Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

TRAGEDIA I TRIUMF MŁODEJ MALARKI

Слово Просвіти, №35 за 2008 рік

Switłana SOBOLEWSKA Pojawienie się tej książki, bez żadnej przesady, było prawdziwie triumfalne. Znany wówczas krytyk Mychajło Słaboszpycki od razu stał się znanym ukraińskim prozaikiem. Książka ugruntowała jego reputację mistrza gatunku biograficznego. Oprócz odkrycia imienia i wizerunku Marii Baszkircewej dla ukraińskiego czytelnika, co już obiecywało utworowi sukces i popularność, nastąpiło także odkrycie autora o wysokiej kulturze literackiej. Wielu z tych, którzy pisali o powieści-eseju Mychajła Słaboszpyckiego (a wśród nich Pawło Zahrebelny, Anatolij Dimarow, Dmytro Zatoński, Witalij Donczyk, Mykoła Rudenko, Iwan Koszeliveć, Anatolij Szewczenko), podkreślało: autor posiada oryginalny styl. Jest chciwy na fakty, informacyjnie „wybuchowy”, aforystyczny i plastyczny w frazie. Po „Marii Baszkircewej” jedna po drugiej wyszły powieści biograficzne i opowiadania „Poeta z piekła (Todos Osmaczka)”, „Nikifor Drowniak z Krynicy”, „Beniamin rodziny literackiej (Ołeksandr Włyźko i inni)”, „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”, napisane z temperamentem, swobodnie, z polemicznym zaostrzeniem. Bez tego ciężko wyobrazić sobie prozę M. Słaboszpyckiego — intelektualnie nasyconą, naznaczoną wyrazistą stylistyką. „Maria Baszkircewa” miała szczęśliwy los literacki nie tylko dlatego, że wyznaczyła jasny etap twórczości M. Słaboszpyckiego. Powieść kilkakrotnie wznawiano, wychodziła w przekładach na francuski, rosyjski i estoński. O tym utworze napisano wiele pochlebnych słów. Nowe wydanie zostało oznaczone jako gruntownie przerobione i uzupełnione. Pojawiło się też doprecyzowanie tytułu, który teraz brzmi tak: „Maria Baszkircewa (Życie według horoskopu)”. Bardzo dobrze zilustrowano wydanie rosyjskie (przekład Natalii Kubłanowskiej), gdzie wydrukowano wiele zdjęć i kolorowych reprodukcji. Ale ta książka znacznie je przewyższa — to wyraziste wydanie prezentowe, które pomieściło do półtorej setki fotografii i reprodukcji. Oryginalny projekt książki wykonała utalentowana artystka Nina Tanczenko. Jak opowiada autor w posłowiu, miliony wielbicieli Baszkircewej i czytelników jej słynnego „Dziennika” wprowadzono w błąd — jeszcze do dziś w autorytatywnych encyklopediach i innych wydawnictwach informacyjnych zaznaczono, że Maria Baszkircewa urodziła się we wsi Hawronci na Połtawszczyźnie w 1860 roku. Miejsce urodzenia wskazano poprawnie, a rok jest niedokładny. I wprowadziła to zamieszanie matka malarki, której zależało, aby córka pozostała w pamięci ludzi o dwa lata młodsza. Już wtedy we wszystkich nekrologach prasy francuskiej i rosyjskiej napisano, że śmierć zabrała tę wyjątkowo utalentowaną dziewczynę w wieku dwudziestu czterech lat. W rzeczywistości jednak wtedy, w 1884 roku, kiedy odprowadzano ją w ostatnią drogę i pochowano na paryskim cmentarzu Passy, Maria miała dwadzieścia sześć lat. Ale na tym fałszerstwa, których dopuściła się Baszkircewa-matka, nie kończą się. Matka surowo cenzurowała dziennik córki, który ta prowadziła niemal od dwunastego roku życia. Powyrzucała z niego wiele ważnych wydarzeń, przemyśleń Marii i „osób działających”. Miała swoje poglądy na to, co należy pokazywać oczom czytelnika, a co nie. Co więcej, rodzina Baszkircewych była zamieszana w ogromny skandal. Przez całą dekadę trwała spowodowana tym batalia sądowa. Ciotkę malarki oskarżano o ciężkie przestępstwo. O tych wydarzeniach Maria pisała w dzienniku i to również poddano surowym wiwisekcjom. Nieprzypadkowo, gdy kilka lat po śmierci Baszkircewej pojawił się jej dziennik, jeden z przyjaciół malarki, serbski książę Bożydar Karadziordziewić, wziął się za obronę Marii przed… jej dziennikiem. Czy nie był pierwszym, który powiedział, że coś tu jest nie tak. Ciekawostką jest, że pierwsze wydanie „Dziennika” M. Baszkircewej pod redakcją znanego francuskiego powieściopisarza André Theuriet pojawiło się w tym samym roku co „Dziennik” braci Goncourtów. Obie książki stały się sensacjami. Wielu pisarzy zaatakowało Goncourtów, ponieważ uważali, że ich książka jest aż nazbyt szczera i subiektywna. A w odniesieniu do „Dziennika” Baszkircewej reakcja była najbardziej nieoczekiwana. Na przykład, 3 września o godzinie 17 w Wielkim Studiu kompleksu koncertowo-studyjnego Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy (stacja metra Kłowśka, ulica Łeonida Perwomajśkoho 5a) w ramach transmisji na żywo audycji „Radio Kultura przedstawia” odbędzie się spotkanie autorskie z wybitnym ukraińskim pisarzem, laureatem Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Romanem Iwanyczukiem. Do udziału w wieczorze zaproszono przewodniczącego Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wołodymyra Jaworiwśkiego, braci Mychajła i Bohdana Horyniów, artystę ludowego Ukrainy Anatolija Pałamarenkę, pisarkę Ninę Biczuję. Prowadzący — laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki pisarz Mychajło Słaboszpycki. Telefony do informacji: 279-37-83, 278-59-56. premier i znany w tamtym czasie intelektualista William Gladstone nazwał „Dziennik” najwybitniejszą książką XIX wieku. Stawiał go obok „Wyznań” J.-J. Rousseau. Bezgranicznie zachwycony „Dziennikiem” i samą Baszkircewą był Wielimir Chlebnikow. Wzniosłe słowa na jej temat należą do Anatole’a France’a i Maurice’a Barrèsa. W powieści ciekawie opowiedziano o ówczesnym środowisku artystycznym Paryża, do którego trafiła urodzona na Ukrainie dziewczyna, u której nagle ujawniły się najrozmaitsze talenty. Czekała ją kariera wybitnej śpiewaczki. Nawet już koncertowała, ale z powodu choroby gardła Maria straciła głos, zaczęła u niej postępować głuchota. Znała dobrze siedem języków i była zdumiewająco oczytana. Potem zajęła się malarstwem i zaczęła uczęszczać do pracowni Juliena — jedynej we Francji placówki edukacyjnej, w której mogły pobierać lekcje kobiety. Jak pisze autor powieści, pracownia Juliena, choć samego Rodolphe’a Juliena nie ma na świecie już od stu lat, istnieje w Paryżu do dziś. Pierwsze wystawy impresjonistów. Pojawienie się Maneta i Moneta, Degasa i Renoira, Pissarra i Signaca, Sisleya i Morisot — wszystko to czas wchodzenia w sztukę młodej Baszkircewej, która szybko stała się niekwestionowaną liderką w pracowni Juliena i zaczęła otrzymywać medale w Salonie — corocznej wystawie artystycznej w Paryżu, w której brali udział nie tylko francuscy artyści. Nawiasem mówiąc, Salon to tysiące obrazów. Ciekawie pisali o nim Charles Baudelaire oraz Émile Zola, którzy byli również wybitnymi krytykami sztuki. Autor pisze o niezwykłym twórczym uniesieniu Baszkircewej, o jej bonapartystowskich planach na przyszłość, o jej flirtach, o sekretach i sensacjach z biografii wybitnych artystów, o skandalach w rodzinie Baszkircewów-Babaninów, o ówczesnej modzie i francuskiej kuchni. Jednym słowem, przy okazji czytelnik dowiaduje się mnóstwa ciekawych rzeczy. To znamienna cecha prozy Mychajła Słaboszpyckiego, który opowiadając ludzką historię, nie odmawia sobie przyjemności opowiedzenia jakichś sensacji. Miejscami te dygresje w powieści czyta się jak zamknięte fabularnie, samowystarczalne utwory. Niby nie są bezpośrednio związane z fabułą, jednak utwór bez nich odczuwalnie by stracił, ponieważ dają one intelektualny czy artystyczny kontekst dla konkretnej biografii, z nieoczekiwanej strony rzucają światło na ludzi i wydarzenia, o których mowa w powieści. W nowym wydaniu znacznie wzmocniono ironiczny nurt, który w pierwszym wariancie był zarysowany na poziomie niemal embrionalnym. Teraz zaś autor ironicznie, a miejscami i satyrycznymi barwami opisuje miłosne zainteresowania młodej Baszkircewej, często inspirowane zamiarami rodziny, by jak najkorzystniej wydać ją za mąż. Musiało to nieuchronnie doprowadzić do konfliktu: przepisów manierycznego bon tonu, do którego należeli Baszkircewowie-Babaninowie, i nienasyconego pragnienia młodej artystki do artystycznego samopotwierdzenia. Małżeństwo i kariera artystyczna nijak nie chciały się pogodzić. Między nimi wybuchł antagonizm i w końcu przeważyła sztuka, która całkowicie pochłonęła Marię w ostatnich kilku latach życia. Psychologicznie wyraziście opisuje M. Słaboszpycki zachowanie i odczucia śmiertelnie chorej Baszkircewej. Wszak wtedy, w XIX stuleciu, diagnoza gruźlica brzmiała jak wyrok śmierci. Strony dziennika Marii, który często cytuje autor powieści, są pełne pytań do samego losu: ile czasu jeszcze w zapasie ma artystka? Ile obrazów zdąży namalować? Niezwykle aktywnie pracując nad utworami, zbierając całą kolekcję zachwyconych recenzji i nagród, jednocześnie w myślach żegna się ze światem, bo dobrze wie, że świeca zapalona z obu końców dogasa bardzo szybko. To szczególnie przejmujące strony w powieści. O ich emocjonalnej sile i wyrazistości pisze w przedmowie do książki Pawło Zahrebielny. Osobna linia fabularna to miłość Baszkircewej i Bastiena-Lepage’a, najbardziej autorytatywnego artysty. Miłość ludzi skazanych (Bastien-Lepage umrze kilka tygodni po Baszkircewej — miał raka żołądka). Spotykają się w pracowni Marii. Niemrawego Lepage’a, skrajnie wychudzonego, lekkiego jak dziecko, przynosi do pracowni na rękach brat Émile i zostawia ich samych. Pocieszają się nawzajem, rozmawiają o sztuce, mają jeszcze twórcze ambicje i plany na przyszłość… Maria opowiada Lepage’owi o Hawronciach, o ukraińskich chłopach, próbuje rozweselić go ukraińskimi anegdotami. A zegar nieubłaganie odlicza ich czas. Zrozpaczona Maria woła do Boga: czym go rozgniewała? Dlaczego na tak wysokim twórczym wzlocie, w przeczuciu tak wielkiej artystycznej przyszłości musi umrzeć? Wszak to taka niezrozumiała niesprawiedliwość. …Ostatnie dni jej życia jesienią 1884 roku. Maria majaczy. Odzyskawszy przytomność, mówi: „Tak bardzo chce mi się hawrońskich wiśni…” Ale Hawroncie są daleko i ich Maria już nigdy nie zobaczy. Pisze testament. Szczegółowo wykłada scenariusz pogrzebu. Wymaga od bliskich założenia nagrody artystycznej imienia Marii Baszkircewej, aby nagradzać najbardziej utalentowanych młodych artystów i rzeźbiarzy (ich nacio-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn