Strona · s. 10strona oryginału ↗
Kyryło Stecenko: „Konsumpcjonizm to jedna z form niewolnictwa”. Ukraińskie jest kreatywne. Jak działacze kultury mogą sprzyjać utrwaleniu takiego skojarzenia w społeczeństwie?
Слово Просвіти, №35 за 2013 рік
Anastasija Bahalika: Panie Kyryle, nie bez powodu poruszyliśmy temat „kreatywności”. Ponieważ kultura ukraińska przede wszystkim i najogólniej wywołuje nieco inne skojarzenia. Kyryło Stecenko: W rzeczywistości zderzamy się z takim stereotypem, który ukształtował się w świadomości społecznej, że ukraińskie oznacza ludowe, tradycyjne, minione, wiejskie, i w ten sposób wychodzi na to, że to wyobrażenie o ukraińskości jest jakby odcinane od przyszłości i miałoby naturalnie wymrzeć. I to mnie zawsze uderzało. Wychowałem się w ukraińskiej rodzinie, urodziłem się we Lwowie, jestem dzieckiem miasta. Całe moje doświadczenie jest związane z tym, co najnowsze, najnowocześniejsze, twórcze, ponieważ grałem, dorastałem w rodzinie muzyków. Mój tata wykładał w konserwatorium grę na skrzypcach, miał bardzo wielu przyjaciół, właśnie kreatywnych — nie tylko z zawodu, ale i ze stylu życia. I myślałem, dlaczego wszystko, co ukraińskie — wiecie, jak Indian w Ameryce — odsuwa się gdzieś do rezerwatów, żeby tam pokazać: oto strefa ukraińska, a oto świat ogólny — nowoczesny, postęp techniczny, naukowy, artystyczny; że to wszystko jest już prawdziwą przyszłością i ono musi się rozwijać. Po prostu konstatujemy, jak to było: i za czasów carskich świadomi Ukraińcy musieli walczyć o przyszłość i o to, by nie tylko pokazać, że ukraińskie to nasza kolosalna tysiącletnia tradycja, ogromne niewyczerpane dziedzictwo ludowe, a jednocześnie ukraińskie to jest to, co jest nowoczesne, to, co się rozwija. I to samo było za czasów Związku Radzieckiego, kiedy wskazywano nam miejsce — o tam przy przyźbie, na ganku, a tutaj, gdzie panowie spacerują, tam, gdzie jest już prawdziwe życie i kształtowanie przyszłości, was nie powinno być! To moje dziecięce doświadczenie, zawsze tak to widziałem i tak to słyszałem. Pamiętacie, że język ukraiński ogłoszono nieperspektywicznym? Kulturę ukraińską ogłoszono nieperspektywiczną, ponieważ potem, rzekomo, przetrwają najbardziej perspektywiczne kultury i języki, które wszystkie złączą się w jeden nurt, i na planecie będzie jedna idea. Słyszałem to w szkole, mówił nam to nauczyciel historii i „wiedzy o społeczeństwie”. I wiecie, co jest ciekawe? Mówili, że język rosyjski będzie przyjmował w siebie wszystkie inne języki i będzie bazą formowania tej kultury przyszłości. Nie uwierzycie, to była ósma, dziewiąta klasa. I właśnie dzieci z ukraińskich i żydowskich rodzin w szkole muzycznej imienia Łysenki, w której się uczyłem, poczuły swoją tożsamość narodową i zaczęły podnosić kwestie i protestować, obrażać się: jak to? Rozumiecie, to był taki ciekawy moment spontanicznego jednoczenia się Ukraińców i Żydów w obronie swojej tożsamości narodowej i prawa do przyszłości. To po prostu psychologiczny — nawet nie polityczny — aspekt. Przypomniały mi się minione czasy komunistycznej doktryny z „zacieraniem granic między narodami” itd. Ale najgorsze jest to, że obecnie, kiedy Ukraina jest już od 22 lat niepodległa, my wciąż żyjemy w rezerwacie, i ukraińskie wartości, ukraińskie jako takie znowu są „oznaczane”… Ale przecież przykro, że teraz, kiedy Ukraina jest niepodległa, zmieniła się argumentacja, ale nie zmieniła się tendencja, że tak powiem, spychania ukraińskiego na margines. Zmieniła się tylko argumentacja — logika jest już inna. Rzekomo język ukraiński nie jest… konkurencyjny… Nie jest konkurencyjny i przetrwać ma silniejszy. Czyli na ten rynek kultury nakłada się darwinizm społeczny: to sprawiedliwe, normalne, jeśli nie jesteście zdolni i nie jesteście konkurencyjni, to… Stwórzcie takie dzieła literackie, napiszcie taką muzykę, żeby konkurować. Mamy demokrację, mamy rynek. Na rynku nie można być niekonkurencyjnym. Ta logika rynku jest sprzeczna z logiką życia. — Spójrzmy na ten problem w perspektywie zamknięcia ukraińskiej przestrzeni informacyjnej, globalnej przestrzeni informacyjnej. Chodzi nie tylko o media i nie tylko o to, co dzieje się „tu i teraz”, ale także, na przykład, o informacje, które docierają do nas w szkole i docierały tak samo do Pana, do Pana rodziców. Na ile jest ona zamknięta na współczesną sztukę ukraińską, która tworzy się tu i teraz? Na ile przestrzeń dla takiej informacji jest zamknięta? — O obecnej szkole powiedzieć nie mogę, ale mogę powiedzieć o mediach i o takim ważnym dla mediów aspekcie, jak muzyka i w szczególności kultura sztuki masowej. I tutaj, jestem przekonany, istnieje kolosalne doświadczenie słuchaczy radiowych, które świadczy o tym, że muzyka ukraińska nie jest dopuszczana na antenę. Chyba że w małych dawkach, po to, by zaraportować, że jest. Jeśli na dobę, na przykład, jest normatyw, że narodowy produkt kulturowy (czy produkt ukraińskojęzyczny) ma zajmować nie mniej niż 50%, to wtedy może być od trzeciej do szóstej rano, kiedy nikt go nie słucha. Tak samo w telewizji. Na przykład na Nowym Kanale w nocy demonstrują bardzo ciekawe ukraińskie filmy dokumentalne. Ale rozumiecie, tak jest, że właściciele prywatnych kanałów radiowych i telewizyjnych wykorzystują do swojego biznesu publiczną przestrzeń informacyjną, a państwo w tej sytuacji nie chroni praw społeczeństwa, a stoi po stronie biznesu. I utrwala się taka logika, że mamy wolny rynek, i ten, kto występuje na nim jako właściciel środka masowego przekazu, może propagować cokolwiek. Tutaj działa konkurencja, i jeśli rankingi kanału telewizyjnego czy radiowego podnoszą się dzięki rosyjskiej czy amerykańskiej muzyce, to logiczne, że będzie to puszczał. Jakie problemy? Muzyka ukraińska jest „niekonkurencyjna”. Badałem eter radiowy w paśmie FM i wtedy, w 2002 roku, produkt ukraiński w sferze muzyki (mam na myśli piosenki) obejmował 4%. To był najniższy wskaźnik. Przy czym nie mówię o ukraińskojęzycznym, który był jeszcze cztery razy mniejszy (1%). To mniej więcej to samo, co w Kanadzie, gdzie muzyka ukraińskojęzyczna zajmuje około 1%. Tak jak na Ukrainie. A dosłownie tydzień temu sprawdzałem trzydzieści stacji radiowych FM i zobaczyłem, że ukraińskojęzyczny produkt piosenkowy zajmuje około 2—4%. — Czyli już więcej? — Nie, nie więcej — mniej. Ale więcej niż 1% (w 2002 roku za Kuczmy). Chociaż w 2005 roku było około 25%. Teraz — dziesięć razy mniej! Kiedy mówią, że produkt ukraiński jest niekonkurencyjny i że wytwarza się go bardzo mało, we mnie buzują ogromne energie protestacyjne, ponieważ wiem, że produktu ukraińskiego jest dużo (mówię „produkt” ogólnie, jako wszelkie dzieła, zwłaszcza gdy mówimy o kulturze masowej), i co więcej — jest bardzo jakościowy produkt. Wspaniałe piosenki, wspaniałe aktualne teksty, jakościowa muzyka. Nie powiem oczywiście, że cała muzyka ukraińska jest jakościowa, ale przecież nie cała rosyjska jest jakościowa. — I daleko nie cała światowa jest jakościowa. — Kiedy byłem w USA, w stacjach radiowych FM słuchałem znacznie więcej jakościowej muzyki niż tej, którą wybierają dyrektorzy programowi do słuchania na Ukrainie. Czyli jest nawet pewne zaniżanie poziomu, kiedy proponowana jest muzyka anglojęzyczna. Niestety, ponieważ wybierana jest uogólniona i zbyt znana, albo też — mechaniczna muzyka, wyłącznie na dyskoteki. I jeśli porównywać anglojęzyczny eter w Kijowie i Nowym Jorku, to oczywiście w Nowym
Yorku znacznie ciekawiej, tym bardziej, że każdy z nas ma dostęp przez Internet do słuchania wszystkich stacji radiowych świata, które tam są. Dlatego zaprzeczam tezie, że na Ukrainie jest mało jakościowego produktu. Głównym problemem są dyrektorzy programowi firm radiowych i telewizji, którzy cenzurują (właśnie cenzurują) i nie wpuszczają na antenę w takiej proporcji ukraińskiego produktu kulturalnego, która odpowiadałaby składowi etnicznemu ludności, a nawet sympatiom czy preferencjom kulturowym Ukraińców. Odbywa się operacja chirurgiczna na zmianie świadomości, na tym, by ludzi przyzwyczajać do nieprzystających im kultur, języków, gatunków, stylów, by ludzie odbierali to jako swoje. Odbywa się po prostu zmiana tożsamości. I ja twierdzę, że to celowa — nie po prostu ideologiczna, a cywilizacyjna praca nad tym, żeby nas nie było. Fizycznie bądźcie, proszę. Żeby nas nie było mentalnie, żebyśmy nie mieli swojej odrębności. To bardzo skomplikowana historia, — wykonawcy tej operacji bardzo często o tym nie wiedzą, w końcu wszystko zależy od tego, jaka jest polityka kadrowa. Można dać pierwszeństwo, kiedy pracuje w stacji radiowej ten czy inny DJ, czy VJ w telewizji, czy prowadzący, czy dyrektor programowy, po prostu widząc jego światopogląd, jego preferencje dotyczące stylów muzycznych, języków, kultur itd. I nie trzeba mu niczego wyjaśniać. Po prostu zależy od tego, kogo bierzesz do pracy, i to już wystarczy. Bez żadnych dodatkowych wytycznych. Dlatego uważam, że to sztuczny proces i sztucznie zatrzymuje się oraz zawęża dostęp ukraińskiego produktu artystycznego dla masowej publiczności. W masowej świadomości ukraińskie z jakiegoś powodu kojarzy się z przeszłością, ze wsią w gorszym znaczeniu tego słowa i tylko z ludem. Mówiąc: co cesarskie — cesarzowi, a co boskie — Bogu. Ukraińskie, że tak powiem, zna swoje miejsce i bądź tutaj. To polityka kulturowej rezerwacji. Mamy tylko trzy kanały Radia Narodowego na Ukrainie, w których ukraińskiego produktu jest większość. — Do naszej z panem Kyryłem rozmowy na antenie „Ukraińskiego ra-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
