Strona · s. 4strona oryginału ↗
WOŁODYMYR POŁOCHAŁO: «DZIESIĘCIOLETNIA NIEOBECNOŚĆ OPOZYCJI DOPROWADZIŁA DO KATASTROFALNYCH SKUTKÓW»
Слово Просвіти, №35 за 2005 рік
Zdjęcie H. Oborskiej
— Panie Wołodymyrze, czy przeprowadzał Pan analizę polityczną tego, co wydarzyło się 14 lat temu, a także tego, co działo się później? — Już w tamtych dniach miałem komentarze i wystąpienia. Później napisałem szereg artykułów, które weszły do książek wydanych zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Moja zasadnicza ocena pozostaje taka sama, jak 14 lat temu. Była to technologia polityczna, instynkt politycznego samozachowania byłej komunistycznej nomenklatury, która zmuszona była ogłosić akt niepodległości, pragnąc przystosować się do szybko zmieniających się realiów, które ukształtowały się po nieudanym puczu w Moskwie pod nazwą GKCzP. Nie byłem tylko obserwatorem, ale także jednym z organizatorów Demokratycznej Platformy KPZR. Był to akurat nieznaczny okres mojej działalności politycznej, którą porzuciłem w 1991 roku. — Dlaczego porzucił Pan działalność polityczną? — Wybrałem naukę. Ponadto do Demplatformy KPU obok uczciwych komunistów, którzy chcieli reformowania KPU w partię socjaldemokratyczną światowych standardów (jak to stało się na Litwie), przyszło niemało karierowiczów i politycznych spryciarzy, którzy wykorzystali Demplatformę w osobistych interesach. — Kto na przykład? — Z dzisiejszych polityków to Filenko, Turczynow, Kuszniarow. Ktoś z nich pozostał przy demokratycznych zasadach w opozycji, a ktoś ewoluował w stronę autorytarnych praktyk rządzenia czy wielkiego oligarchicznego biznesu. Przy obecności tak różnorodnych elementów KPU nie miała perspektyw. Dlatego porzuciłem ten projekt polityczny. Nawiasem mówiąc, Ruch przeżył to samo, bo przyszło niemało ludzi, którzy byli pod nadzorem KGB. Służby specjalne kontrolowały procesy, realizowano działania agenturalne w celu kompromitacji liderów w oczach współmyślników. Gdyby dzisiaj odbyła się lustracja, to wielu ludzi z tych, którzy nazywają siebie demokratami, zostałoby zdemaskowanych jako ci, którzy współpracowali z ówczesnymi strukturami siłowymi. W latach 1988—1991 istniała szeroko rozgałęziona sieć informatorów w każdej komórce radzieckiego społeczeństwa. Wielu polityków do dziś znajduje się na haczyku tych, którzy o tym wiedzą.
DEMPLATFORMA BYŁA PIERWSZĄ OPOZYCJĄ
— Jak odbywało się kształtowanie i rozwój demokratycznej opozycji na Ukrainie? — Demplatforma była pierwszą opozycją wobec władzy. Potem jej zabrakło z katastrofalnymi dla Ukrainy skutkami. Czasami przejawiała się opozycyjność intelektualistów, inteligencji, która istniała w publicystyce, analizach politologicznych. Magazyn „Polityczna myśl”, który stworzyłem w latach 1992—1993, był krytyczno-politologiczny. Wtedy nie modna była opozycja, bo wszyscy zajmowali się tak zwaną „budową państwa” i opozycji za Krawczuka nie było. Nikt nie myślał o społeczeństwie obywatelskim, o realnej demokracji. W wymiarze politologicznym ogłoszenie niepodległości stało się swoistym aktem bratania się antykomunistycznej opozycji, w szczególności ruchowskiej, ze swoimi ideowymi wrogami, czyli z komunistyczną nomenklaturą. To bratanie się trwało długi okres i praktycznie zniweczyło prawdziwą obywatelską demokratyczną opozycyjność w ukraińskim społeczeństwie. Zaczęła się ona pojawiać pod koniec ubiegłego wieku wraz z początkiem „afery kasetowej”. To, że na Ukrainie przez około dziesięć lat nie było systemowej opozycji, zgubnie wpłynęło na wszystkie procesy społeczne. Akt ogłoszenia niepodległości stał się paktem kompromisu. Gdyby był to pakt jednodniowego kompromisu, to byłby on historycznie uzasadniony, a ten pakt odbył się za plecami trzeźwo myślących obywateli i stał się sprzeczny z naturą z punktu widzenia demokratycznych zasad i norm. Państwo „budowano” dla niewielkiej garstki ludzi. Po GKCzP nomenklatura przystosowała się do realiów i wykorzystała swojego sojusznika, byłą antykomunistyczną opozycję, w swoich celach.
— Czy jako politolog może Pan stwierdzić, że społeczeństwo dzisiaj wyciągnęło lekcje z lat 90.? — Mówiłem o genezie kształtowania się poradzieckiego totalitaryzmu na Ukrainie. Po Pomarańczowej rewolucji obserwujemy podobną adaptację byłych adeptów reżimu Kuczmy. Dzisiaj praktycznie wszyscy okazali się w obozie „pomarańczowych”. W latach 90. widzieliśmy pewną technologię polityczną — przejmowanie haseł czy coś w tym rodzaju. Nawet w pierwsze wybory prezydenckie Krawczuk szedł z tymi tezami, które były kluczowe w ideologii Ruchu. Zrośnięcie się komunistów z narodowymi demokratami w sprzeczny z naturą symbiozę negatywnie odbiło się na społeczno-politycznym rozwoju. Komunistyczna nomenklatura 24 sierpnia swojej władzy nikomu dobrowolnie nie oddała. Ten komunistyczno-autorytarny system nie zniknął, on przekształcił się w oligarchiczno-biurokratyczny autorytarny reżim polityczny.
OD 1991 ROKU ZACZĄŁ SIĘ UPADEK DEMOKRACJI
— Czy Pan wtedy o tym mówił? Nie można było w żaden sposób wpłynąć na procesy polityczne? — Nie. Hasłem nie była „budowa demokracji”, a „budowa państwa”. Moje wystąpienia odbierano jako wystąpienia przeciwko państwu, czyli nie jestem patriotą, jestem przestępcą. Wszyscy ogłaszali zjednoczenie i konsolidację, ale jednoczyli się ludzie o absolutnie różnej kulturze politycznej i nie dla rozwoju demokratycznej, obywatelskiej Ukrainy, a dla zachowania zewnętrznego spokoju. Faktycznie od 1991 roku zaczął się upadek demokracji na Ukrainie. Demokratyczny etap przypadał na lata 1988—1991. Potem chodziło o jakiekolwiek państwo dla samego państwa. Narodowi demokraci i diaspora wrogo przyjmowali tezę, że trzeba budować nie tylko państwo, ale i społeczeństwo obywatelskie. Wszystkie partie polityczne tworzono autorytarnie, lider wszystko dyktował. Nikt aż do Pomarańczowej rewolucji nie mówił o społeczeństwie obywatelskim.
ISTNIEJE NIEBEZPIECZEŃSTWO, ŻE REŻIM KUCZMY NIE ZOSTANIE POKONANY
— Czy po pomarańczowej rewolucji główne tendencje polityczne uległy zmianie? — Istnieje paralela. Znowu Krawczuk wysunął hasło konsolidacji: „Zjednoczmy Ukrainę!”. W rzeczywistości wszystko się powtarza. Chodzi o zjednoczenie nomenklatury, polityków, wielkiego biznesu, czyli warstw panujących społeczeństwa (1—2 %), a nie całego społeczeństwa. Hasła pomarańczowej rewolucji były skierowane przeciwko autorytaryzmowi, przeciwko łamaniu praw człowieka. Pozostały one jedynie hasłami. Istnieje niebezpieczeństwo, że reżim Kuczmy również nie zostanie pokonany, tak jak nie został pokonany reżim komunistyczny w 1991 r., ponieważ pozorny zakaz partii komunistycznej był decyzją samej partii komunistycznej. Istnieje niebezpieczeństwo, że ponownie zostanie zniweczony demokratyczny potencjał ukraińskiego społeczeństwa. Widzimy wiele symptomów tego, że władza i opozycja pozornie zamieniły się rolami, ale za kulisami mówi się o jednoczeniu. Adeptów dawnego reżimu mianowano biurokratami, szefami administracji itp. Do dawnych frakcji opozycyjnych wstąpiło wielu tych, którzy jeszcze pół roku temu słowo „pomarańczowy” wymawiali z wściekłą klasową nienawiścią. Oczywiście, obecny akt bratania się jest bardziej skomplikowany niż 24 sierpnia 1991 roku, ponieważ odbywa się w warunkach redystrybucji własności, ale oznaki bratania się są na poziomie wstępowania do frakcji, na poziomie sojuszy politycznych w kontekście pomarańczowej rewolucji. Polityczny pasożytnictwo nabiera totalnych rozmiarów. Głównym wymogiem rewolucji jest praworządność, sprawiedliwość prawna i społeczna, kiedy wszyscy są równi wobec prawa. Ten demokratyczny postulat dzisiaj sprowadza się na manowce, a walka polityczna staje się walką czarnych technologii politycznych. — Panie Wołodymyrze, co władza, opozycja i organizacje społeczne powinny robić, aby zmienić tę negatywną tendencję? — Przepraszam za nieskromność, ale od 1987 roku wnoszę swój wkład w demokratyzację społeczeństwa. Przeprowadziliśmy dziesiątki różnego rodzaju konferencji, opublikowaliśmy dziesiątki światowej sławy zagranicznych autorów w „Politycznej Dumce”. Właściwie mówiąc, wprowadziliśmy do obiegu dużą część tych pojęć, które dotyczą dyskursu politologicznego i stały się zwyczajne dzisiaj dla mass mediów. To grono ludzi, które skupiało się wokół „Politycznej Dumki”, może być zadowolone ze swojej działalności, wszak w znacznej mierze odzwierciedliła się ona w pomarańczowej rewolucji. Hasła pomarańczowej rewolucji uzasadnialiśmy, zaczynając od 1991 roku, wtedy, kiedy o tym prawie nikt nie mówił. Tworzyliśmy warunki dla intelektualnego, politologicznego przełomu. Dzisiaj jest na to mniejsze zapotrzebowanie, bo społeczeństwo krok po kroku jest już zdolne samo mniej więcej adekwatnie oceniać procesy polityczne. — Panie Wołodymyrze, jakie optymalne kroki wyznaczyłby Pan nowej władzy? — Nie widzę sensu, by cokolwiek rekomendować władzy. Nie zostałbym doradcą jakiejś struktury państwowej, ponieważ moje rady nie są potrzebne władzy. Jestem zaangażowany w społeczeństwo obywatelskie, a moje rady nie wpisują się w logikę i ukryte cele większości z tych, którzy dzisiaj są na władczym Olimpie. — Czyli nie pretenduje Pan do tego, aby wpływać na procesy polityczne z góry? — Wpływam swoją analityczną, politologiczną, naukową działalnością tym, że moje wnioski i oceny są obecne w szerokim dyskursie medialnym. Miałem iluzje odnośnie tego, by wpływać bezpośrednio poprzez stanowisko. W 1998 r. spróbowałem tego na stanowisku państwowym, ale wystarczyło mi pół roku, aby przekonać się, że to tylko iluzja. SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE PO POMARAŃCZOWEJ REWOLUCJI NIE ZREALIZOWAŁO SIĘ — Może Pan zaproponować realistyczną prognozę rozwoju procesów politycznych? — Tak. Społeczeństwo obywatelskie, które ujawniło się podczas pomarańczowej rewolucji, nie zdążyło się zinstytucjonalizować i znaleźć swoich realnych reprezentantów. Nie zdąży nawet wziąć udziału w wyborach parlamentarnych 2006 roku, ponieważ istnieje absolutnie antydemokratyczna, reakcyjna norma prawa o tym, że w wyborach mają prawo brać udział tylko podmioty polityczne, które są zarejestrowane nie mniej niż rok przed wyborami. Ta niczym nieuzasadniona norma nie dała możliwości rozwinąć inicjatywy, energii i tych nastrojów społeczeństwa obywatelskiego, które panowały jeszcze w styczniu i lutym. Władza teraz działa nie w kontekście pomarańczowej rewolucji. Ludzie dawnej opozycji, otrzymawszy władzę, zmienili się nie na lepsze. Demokratyczna istota zaczęła się wyłuszczać. Jak szagrynowa skóra zmniejszają się elementy demokratycznej kultury. Tak się złożyło, że wszystkich głównych przywódców znam osobiście — na przestrzeni 20 lat wiele razy się przecinaliśmy. Widzę, że ten diabelski instynkt władzy zepsuł wielu dawnych opozycjonistów nawet w ludzkim, światopoglądowym wymiarze. Oprócz tego połowa urzędników we władzy to ludzie, którzy nie mają żadnego związku z demokracją. Oni po prostu zaadaptowali się do nowych realiów, dokonując cudownych metamorfoz. Przemalowali się tak, jak to stało się z dawną nomenklaturą partyjną w 1991 roku. W rzeczywistości ich intencje nie mają żadnego związku z europejskimi wartościami, z interesami narodowymi. W ogóle interes narodowy dzisiaj jest absolutnie wirtualny dla większości ludzi, którzy podejmują decyzje polityczne. Sam fakt, że jeden z głównych adeptów starego reżimu, który w istocie tworzył ten autorytarny reżim, Wołodymyr Łytwyn, jest „najbardziej pożądanym sojusznikiem” dla Prezydenta — to nonsens. Po jego Partii Ludowej i frakcji w parlamencie widzimy, że jest to próba starego reżimu zaadaptowania się i zjednoczenia z nowym reżimem politycznym, jak to było w 1991 r. Historia się powtarza. Myślę, że społeczeństwo znowu zostało postawione przed wyborem mniejszego zła: albo głosować na NSNU (Bezsmertnego, Poroszenkę i innych, którzy nie budzą zachwytu u obywateli), albo na Janukowycza czy Symonenkę. Demokratyczna wartość sprowadza się do zwykłej technologii politycznej. Myślę, że realnie społeczeństwo wypowie się na kolejnych wyborach parlamentarnych w 2011 roku. To będzie zakończenie cyklu politycznego. 20 lat — to minimalny termin, który jest potrzebny dla demokratycznego postępu i odnowienia elit. Dzisiaj u władzy są stare elity, które wykazują więcej niedemokratycznej praktyki. Absolutnie niezmienny pozostał system prawny. Władza sądownicza była najbardziej skorumpowana i taką pozostaje. Nie może być praworządności i demokracji, kiedy skorumpowane prawo reguluje relacje władzy. z Ołeksandr SOŁONEC Z znanym politologiem Wołodymyrem POŁOCHAŁEM omawiamy procesy polityczne na Ukrainie na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci, etapy powstawania i znikania opozycji, a także obecne tendencje władcze w przededniu wyborów parlamentarnych, które, zdaniem politologa, powtarzają technologie polityczne komunistycznej nomenklatury partyjnej w latach 1991—1992.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
