Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

MAKSYM ROZUMNYJ: CZYTAĆ SIEBIE NAWZAJEM I UPUBLICZNIAĆ SWOJE PRZEMYŚLENIA

Слово Просвіти, №35 за 2005 рік

Obchody Dnia Niepodległości (a wraz z nimi — zbliżająca się jesień i nowy sezon życia politycznego oraz kulturalnego) stały się naturalnym, choć banalnym impulsem do tego, by ponownie przeorientować projekt „Synergia postępu” na format dyskusyjny. Ostatecznie był on pomyślany jako platforma do ujawniania idei, sensów, intencji, których suma i wzajemne oddziaływanie określają stan przestrzeni kulturowej Ukrainy. Póki nasze dyskusje mają głównie charakter zaoczny, zdystansowany, jej uczestnicy są „rozdzieleni” po kątach (ściślej mówiąc, każdy z nich na razie pozostaje w swoim „kącie”). Ale, jak na Zatem gdy przyjrzeć się uważniej temu punktowi „X” tamtego sierpnia 1991 roku, można tu użyć analogii z aparatem pojęciowym astrologii. Istnieje takie pojęcie jak „planida”, czyli układ planet w momencie narodzin człowieka. Ów układ — w danym przypadku tak ważnych czynników: elit, osi geopolitycznych, nastrojów społecznych i idei — pozostaje w dalszym ciągu determinujący dla nowo narodzonego organizmu społecznego. Jeśli mówić o młodzieżowej patriotycznej generacji, ruchu studenckim, który wyraźnie dał o sobie znać w przeddzień ogłoszenia niepodległości, to w znacznej mierze legitymizował on to przejście. Na gorąco po wydarzeniach można było usłyszeć tak śmiałe stwierdzenia, że bez strajku głodowego studentów w 1990 roku nie byłoby ogłoszenia Aktu o niepodległości Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku. Tak samo mówi się, że nie byłoby Pomarańczowej Rewolucji bez akcji „Ukraina bez Kuczmy”. Ta prawidłowość nie jest jednoznaczna i nie jest aż tak kategoryczna, ale mimo wszystko daje się prześledzić. Fakt podniesienia przez młode pokolenie w 1990 roku haseł, symboli i wartości niepodległościowych był ważnym czynnikiem, może nie mniej znaczącym niż droga, którą przeszli szestdziesiatnicy czy inne patriotyczne i aktywne generacje — ówczesny Związek Pisarzy z ich rozumieniem patriotyzmu oraz zachodnia diaspora ze swoim dorobkiem. Cała ukraińska tradycja intelektualna w znacznej mierze koncentrowała się na dwóch kierunkach (czy dwóch wektorach). Pierwszy — pragmatyczny — o tym, jak mamy zdobyć niepodległość. Począwszy od Mykoły Michnowskiego, od pierwszych lat XX wieku trwało prawnicze uzasadnianie tego celu, pojawiały się różnorodne propozycje technologiczne i wersje. Wśród najciekawszych można wspomnieć Iwana Bahrianeho, który na emigracji doszedł do wniosku, że niepodległą Ukrainę będą budować komsomolcy i partyjniacy. Drugi kierunek można nazwać marzycielskim — należą tu pisma Czyżewskiego o kordocentryzmie, o ukraińskiej duszy. Właściwie, to najbardziej ogólne orientacje, ale dość rozmyte i niezwykle pozahistoryczne. A właśnie tradycji intelektualnej, która połączyłaby i cel, i środki, ukraińskości akurat brakowało. I kiedy zdobyliśmy niepodległość, okazało się, że pytanie o to, jak ją rozwijać, w jakim celu i z jakimi orientacjami, pozostało otwarte. A to wszystko jedno, co stawiać dom, nie mając wcześniejszego planu, obliczeń i wszystkiego innego. Ot, tam gdzie stali, tam zaczęli kłaść fundament, a potem — i ściany. Położyli jedną ścianę, drugą: nacjodemokraci ze swojej strony zaczęli kłaść fragmenty tej państwowości, postkomunistyczna nomenklatura (która skorzystała z momentu, by przekształcić władzę w pieniądze, a potem — odwrotnie) ze swojej strony zaczęła coś budować, ale na tej samej podstawie. Wkrótce różne ośrodki całej budowy zaczęły nakładać się jeden na drugi i wtedy przyszło zrozumienie, że w rezultacie wychodzi coś niezrozumiałego, koślawego, bez jednolitego planu i jednolitej „architektonicznej” koncepcji. — W ciągu ostatnich 5—7 lat w ukraińskiej przestrzeni intelektualnej oprócz dwóch wspomnianych kierunków — pragmatycznego i marzycielskiego — rozwijała się i dość starannie oraz konsekwentnie uzasadniała liberalistyczna teza o tym, że „budowa państwa” musi korelować z „budową społeczeństwa”. Wspomnieć choćby szereg prac politologicznych Mykoły Riabczuka (w szczególności — „Dylematy ukraińskiego Fausta”). Co prawda, wyrażone w nich idee w epoce „przedpomarańczowej” znajdowały się na marginesie przepływów informacyjnych, akademickiego dyskursu badawczego, aktualnej polityki. Na ile obecnie tezy o budowie społeczeństwa mają szansę? intelektualnej wspólnocie przede wszystkim, było i pozostaje bardzo niewielu. Były idee „prawowiernego” nacjonalizmu, który przewidywał utwierdzenie instytucji, symboliki, atrybutyki, panteonu wybitnych postaci, dat pamiętnych i sposobów ich obchodzenia, odpowiedniej estetyki — wszystkiego, co zostało odziedziczone po różnych etapach walki narodowowyzwoleńczej. Ale po zdobyciu niepodległości pojawiła się pokusa, by wlać to wszystko w gotową strukturę radzieckiej propagandy, sowieckiego sposobu myślenia. Dziś można jedynie mówić o tym, dla kogo takie podejście okazało się uzasadnione, a dla kogo — nie. Odpowiednio, jedni mówią, że należało bardziej wytrwale i totalnie „wychowywać” świadomość narodową. Zwolennicy podejść liberalnych twierdzą, że nie należało wlewać „nowego wina” idei, programów w stary kontekst społeczny. Do pierwszych powstaje pytanie: a po co w ogóle było dążyć do zmian, a do drugich — na czym więc budować nowe relacje? Przecież jednoczesne budowanie całkowicie nowego systemu komunikacji i wytwarzanie nowej treści komunikowania jest zadaniem praktycznie nie do udźwignięcia, zarówno ze względu na skalę Ukrainy, jak i w kontekście ogólnego kryzysu starych form organizacji społecznej. Zatem optymalną, z mojego punktu widzenia, była (być może i nadal jest) droga tworzenia oaz, wysepek zdrowej komunikacji społecznej, gdzie zharmonizowane są ze sobą podstawa strukturalna, sposób organizacji życia i jego treść — czyli idee społeczne. Jednak proces społeczny najczęściej rozwija się niezależnie od nas i nieustannie stawia nas przed wyborem, do którego nie jesteśmy gotowi. Tak było w 1991 roku — faktycznie było to wyzwanie, na które pięćdziesięciomilionowa wspólnota nie była gotowa, dlatego państwo trzeba było budować z tego, co wpadło w ręce. Ale podobna sytuacja powtórzyła się w 1994 roku, kiedy uformowała się nieprzejednana opozycja narodowa wobec panującego reżimu politycznego i tradycyjne narodowe ugodowstwo, że tak powiem. Między tymi dwiema pozycjami praktycznie przez dziesięć lat toczyła się walka taktyczna. Ale zarówno Pomarańczowa Rewolucja, jak i nowe wyzwania, które pojawiły się wraz z nią, znów zaskoczyły ukraińskie społeczeństwo. Przypomina mi to środowisko pisarskie. Dopóki istniała cenzura, wielu narzekało: przecież nam nie pozwalają, przecież pracujemy do szuflady. Ale w pewnym momencie wszystkie zakazy upadły, a społeczeństwo zwraca się do pisarzy: no, dawajcie, teraz przecież można. Oni do „szuflad”, a tam praktycznie pusto. Więc i po wielkich rewolucyjnych nadziejach i zrywach znów jesteśmy zmuszeni zadowolić się tym, co mamy. Po raz kolejny otrzymaliśmy wolność od zewnętrznego nacisku, ale wolności wewnętrznej, wolności robienia tego, co uważamy za słuszne i do czego jesteśmy powołani, nijak nie możemy zdobyć, gdyż cały czas reagujemy na zewnętrzną potrzebę. Nie jest ona już tak groźna, jak za czasów wielkich ideologii, stała się drobniejsza, wszechobecna, często sprowadza się do przykrych materialnych potrzeb codzienności, ale tak się składa, że granice tej niewoli wewnętrznej pokonujemy coraz rzadziej i coraz mniej produktywnie. Dlatego ten wybuch poczucia wolności, który mieliśmy nieco mniej niż rok temu, może wywoływać nawet pewne obawy. Ten potencjał dążenia do wolności jest dość wyczerpywalny i jeśli się go nie wykorzysta, to jego dalsze gromadzenie może stać się bolesne i długotrwałe. — Chcę powrócić do problemu budowania komunikacji — zarówno jako idei, jak i mechanizmu. Czym jest system komunikacji intelektualnej we współczesnym społeczeństwie — to przede wszystkim środki masowego przekazu, w szczególności czasopisma jako platformy dyskusyjne. Po 1991 roku pojawiło się niemało nowych wydawnictw. Niektórym z nich udało się osiągnąć wysoki poziom analityczności i konceptualności. Jednak cały ten kreatywny potencjał pozostaje zamknięty w małych środowiskach, takich jak wspólnota „Krytyki” czy krąg autorów „Suczasnosti”. Przestrzeń między tymi intelektualnymi kapsułami pozostaje nieuporządkowana, niezorganizowana i nierzadko mało przydatna do nawiązywania komunikacji. Dlaczego tak jest, dlaczego nie obserwuje się chęci przełamania granic swoich małych kapsuł? — Jak dla mnie, to tutaj, znowuż, obecnych jest kilka powiązanych ze sobą przyczyn. Z jednej strony — nieznaczna intensywność samego życia intelektualnego Ukrainy (tutaj znacznie ustępujemy nie tylko Zachodowi, ale i Rosji, gdzie produkowanie idei, intensywność ich omawiania, gęstość interakcji różnych grup, dyskursów, zjawisk jest dość potężna). Dlaczego tak się działo? Do tego są obiektywne warunki. Jeszcze Dowżenko mówił, że Ukraińcy są jak ten tytoń, ciągle się go ogławia. Rzeczywiście, na przestrzeni kilku poprzednich stuleci sytuacja układała się w ten sposób, że na początek lat 90. intensywność życia intelektualnego na Ukrainie była dość niska. Nadrobić to już „w marszu” było bardzo niełatwo. Trzeba było mieć wysoki poziom solidarności intelektualistów, pomimo wszystkich dyskusji, niezgód, konfrontacji między nimi i chęci budowania wspólnej przestrzeni komunikacyjnej. Takiego wspólnego zrozumienia, wspólnego projektu nie było. Co więcej — przeszkadzały temu skala i motywacja samych podmiotów, które w tym czasie coś na Ukrainie tworzyły, coś proponowały społeczeństwu i wokół tego organizowały swoje ośrodki komunikacji. Być może tutaj działa też pewna cecha charakteru (na którą napomyka wiele anegdot o Ukraińcach), która przejawia się w tym, że pomysłowość tych podmiotów przeważnie idzie na to, aby przeciwstawiać się innym i zwalczać drugą stronę. Okazało się również, że najskuteczniejszą metodą konkurencji po naszemu jest zwykłe przemilczanie. Jakie mogą być alternatywy? Niestety, wymyślić coś innego, poza czytaniem siebie nawzajem, interesowaniem się sobą nawzajem i upublicznianiem swoich przemyśleń na ten temat, raczej się nie uda. Maksym ROZUMNYJ urodził się w 1969 roku w Kijowie, kandydat nauk filozoficznych. Ukończył Kijowski Uniwersytet Narodowy im. T. Szewczenki (wydział dziennikarstwa, 1992), aspirantura Instytutu Filozofii NAN Ukrainy (1992—1995). Obecnie — doktorant Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, przewodniczący Sekretariatu Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej. Autor książek „Sprawa honoru. Algorytmy narodowego samopanowania” (K.: Smołoskyp, 1995), „Strategie zamiast ideologii” (K.: Instytut postkomunistycznego społeczeństwa, 1998), „Polityczny wybór Ukrainy” (K.: Smołoskyp, 1999), „Ukraińska idea na tle cywilizacji” (K.: Łybidź, 2001).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn