Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

PYŁYP KAPELHORODSKI: SPOJRZENIE PRZEZ STULECIE

Слово Просвіти, №35 за 2008 рік

gdy znajdą Państwo wolną chwilę. Pewien dobrodziej (“burżuj” według terminologii “towarzyszy”) wymyślił, by wydać moje wiersze, drukowane i niedrukowane. Choć ma on “głupie pieniądze”, jak to mówią, ale nieładnie byłoby, gdyby zostały wydane na marne. Zatem proszę Pana, jeśli łaska, o udzielenie pewnych wskazówek: 1. Jak przystąpić do wydania, by ominąć cenzurę? 2. Ile kosztowałoby wydanie 2 lub 3 tysięcy egzemplarzy po 70—80 stron (format Pana “Na rozdrożu”, zdaje się “in octavo”), około 16 000 wierszy. 3. Czy warto w ogóle wydawać tę książkę? To znaczy, czy nie dość już “chałupniczych” wierszy na literackim bazarze? Byłbym bardzo wdzięczny za to. A przy okazji proszę napisać również (jeśli choć w przybliżeniu) wyjdą “Ukraińcy na Kubaniu” (jeśli rzeczywiście wyjdą). Mam nadzieję, że wtedy kijowska “Proświta” nie odmówi przyjęcia mnie w poczet członków choćby awansem, bo jeśli nawet na to nie zapracowałem, to zapewne zapracuję choćby drobiazgami. Kłaniam się wielce szanownej pani Zahirnej. Szczerze oddany P. Kapelhorodski”. W tamtym czasie Borys Hrynczenko już dobrze znał (wprawdzie korespondencyjnie) Pyłypa Kapelhorodskiego jako autora licznych wierszy, ostrych artykułów publicystycznych, szkiców, opowiadań w ukraińskich gazetach, czasopismach i zbiorach zbiorowych początku XX wieku; wiedział, że “bohaterami” jego utworów publicystycznych i satyrycznych byli, według słów samego pisarza, “…biurokraci, plutokraci, fabrykanci, komersanci, generałowie, admirałowie, ci, co darli, ci, co kradli, popi, mnisi i władyki, i ziemianie wielcy, i mali żywiołaki, i sprzedajne wszystkie istoty — co w górę ze skóry pnąc się po plecach, co się zgięły…” I nie ogólnie, a z nazwiska, z tytułami. Latem 1907 roku autor rękopisu przyjeżdża z Kubania do Kijowa, pragnąc twarzą w twarz spotkać się z Borysem Hrynczenką, poznać się z nim, własnoręcznie nanieść poprawki i przekazać do wysłanej w listopadzie 1906 roku książeczki “Ukraińcy na Kubaniu” obiecaną mapę. Niestety, w tym czasie wydarzenia na Kubaniu, a zwłaszcza we wsi Uspenskie, rozwijały się tak gwałtownie i niepokojąco, a czasem i tragicznie, że ledwie pisarz zdążył poznać się z Borysem Dmytrowyczem, nieco dodać do rękopisu, a już zmuszony był w pośpiechu opuścić Kijów i wrócić z powrotem do wsi Uspenskie, do szkoły i rodziny — żony z dwojgiem dzieci, którym groziło niebezpieczeństwo: poecie i publicyście mogli zemścić się za ostre artykuły krytyczne, pamflety, listy otwarte w kubańskiej prasie, w których dotkliwie krytykował miejscowych możnowładców. A wróciwszy na Kubań, do Uspenki, i odczuwając pewien dyskomfort sytuacji, w której mimo woli się znalazł, P. Kapelhorodski śpieszy wyjaśnić to Borysowi Hrynczeńce: “Wielce szanowny Borysie Dmytrowyczu! Niespodziewany wyjazd z Kijowa nie dał mi możliwości dodania do “Ukraińców” mapy. Jeśli nie jest za późno, przesyłam ją z Kubania. Sytuacja nie jest zbyt przyjemna. Chłopi się niepokoją. Codziennie aktywne wybryki. Ziemianie ustępują- Przyszły pisarz wśród pobratymców — słuchaczy Połtawskiego Seminarium Duchownego. 1902 r. się, ale bezrobotni nie są z tego zadowoleni. Nawet do kozackiej stanicy Bezskarbnaja wyjeżdżał oddział karny. Czekamy na represje, a tam, gdzie się one zaczynają, kara spada na winnego i niewinnego. Z prawdziwym szacunkiem, P. Kapelhorodski. 1907 r. 3/VII. Jeśli jest jakaś praca (dla „Proświty”), mogę wziąć ją na siebie — byle tylko była w moim zasięgu, bo na wsi niełatwo zdobyć materiały”. Pierwszym, który zauważył ukazanie się książeczki P. Kapelhorodskiego i publicznie na nią zareagował, był dawny kolega Symon Petlura, z którym razem uczyli się w Połtawskim Seminarium Duchownym i skąd zostali wydaleni za wszczęty bunt. S. Petlura pisał w recenzji książeczki P. Kapelhorodskiego, wydrukowanej w gazecie „Słowo”, którą wydawał (1907 r., nr 23, s. 16): „Kijowska „Proświta” dobrze zrobiła, że zaczęła wydawać popularne książki o życiu Ukraińców w różnych miejscach naszego kraju. Takie książki są bardzo potrzebne dla uświadamiania naszego narodu, dla zapoznania go z tymi miejscami, gdzie żyje, gdzie przychodzi mu cierpieć. Gdyby śladem książki P. Kapelhorodskiego Kijowska „Proświta” wydała książeczkę o tej samej treści także o Ukraińcach Prawobrzeżnej i Lewobrzeżnej Ukrainy, o Ukraińcach, którzy żyją na Słobożanszczyźnie i Chersońszczyźnie, to takie wydania należałoby tylko powitać. Ale tylko, skoro już Kijowska „Proświta” zechciała przysłużyć się uświadamianiu naszego narodu książeczkami, podobnymi do książeczki p. Kapelhorodskiego, życzylibyśmy sobie, aby te wydania były bardziej systematyczne niż książka „Ukraińcy na Kubaniu”. P. Kapelhorodski dobrze zna temat, o którym pisze, ale jego pisarstwu brakuje właśnie tej systematyczności, społeczności, bez których każda książka, zwłaszcza przeznaczona dla ludu, wiele traci. Obrazu pełnego życia „Ukraińców na Kubaniu” w książce Kapelhorodskiego nie znajdziemy. Od popularnej książki nie można, oczywiście, wymagać tego. Ale główne, najbardziej ważne, powinno tam być”. Symon Petlura bardzo żałował, że w części historycznej, gdzie autor opowiada o współczesnym życiu Ukraińców na Kubaniu, „spotykamy wielkie luki”. Recenzent zarzucił pisarzowi, że rzekomo „nie zwrócił uwagi na walkę kozactwa czarnomorskiego o prawa kozackie, które nadała im Katarzyna II, a które potem zostały odebrane, a kozaków zamieniono w zwykłych Moskali. Mało miejsca poświęcił autor w swojej książce także historii przesiedlenia na Kubań tak zwanych inogorodnich (osadników spoza stanu kozackiego), podczas gdy „inogodni” odegrali wielką rolę w historii Kubania, w jego życiu kulturalnym i gospodarczym. Chciałoby się zobaczyć w książce więcej informacji o warunkach życia robotników na Kubaniu, o formach pracy robotniczej i produkcji rzemieślniczej itd. Gdyby takich informacji w książce było więcej — tylko by na tym zyskała i stałaby się bardziej użyteczna przy zapoznawaniu naszych robotników z krajem, dokąd chodzą na zarobek”. Lecz mimo wszystkich uwag, S. Petlura doszedł do wniosku, że „nie patrząc na to, książka p. Kapelhorodskiego może i teraz przydać się czytelnikom „z ludu”. Napisana jest żywo, zrozumiałym żywym językiem, a do tego jeszcze na taki temat, który ma wielkie zainteresowanie, zwłaszcza w naszych czasach, kiedy budzi się świadomość narodowa naszego narodu, a wraz z nią rośnie i zainteresowanie tym krajem, w którym przychodzi mu cierpieć i walczyć o lepsze życie”. Ostro publicystyczne artykuły i pamflety P. Kapelhorodskiego w prasie zauważyła Łesia Ukrainka, wyrażając żal, że w ostatnim czasie imię młodego utalentowanego publicysty z jakiegoś powodu zniknęło ze stron bliskiego jej czasopisma „Ridnyj kraj”. Troszcząc się o los ukraińskiej periodyki, Łesia Ukrainka w liście do matki — Ołeny Pcziłki jako jednej ze współwydawczyń czasopisma zwróciła się z radą-propozycją: „Co do stałych współpracowników, to czy nie spróbowałabyś skontaktować się z Kapelhorodskim (adres jest w „Proświcie”) — wyrabia się z niego całkiem niezły publicysta i może nawet mógłby przenieść się do Kijowa, gdyby miał tam stałą pracę, coś jakby napomykał o tym w listach do ziomków”. Dokładnie nie wiadomo, czy Ołena Pcziłka wzięła pod uwagę propozycję Łesi Ukrainki, ale od tego czasu P. Kapelhorodski stał się pożądanym autorem czasopisma „Ridnyj kraj”, choć ze względu na okoliczności pozostał na Połtawszczyźnie. W sierpniu 1906 roku gazeta „Hromadska dumka” nr 182 wydrukowała artykuł P. Kapelhorodskiego „Z powodu pytania o sprawę narodowo-szkolną”, który wywołał ostrą polemikę i rezonans w prasie. 28 września tego samego roku w gazecie „Rada” nr 12 pojawił się artykuł, podpisany pseudonimem „Dziad Mychajło”, „Dlaczego i po co?”. Kto ukrywał się za tym pseudonimem, ciężko powiedzieć, bo nie wspomniano o nim nawet w „Słowniku ukraińskich pseudonimów i kryptonimów XVI—XX w.” (wydawnictwo „Naukowa dumka”, 1969). „Dziad Mychajło” subiektywnie, uprzedzenie, a przez to nieprzekonująco skrytykował P. Kapelhorodskiego, bezpodstawnie oskarżając go o pesymizm i inne wymyślone grzechy. Pyłyp Kapelhorodski natychmiast zareagował na te zarzuty i dał godną odpowiedź tajemniczemu „Dziadowi Mychajle” oraz jego bezpodstawnym zarzutom w gazecie „Rada” nr 37 z 27 października 1906 roku. Pisarz zrobił to godnie i przekonująco, jak zawsze, gdy brał się za pióro. Być może do takiej odpowiedzi Pyłypa Kapelhorodskiego popchnął artykuł Borysa Hrinczenki „Nie chwal się, a do dzieła bierz się”, który od razu wystąpił w obronie P. Kapelhorodskiego, nazywając jego artykuł „dobrym i mądrym”, a krytykę „Dziada Mychajły”, któremu „bardzo nie spodobał się artykuł Kapelhorodskiego” za to, że rzekomo „nawiawa beznadziejność”, odrzucił. Przeciwnie, w przekonaniu Borysa Dmytrowycza, P. Kapelhorodski „nie do beznadziejności skłania, a do nadziei i energicznej pracy dla lepszej przyszłości”, on „mówi nauczycielowi: nie trać czasu, bierz się i rób zaraz, a Dziad Mychajło pozwala nauczycielowi gnić aż dotąd, dopóki ktoś zdejmie z niego obowiązek „torturowania duszy ludowej”. Lecz któż będzie tym „kimś”? — polemicznie pyta B. Hrinczenko i odpowiada, że tym „kimś” przede wszystkim musi być sam nauczyciel, bo „kto chce mieć prawo, musi umieć je zdobyć. Niech sam nauczyciel zrzuci z siebie haniebny obowiązek „torturowania duszy ludowej”, a kiedy sam nie zdoła, to niech zadba o to, żeby inne siły, zobaczywszy tę troskę, przyszły mu z pomocą”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn