Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

CIERNISTA DROGA RODZIMEGO SŁOWA

Слово Просвіти, №35 за 2008 рік

Mykoła HNATYSZ, osiedle Kalyniwka, rejon wasylkowski, obwód kijowski. Siły wyższe hojnie obdarzyły Ukrainę: dały jej malowniczą przyrodę, najżyźniejsze czarnoziemy, bogate złoża, liryczną nazwę i najbardziej czarujący na świecie język, który przez kilka tysiącleci stworzył, wypielęgnował i oszlifował geniusz narodu ukraińskiego. Jeszcze bracia Cyryl i Metody zauważali bogactwo i melodyjność języka ukraińskiego, w którym jest wiele pieszczotliwych, ciepłych słów: zirońky (gwiazdeczki) siajut, diwczynonko-hołubonko (dziewczę-gołąbeczku), istonyky, pytonyky, spatonyky, kochanniaczko, biłeje łyczeńko (białe liczko), nasza perwyczeczka — doneczka (córeczka) (Marko Wowczok), leleczeńky, łebedonky, wyszeńky, czereszeńky. Jest on głęboko czuły i pełen duszy: “A serdenko sołowejkom szczebecze ta płacze” (T. Szewczenko), “A kozak czuje — serdenko mre” (z pieśni ludowej), “Pid hajem w’jetśia riczeńka”, “A w mene serdenko i mlije i bołyť” (L. Hlibow), “Zaky more perełeczu, kryłonka zitru” (B. Łepkyj), “Sonce nyzeńko — weczir błyzeńko” (z pieśni ludowej), “Skaży meni prawdonku, de mij myłyj” (z pieśni ludowej). Odwieczny środek komunikacji Ukraińców ma ogromne bogactwo leksykalne. Na każde rosyjskie słowo w języku ukraińskim przypada dwa, trzy, a nawet więcej odpowiedników: gołuboj — hołubyj, błakytnyj; ochota — mysływstwo, połuwannia; tiurma — tiurma, w’iaznycia, temnycia, buceharnia; dom (izba) — chata, budynok, budiwla, osełia, poszkannia; melnyk — melnyk, mirosznyk. W naszym ojczystym języku jest wiele słów, których nie ma w rosyjskim: sopiłka, nemowlia, dityncza, dytiatko, weczornyci, posydeńky, doswitky, soroczyna, spidnyczyna, ruczeniata, nożeniata, zbiżżia, pasznycia, okołot, motowyłnyk oraz dziesiątki innych. Aby “wielikij russkij jazyk” nie był leksykalnie uboższy od języka ukraińskiego, radzieccy językoznawcy zadali mu niszczycielski cios, pozostawiając w słownikach słowa sztucznie dopasowane do języka rosyjskiego, a większość słów usunęli jako przestarzałe i dialektalne. Praktykowano upodabnianie ukraińskiego do rosyjskiego, aby potem dowieść niepotrzebności naszego ojczystego języka. Na rynku książkowym na Petriwce w Kijowie kupiłem dwa słowniki języka ukraińskiego, wydane w latach trzydziestych ubiegłego stulecia. Pod względem wagi właściwej słów ukraińskich jest w nich dwukrotnie więcej niż rosyjskich. Jednak represje wobec ukraińskich słów niezwykle zubożyły nasze słowniki. Ukraiński jest jednym z najdoskonalszych języków świata. Świadczy o tym na przykład użycie formy trybu rozkazującego pierwszej osoby liczby mnogiej, której nie ma w języku rosyjskim: szanujmosia, tikajmo, “zaspiwajmo, serce nasze zwesełiajmo” (z pieśni ludowej). O wysokiej doskonałości języka ukraińskiego świadczy także użycie podwójnych końcówek rzeczowników w celowniku: Iwanu, Iwanowi, Stepanu, Stepanowi, pysaru, pysarewi, Petrenku, Petrenkowi. W języku ukraińskim istnieje forma czasu przyszłego, której nie ma w rosyjskim: chodytymu, nositymu, słuchatymu, spiwatymu, maliwatymu. Istnieje też forma wołacza: mamo, tatu, babusiu, diduniu, Petre, druże, junacze, “Oj raduisia, zemle” (z kolędy); “Moje serdenko, cwite mij rożewyj” (Z listów I. Mazepy do Motri); “Powij, witre, na Wkrainu” (S. Rudanśkyj); “Podywys, mij hołube, …ja Katrusia twoja łuba” (T. Szewczenko); “Czujesz, brate mij, towaryszu mij” (B. Łepkyj). W języku rosyjskim nie zwracają się, nie wołają, a jedynie nazywają. W latach 1928 i 1934 w Paryżu odbyły się Międzynarodowe Konkursy Języków. Znawcy określili bogactwo, piękno, melodyjność i możliwości wyrazowe języków świata. W umownym konkursie w 1928 roku pierwsze miejsce zajął język francuski, drugie — włoski, a trzecie — ukraiński. Podczas konkursu w 1934 roku ponownie pierwsze miejsce zajął język francuski, drugie — perski, a ukraiński — trzecie. “Wielikij i moguczij russkij jazyk” nie trafił nawet do pierwszej dziesiątki. Niektórzy językoznawcy wyrazili opinię, że gdyby konkurs odbywał się nie w Paryżu, a na neutralnym terenie, to ze względu na swoje możliwości gramatyczne, wyrazistość brzmienia i melodyjność, język ukraiński “zostałby uwieńczony najgodniejszymi laurami, ponieważ język francuski jest nieco nosowy i niezbyt wyrazisty, a językowi ukraińskiemu nie ma równych na świecie”. I tak bogaty, soczysty, źródlanie czysty nasz ojczysty język wiekami cierpiał i cierpi od swoich ciemiężycieli?!. Znacznych zakazów i prześladowań doznał język od “starszego brata” (czyż bracia oni nam?). Car Piotr I zabronił rozmawiać i wydawać książki w ojczystym języku. A caryca Katarzyna II, która “dokończyła wdowę sierotę”, powiedziała: “Te prowincje należy najlżejszymi sposobami doprowadzić do tego, aby się zrusyfikowały”. Broń “zrusyfikowania”, wymyśloną przez carycę, wykorzystywano przez wieki, aby zrusyfikować nasz miły kraj. “Bratiszki” generowali Ukraińcom poczucie niższości. Obłudna moskiewska propaganda żuła tę “wyższość” narodu rosyjskiego (która śmierdzi rasizmem). Język ukraiński stał się obiektem drwin Rosjan: próbowali oni “wykorzenić głupie chachłackie narzecze”. “Wstrętny język” — tak nazywali “bracia” nasz język. “Trzeba drażnić chachła” — mówili moskiewscy szowiniści. A język rosyjski propagowali jako język inteligentny, kulturalny. Przez trzysta pięćdziesiąt lat panowania Moskwy na Ukrainie wydano 479 okólników, dekretów i zarządzeń, skierowanych na zniszczenie języka ukraińskiego. Pogarda i drwiny ze wszystkiego, co ukraińskie — języka, zwyczajów, obrzędów — wywoływały u naszych ludzi, zwłaszcza u młodzieży, nihilizm. Ukraińcy zaczęli wstydzić się i wyrzekać swojego języka, przechodzić na komunikację w języku rosyjskim, nie rozumiejąc, że jest to haniebne upokorzenie narodowe. Poczucie niższości mocno “wyrosło” w niektórych Ukraińcach. Szczególnie wielkie szkody i zakrojoną na szeroką skalę ruinę naszemu ojczystemu językowi wyrządzili komuniści. W dobie “wielkich osiągnięć” prowadzili politykę “zbliżenia języków braci”. Wymowę ukraińskich słów dopasowywano do wymowy rosyjskich. W 25. numerze gazety “Słowo Proświty” znajdują się szczere słowa Pawła Mowczana o teraźniejszości, “kiedy sprawa ukraińska jest przytłumiona”, o potrzebie aktywizacji, o pilnej potrzebie konkretnych działań i wypełnienia jubileuszowych dat codzienną pracą. Warto więc zwrócić uwagę opinii publicznej na taką codzienną, ciężką, ale niezwykle potrzebną pracę każdego świadomego Ukraińca, gdziekolwiek by on był, w jakiejkolwiek sile politycznej by się znajdował, na nawracanie rosyjskojęzycznych Ukraińców do ojczystego języka poprzez żywą komunikację, a dzięki językowi — także na zjednoczenie narodu tytularnego. Jeszcze Iwan Dracz w 1992 roku na przełomowym dla Ruchu i, być może, dla Ukrainy III Wszechukraińskim Zjeździe Ludowego Ruchu Ukrainy proroczo powiedział, że “super-szowinistyczna i super-nacjonalistyczna Rosja” będzie “podburzać przeciwko niepodległej Ukrainie jej rosyjskojęzyczną ludność, próbując obrócić ją w pionki, w ofiary w walce przeciwko innym narodom w sąsiednich niepodległych państwach”, a dlatego trzeba jednoczyć wysiłki. orędowników języka ukraińskiego. Obecnie nadszedł czas na ich zjednoczenie. Istnienie takiej organizacji zmieni na lepsze sprawę ukraińską. Wleje to pewność siebie w wielu Ukraińców, którzy obecnie wyczekują, a nawet są zastraszeni — jak na Krymie, w Doniecku, Ługańsku; zwiększy liczbę zwolenników języka ukraińskiego; stworzy zdrową opinię publiczną dotyczącą szacunku do języka ojczystego i kultury. A bez wsparcia ludzi, licząc jedynie na rozwiązania prawne i wysiłki władz, nie ma co myśleć o uzdrowieniu narodu tytularnego. Mamy nadzieję, że „Proświta” wraz z OUN (d), innymi partiami, organizacjami zapoczątkuje pracę w terenie poprzez konkretne akcje, zaproponuje dokumenty programowe, bez zbędnej biurokracji w pracy, i pokaże, że Ukraińcy, jeśli zechcą, będą w stanie zjednoczyć się i obronić sprawę ukraińską. Z upoważnienia grupy inicjatywnej „Ukraińcy, rozmawiajmy po ukraińsku” Leonid PINCZUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn