Mykoła Żulynski odkrył osobny kontynent literatury, który system radziecki pragnął skazać na zapomnienie. Otwartość na ukraiński świat, przeniesienie ogromu artystycznie wyrazistych tekstów z zapomnienia w teraźniejszość, aktualizacja wysokiego estetycznego potencjału ukraińskiego modernizmu w czasie, w którym należało sformułować nowe motto ukraińskiego niepodległego państwa — właśnie takimi wydają się podstawowe parametry światopoglądowe Mykoły Żulynskiego jako naukowca, który zwrócił uwagę środowiska naukowego na ogromną liczbę nazwisk i utworów. Po drugie, zwrócę uwagę na tak ważną cechę w światopoglądowej paradygmacie naukowca, jak jedność myślenia naukowego i procesu literackiego, który jest organicznym i żywym nurtem, określającym współczesną kulturę. M. Żulynski nie pozostaje na uboczu przede wszystkim żywego słowa; staje się jednym z analityków kultury pokolenia lat sześćdziesiątych, dysydentyzmu, późniejszych i wcześniejszych okresów kulturowo-historycznych. Wreszcie zauważę, że wieloletnia przyjaźń między rodziną M. Żulynskiego a rodziną Wołodymyra Drozda i Iryny Żyłenko, Ołeha Czornohuza, Dmytra Pawłyczka, Iwana Dracza i in. odcisnęła piętno na szczególnej filozofii naukowej codzienności (pozwolę sobie wprowadzić taki termin), w której praktyka naukowa kształtowała się w aktywnym twórczym dialogu z czołowymi pisarzami, którzy określali światopoglądowy i estetyczny poziom ówczesnej ukraińskiej literatury. Sam M. Żulynski realizuje się jako publicysta, interpretator ukraińskiej literatury, któremu zależy, aby naukowe słowo było „żywe”, przeczytane, przemyślane, a dlatego naukowiec nie odgradza się od dyskursu publicystyki, która w tamtym czasie odgrywa ważną rolę w procesach przemian społecznych (lata 1980-1990). Chodzi o rolę dialogu społecznego, o rozpowszechnianie idei, które przyciągają uwagę czytelników do wysokiej jakości ukraińskiego słowa, tworzonego w atmosferze spotkań twórczych, otium i negotium, w których uczestniczy Mykoła Żulynski. Naukowiec kształtuje niepowtarzalny styl, w którym wyczuwalny jest emocjonalny potencjał obiektywizowanego słowa naukowego, a nie tylko mają miejsce teorie, które jedynie konstytuują i utrwalają. Podobny styl jest reprezentowany w pracach I. Dziuby, W. Donczyka, T. Sałyhy, M. Ilnyckiego, M. Najenka i in.: badany obiekt jest nie tylko czynnikiem dyskursu naukowego, ale i tym czynnikiem, który wpływa na światopoglądowo-estetyczne parametry badacza, a dlatego pisać „sucho”, w trybie „konstatacji” jest po prostu niemożliwe. Wreszcie chodzi o zapomniane, mało znane strony ukraińskiej kultury, które badacz odkrywa jako pierwszy. Bez wątpienia z czasem pojawią się inne odczytania, nowe interpretacje, jednak dzisiaj ty pierwszy masz możliwość dotknięcia dalekich amerykańskich archiwów WUAŃ, aby w nich pracować z funduszami twórców „rozstrzelanego odrodzenia” lub innych pisarzy, którzy zostali usunięci z kanonu ukraińskiej literatury radzieckiej. Po trzecie, nie mniej ważnym komponentem modeli światopoglądowych badacza jest uwaga poświęcona czynnikowi narodowemu, czyli tym wymiarom tekstu, które utrwalają rdzenną ukraińską tożsamość, które są markerami odróżnienia swojego od obcego, potwierdzając oryginalne spojrzenie na świat, określone ukraińską mitologią, narodowym systemem myślenia archetypowego, wynikającym ze specyfiki rozwoju historycznego i in. Mykoła Żulynski należy do naukowców, którzy położyli fundamentalne podstawy pod dalsze badania kolosalnego zasobu tekstowego. Uwaga poświęcona pracy archiwalnej, porządkowaniu archiwów klasyków ukraińskiej literatury, przewożeniu archiwów z zagranicy na Ukrainę — to również dotyczy decydujących cech naukowca, który pierwszorzędne znaczenie przypisywał badaniu źródeł i funduszy rękopiśmiennych. Badanie ukraińskiej literatury XX wieku dla Mykoły Żulynskiego miało ważne znaczenie ze względu na kształtowanie ukraińskiej nowoczesnej tożsamości, potwierdzenie ukraińskiej odrębności. Zwrot modernistyczny stał się czynnikiem włączenia ukraińskiej literatury do tradycji europejskich, reintegracją z europejskimi modelami stylowymi i gatunkowymi. Naukowe badanie modernizmu stało się jednym z fundamentów kształtowania ukraińskiej tożsamości politycznej i socjokulturowej nowego czasu, kiedy Ukraina odzyskała niepodległość. Odkryty na nowo i potwierdzony kanon ukraińskiego modernizmu pomógł wytyczyć socjokulturową linię rozgraniczenia w paradygmacie „Precz od Moskwy!”, przynajmniej stało się to ważnym czynnikiem inspiracji dla świadomej części kraju i społeczności naukowej w szczególności. Bez wątpienia żadna praca naukowa czy kulturalna, skierowana na popularyzację ukraińskiego słowa, nie może zniwelować tej antyukraińskiej negatywnej działalności w dziedzinie polityki, którą prowadził establishment polityczny postradzieckiego typu. Jednak właśnie praca Instytutu Literatury, działalność Mykoły Żulynskiego na czele Instytutu stała się ważnym czynnikiem przeformatowania mentalnych, światopoglądowych parametrów w nowym państwie ukraińskim, które ma tysiącletnią historię własnej państwowości. Początek lat 90. stał się okresem poszukiwań ukraińskiego motto w dziedzinie tożsamości. I właśnie dlatego tak społecznie znaczące były prace Mykoły Żulynskiego, który pragnął operatywnie przedstawić ukraińskiemu ogółowi ląd, który przez wpływy ideologiczne miałby pójść na dno, a w rzeczywistości po prostu czekał, kiedy opadnie iluzja „komunistycznego budownictwa”. Kanon ukraińskiego modernizmu zaświadczył o wysokiej wyrazistości artystycznej ukraińskiej literatury, jej organicznym „żywym” dialogu z europejskim i ogólnoświatowym wymiarem kulturowym, w którym część ukraińska miała wyraźnie zarysowaną artystyczną odrębność. Działalność naukowa M. Żulynskiego była na ostrzu czasu; trzeba było się spieszyć, aby dokonać fundamentalnego przełomu w myśleniu humanistycznym, w przekodowaniu kodów poznawczych z radzieckiej przeszłości do postradzieckiej narodowej teraźniejszości. Przyszłe pokolenia badaczy jeszcze pójdą „w głąb”, jeszcze będą miały możliwość pracować z otwartymi archiwami, z utrwalonymi nazwiskami, które jeszcze będą wymagały nowych odczytań. Natomiast M. Żulynski znalazł się w odpowiednim czasie historii w odpowiednim miejscu, aby pracą naukową dokonać również przekształcenia socjopolitycznego, które stało się możliwe właśnie dzięki organicznemu związkowi literatury i tożsamości. Rozłam, który powstał przez upadek ZSRR, należało wypełnić inną „treścią”, a M. Żulynski, wiedząc o archiwach literatury ukraińskiej za granicą, zaczyna przeprowadzać archeologię wiedzy, według M. Foucaulta, pracując jako archeolog, który warstwa po warstwie odkopuje nową (w rzeczywistości po prostu zapomnianą) kulturę cywilizacji ukraińskiej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn