Strona · s. 5strona oryginału ↗
W zgodzie z duchem czasu: jaką drogę wybierze „Proświta” zgodnie z najnowszymi wymogami Ustawy?
Слово Просвіти, №35 за 2013 рік
Oleksij KURIENNYJ, dyrektor programu „Prawa narodów, mniejszości narodowych i ludności rdzennej w prawie krajowym i międzynarodowym” Centrum Międzynarodowej Ochrony Praw Człowieka NaUKMA, zastępca przewodniczącego Kijowskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Przez cały okres swojej najnowszej historii Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki było skuteczną siłą w walce o odrodzenie ukraińskości, języka ukraińskiego, kultury i pamięci historycznej, występując w awangardzie procesów społeczno-politycznych na Ukrainie, a także ich wyrazu polityczno-prawnego. Przebywając pod czujną uwagą opinii publicznej, proświcianie — zarówno lokalni aktywiści, jak i kierownictwo sieci na szczeblu centralnym i regionalnym, muszą dbać nie tylko o nieustanność i skuteczność ukrainocentrycznego czynu, jego znaczenie społeczne, ale także o prawomocność swojego statusu i działalności — czyli o funkcjonowanie w ramach ukraińskiego pola prawnego. Prawna legitymizacja sieci społecznej jest niezwykle ważna w nowoczesnych ukraińskich realiach utwierdzania brutalizowanego pozytywizmu; szczególnie wymownie taka aktualność legitymizacji przejawia się na przykładzie nękania przez władze „nielegalnego” krymskotatarskiego Medżlisu, który ogłaszany jest niemal „samowolnym zgromadzeniem”. Jeśli chodzi o „Proświtę” — niezbędnym składnikiem takiej legitymizacji jest zgodna z literą prawa forma organizacyjno-prawna (która według Kodeksu cywilnego jest obowiązkowa dla osób prawnych prawa prywatnego, czyli także dla „Proświty”), co umożliwi skuteczne i pełnowartościowe wykonywanie jej zadań w zakresie utwierdzania idei narodowej, języka, kultury i świadomości ukraińskości, a także brak pytań do niej ze strony władzy państwowej i administracji publicznej na miejscu. Określony jeszcze na początku lat 90. i potwierdzony Statutem status prawny „Proświty” pozostawał niezmienny przez ostatnie 20 lat, kiedy ustawodawstwo dotyczące organizacji społecznych istotnie się nie zmieniało. Rozważmy go. Zgodnie z przepisami obowiązującego Statutu, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki jest organizacją społeczną o charakterze kulturalno-oświatowym. W Rozdziale 3 Statutu zaznaczono, że „Proświta” dopuszcza członkostwo poszczególnych obywateli i kolektywów — chociaż wyraźnie nie powiedziano o możliwości zindywidualizowanego członkostwa właśnie osób prawnych jako podmiotów z samodzielną wolą, niezależną od woli jej członków. Na podstawie postanowień poprzedniej Ustawy Ukrainy „O zjednoczeniach obywateli” z 1992 r. (a mianowicie art. 14 — w przypadku rejestracji zjednoczenie obywateli nabywa status osoby prawnej), a także wychodząc z treści art. 19 Konstytucji Ukrainy (gdzie mowa o możliwości obywateli do wykonywania wszystkich działań, w tym prawnie znaczących, jeśli nie są one zabronione przez prawo), a także Statutu „Proświty” — w ciągu dwóch dziesięcioleci powoli uformowała się istniejąca obecnie struktura proświciańska, kiedy z jednej strony istnieje „Proświta” jako ogólnoukraińska organizacja społeczna z siecią lokalnych oddziałów (zgodnie z art. 12 obecnie już nieobowiązującej Ustawy). Ale nie tylko. Oprócz lokalnych oddziałów „Proświty” bez statusu osoby prawnej istnieje pewna liczba lokalnych „Proświt”, zarejestrowanych jako samodzielne organizacje społeczne ze statusem osoby prawnej, czyli formalnie — całkowicie niezależnych od pierwotnego OT „Proświta”, które jednak wyznają ideologię i wartości proświciańskie oraz wykorzystują „proświciańską” markę. Jednocześnie daleko nie zawsze takie oddziały są podkontrolowane i rozliczalne przed organami kierowniczymi pierwotnej, głównej „Proświty”. W tej sytuacji najbardziej problematyczna wydaje się nawet nie tyle całkowita samodzielność takich oddziałów-organizacji w podejmowaniu decyzji, co skala tego zjawiska: liczba takich organizacji i ich obecność na wszystkich szczeblach — od lokalnego do regionalnego. W tym kontekście należy wspomnieć o analizie „Młodej Proświty” Kijowszczyzny. Nazwa materiału jest wymowna: „Pół setki „Proświt”, z nich trzy ogólnoukraińskie”. Przytaczane są przykłady, że we wsi Mychajliwśke w rejonie nowomykołajiwskim obwodu zaporoskiego formalnie prawnie istnieje… jeszcze jedno Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, organizacja społeczna, zarejestrowana 14.12.1995 r. „Pewnie to jeden z lokalnych oddziałów „Proświty”, ale mamy oto taką kolizję prawną”. Autorzy analizy zaznaczają: „Sytuacja z rejestracją na miejscu oddziałów towarzystwa jest w ogóle ciekawa. Zamiast nich na całej Ukrainie tworzone są lokalne organizacje społeczne”. Trzeci „blok” — to „Młoda Proświta”. Z logiki — twierdzą autorzy — też powinna istnieć jednolita Ogólnoukraińska młodzieżowa organizacja społeczna „Młoda Proświta”, zarejestrowana 31.10.2002 roku. Ale i tutaj wszystko nie jest takie proste: istnieje z dziesięć prawnie niezależnych organizacji obwodowych i rejonowych. W ten sposób dzisiaj na Ukrainie jest 55 prawnie niezależnych organizacji, które mają oficjalną nazwę, postanowienia statutowe i zadania — podobne do OT „Proświta”, zarejestrowanego 23.01.1992 (szef — Pawło Mowczan). Autorzy analizy oskarżają o taką sytuację urzędników państwowych, którzy zajmowali się legalizacją działalności zjednoczeń obywateli. Jednocześnie taka sytuacja stała się możliwa również zgodnie z przepisami obowiązującego dzisiaj Statutu OT „Proświta”, według którego — z jednej strony — podstawą Towarzystwa są pierwotne oddziały, które wchodzą do rejonowych, miejskich zjednoczeń i są w nich rejestrowane (jak i rejonowe / miejskie zjednoczenia), a z drugiej — „pierwotne oddziały Towarzystwa „Proświta” nabywają status osoby prawnej po rejestracji w ustalonym przez prawo porządku. Zatem niejasno założony w ustawodawstwie problem został wzmocniony w postanowieniach Statutu OT „Proświta”, który wymaga niezwłocznego dopracowania poprzez wniesienie zmian i uzupełnień dotyczących struktury OT. Jednocześnie potrzeba przeglądu Statutu „Proświty” wynika również z kardynalnej zmiany ustawodawstwa. Ponad półtora roku temu, jeszcze 22 marca 2012 r. została uchwalona nowa Ustawa Ukrainy „O zjednoczeniach społecznych”, która zastąpiła moralnie przestarzałą i w wielu kwestiach sprzeczną Ustawę z 1992 r. 1 września 2013 r. ta Ustawa weszła w życie, więc wszystkie zarejestrowane na Ukrainie zjednoczenia obywateli (ale nie partie polityczne, nie związki zawodowe) muszą uzgodnić swoją działalność i organizacyjnie
prawną formę i strukturę zgodnie z nim. Zgodnie z pkt 7 Rozdziału V nowej Ustawy („Przepisy końcowe”) ogólnoukraińskie organizacje społeczne, zarejestrowane w dniu wejścia tej Ustawy w życie (czyli także Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”), uważa się za organizacje społeczne, które potwierdziły swój ogólnoukraiński status. Czyli zgodnie z nową Ustawą Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” automatycznie zachowało swój poprzedni status prawny. Jednakże zgodnie z tym samym pkt 7, lokalne oddziały takich organizacji społecznych mogą być uwzględniane dla celów niniejszej Ustawy jako ich wyodrębnione jednostki w ciągu terminu określonego w punkcie 8. Zgodnie z tym punktem, status prawny lokalnych oddziałów organizacji społecznych, które działały ze statusem osoby prawnej w dniu wejścia Ustawy w życie, musi zostać doprowadzony do zgodności z niniejszą Ustawą w ciągu pięciu lat od dnia wejścia jej w życie (czyli do 1 stycznia 2018 roku, gdyż zgodnie z pkt 1 przepisów przejściowych, Ustawa weszła w życie 1 stycznia 2013 roku). „Decyzja o likwidacji takich oddziałów jako osób prawnych podejmowana jest przez wyższy organ zarządzający organizacji społecznej”. Zatem formalnie prawnie istniejące oddziały „Proświty” muszą zostać zlikwidowane, faktycznie zaś mają zostać przekształcone w wyodrębnione jednostki głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Konieczność takiej reorganizacji określono w art. 13 Ustawy, zgodnie z którym stowarzyszenie społeczne ze statusem osoby prawnej może posiadać wyodrębnione jednostki, które nie są osobami prawnymi. Zatem pojawia się delikatny problem wyboru optymalnego statusu prawnego i organizacyjno-prawnej formy dla Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” — i każda z możliwych alternatyw ma zarówno zalety, jak i wady. Zaletami zachowania „Proświty” jako ogólnoukraińskiej organizacji społecznej jest brak potrzeby przerejestrowania „Proświty” (gdyż, jak powiedziano wyżej, „Proświta” automatycznie zachowała taki status) oraz wnoszenia radykalnych zmian do Statutu (co faktycznie oznaczałoby jego gruntowny przegląd i przyjęcie nowej redakcji). Zasadnicze jest to, że istotnie wzmocni się wewnętrzna spójność „Proświty” i koordynacja jej działalności. Wszak sama ta nowela Ustawy skierowana jest na zapewnienie osobie prawnej znacznie większej kontroli nad filiami i przedstawicielstwami oraz przekazanym im majątkiem. Wszak, jak już powiedziano, w okresie obowiązywania poprzedniej Ustawy oddziały tworzono niezależnie od decyzji „macierzystej” organizacji społecznej przez poszczególne osoby fizyczne, kontrolowano je przez takie osoby fizyczne i mogły one wyjść ze składu takiej organizacji wraz z całym przekazanym im majątkiem3. Rzeczywiście, zgodnie z cytowanym pkt 8 przepisów przejściowych nowej Ustawy, „następcą prawnym majątku, aktywów i pasywów takich oddziałów jest odpowiednia organizacja społeczna”. Logiczne jest, że lokalni aktywiści-założyciele nie będą mieli chęci przekazywać na własność centralnej organizacji majątku, który wydzielili z własnych zasobów lub zdobyli własną działalnością. Dlatego zrozumiałymi minusami zachowania takiego „status quo” w nowych warunkach stanie się napięcie we wzajemnych relacjach z „lojalnymi” oddziałami, które posiadają status osoby prawnej. Prawdopodobna jest ostateczna utrata jakiegokolwiek wpływu pierwotnej „Proświty” na liczne samowolnie utworzone oddziały, które mogą nadal przez długi czas zachowywać istniejące „proświtańskie” nazwy, a zatem i wykorzystywać „proświtańską” markę i reputację. Wszystko to może spowodować falę „rozłamów” i wyodrębnień ze wzajemnymi oskarżeniami i publicznymi oświadczeniami — porównywalną jedynie z rozłamem cerkiewnym początku lat 90. oraz z rozpadem struktury partyjnej Partii Socjalistycznej i „Naszej Ukrainy”. Alternatywą dla „stabilizacyjno-rozłamowego” wariantu, moim zdaniem, wydaje się zmiana przez „Proświtę” swojej organizacyjno-prawnej formy — z organizacji społecznej na związek społeczny. Tak, zgodnie z cz. 4 art. 1 nowej Ustawy, związek społeczny to stowarzyszenie społeczne, którego założycielami są osoby prawne prawa prywatnego, a członkami (uczestnikami) mogą być osoby prawne prawa prywatnego oraz osoby fizyczne (czyli przeciętni obywatele). Zgodnie z cz. 2 art. 7 Ustawy założycielami związku społecznego mogą być osoby prawne prawa prywatnego, które tworzą go na podstawie dokumentów założycielskich (statutu lub umowy założycielskiej)4. W takim przypadku konieczna stanie się formalna przerejestracja „Proświty” już jako związku społecznego. Taka przerejestracja formalnie prawnie oznaczać będzie stworzenie zasadniczo nowej „Proświty”, której założycielami będą już nie wybitni działacze społeczni Ukrainy, ale stowarzyszenia społeczne ze statusem osoby prawnej — czyli lokalne organizacje-oddziały Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, przede wszystkim obwodowe. Przy tym także członkami (uczestnikami) takiego nowo utworzonego związku mogą być osoby prawne prawa prywatnego oraz osoby fizyczne. Pewna decentralizacja Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” jako związku społecznego oznaczać będzie zachowanie samorządności lokalnych organizacji społecznych — byłych oddziałów, zarówno w zakresie własnej działalności, jak i majątku oraz środków, co powinno zadowolić lokalnych aktywistów. Zatem stworzenie związku społecznego „Proświta”, moim zdaniem, wydaje się bardziej akceptowalne i konstruktywne dla zachowania lokalnej sieci „Proświty” oraz jej reputacji, która, rzecz jasna, w świadomości społeczeństwa zachowywana będzie wyłącznie za największą i najbardziej autorytatywną „proświtańską” organizacją — Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta”. ____________________ 1 Ustawa Ukrainy „O stowarzyszeniach obywateli” z 16.06.1992 nr 2460-XII // http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/2460-12/print1360582710174051. 2 http://molodaprosvita.at.ua/publ/pivsotni_prosvit_z_nikh_tri_vseukrajinski/3-1-0-17. 3 Sokolenko N. Od 1 stycznia 2013 r. wchodzi w życie nowa Ustawa „O stowarzyszeniach społecznych”. Oświadczenie autorów Ustawy. – 31.12.2012 // http://blogs.pravda.com.ua/authors/sokolenko/50e1508b5c67e/. 4 Ustawa Ukrainy „O stowarzyszeniach społecznych” z 22.03.2012 nr 4572-VI // http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/43515/print1360598230426202.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
