Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Rajowanie nad Desną 10 września 2014 roku mija 120 lat od dnia urodzin światowej sławy reżysera filmowego Ołeksandra Petrowycza DOWŻENKI.

Слово Просвіти, №35 за 2013 рік

Lubow NAKONECZNA, dyrektor Sosnyckiego Muzeum Literacko-Pamięciowego im. O. P. Dowżenki; Oksana PŁYTNIK, zastępca dyrektora ds. naukowych “Nie mógł być sobą bez Ukrainy, bo to nie tylko ziemia ojców, ale i źródło natchnienia w jego twórczości. Prawie wszystko, co stworzył i napisał, jest ukraińskie lub przepuszczone przez pryzmat losu Ukrainy” — wspominała żona reżysera Julia Sołncewa. Wielka i ciekawa jest geografia życiowych i twórczych dróg Ołeksandra Dowżenki: Sosnycia, Hłuchiw, Żytomierz, Kijów, Charków, Odessa, Lwów, Czernihów, Jaresky, Nikopol, Nowa Kachowka. Jednak najdroższą, najukochańszą, najpiękniejszą była dla Dowżenki ziemia, na której się urodził, gdzie przeleciało dzieciństwo na jabłkowych koniach. Swoją rodzinną Sosnycię zawsze nosił w sercu. “Wspominam Was często. Wspominam naszą chatę i wesołą wodę desniańską — napisze w liście do matki 13 kwietnia 1947 roku. — Czasem patrząc w okno, przenoszę się myślą na Ukrainę, do Was i nad Desnę, i płynę łodzią-dębem między brzegami i między ludźmi i jasokorami, a niebo jakby uśmiecha się do mnie z dalekiej, niepowrotnej przeszłości…” Z nostalgicznym bólem pisze z Moskwy o swojej “dziewiczej pannie Desnie” do Jurija Smołycza 1 lipca 1953 roku: “Juro, kiedy przyjadę, zabierz mnie gdzieś nad Desnę połowić ryby. Niech pochodzę boso po jej czystych, dziewiczych łachach, popiję jej miękkiej, rodzinnej wody, popłaczę, złagodnieję. Niech usłyszę choć trochę ptasiego świergotu nad nią, czy może i dziewczęta gdzieś zaśpiewają komuś, a ja posłucham i wspomnę dzieciństwo, kiedy kąpałem się jako zielony chłopiec w jej wodach. Była wtedy całkiem, całkiem była wtedy moja Desna inna”. Dowżenko pisał w “Autobiografii” w 1939 roku: “Urodziłem się 30 sierpnia 1894 roku na przedmieściu niewielkiego miasteczka powiatowego Sosnycia na Czernihowszczyźnie, które nazywało się Wjunyszcze, w rodzinie rolnika Petra Semenowycza Dowżenki, który należał do kozackiego, jak na tamte czasy, stanu”. Zgodnie z danymi księgi metrykalnej Soboru Trójcy Świętej w Sosnyci, w zapisie nr 12 widniało, że 29 sierpnia 1894 roku urodził się chłopiec w rodzinie “kozaka miasta Sosnycia Dowżenki Petra Semenowycza i jego prawowitej żony Dowżenko Darii Jermołajiwny”, a 30 sierpnia został ochrzczony i nazwany Ołeksandrem. Zatem Ołeksandr Petrowycz omyłkowo Chata-muzeum O. Dowżenki w Sosnyci zaczarowanej Desnie” wspominał: “Gdyby zapytał mnie ktoś, jaką muzykę kochałem we wczesnym dzieciństwie, jaki instrument, jakich muzyków, powiedziałbym, że najbardziej kochałem słuchać klepania kosy. Kiedy cichego wieczoru, gdzieś przed Piotrem i Pawłem, zaczynał nasz ojciec klepać kosę pod chatą w ogrodzie, to była dla mnie najczarowniejsza muzyka”. Tam, gdzie dla dorosłych była ciężka praca, dla małego Saszy otwierał się bajkowy świat. “Budzę się na brzegu Desny pod dębem. Słońce wysoko, kosiarze daleko, kosy dzwonią, konie się pasą. Pachnie zwiędłą trawą. Kwiatami. A nad Desną piękno! Łoziny, łachy, urwiska, las — wszystko błyszczy i jaśnieje w słońcu. Skaczę z urwiska w piasek do Desny, myję się, piję wodę. Woda łaskawa, słodka. Piję jeszcze raz, wchodząc po kolana i wyciągając szyję jak źrebak, potem skaczę na urwisko i hejże na sianożęcia. I już nie chodzę, a tylko latam, ledwie dotykając łąki. Wbiegam do lasu — grzyby. W łoziny — jeżyny. W krzaki — orzechy. W jeziorze zamącę — ryba. Tak sobie rajuję dni dwa albo trzy, aż póki nie skoszą trawy”. Dowżenkowie byli ludźmi średniozamożnymi. Ale w tamtym czasie na Ukrainie było wielu chłopów, którzy nie mieli wystarczająco dużo ziemi do uprawy, byli skazani na półgłodną egzystencję. Szybki proces zubożenia doprowadził do tego, że w ostatniej dekadzie XIX w. wielu chłopów wyjechało na osiedlenie na Syberię i na Daleki Wschód. W 1883 roku do Południowoussyryjskiego Kraju z powiatu sosnyckiego wyjechało 250 osób. O nieudanym przesiedleniu dziadka Hryhorija, towarzysza dziadka Semena, mowa jest w filmie O. Dowżenki “Ziemia”. “Usłyszawszy, że gdzieś na Oceanie Spokojnym jest wolna ziemia, i przypomniawszy sobie dalekie wędrówki za młodych lat, zaprzągł on, nie myśląc długo, swojego myszatego konia i milcząc ruszył na Wschód “na własną rękę” w towarzystwie żony Charytyny i psa Sułtana, którego szanował za takt i niechęć do szczekania… …I oto, przebywszy dwadzieścia tysięcy kilometrów po różnych długościach geograficznych, zatrzymali się koń z Sułtanem na tym samym placu, skąd trzy i pół roku Kadr z filmu “Zaczarowana Desna” temu ruszyli w wyprawę do Oceanu Spokojnego… — No, dobrze — dopytywali się sąsiedzi. — A dlaczegoście wrócili z tak dalekich krajów? – Żonie się nie spodobało — powiedział Hryhorij, od czego cały bazar mało nie padł ze śmiechu”. Hryhorij wrócił do Sosnyci, ale większość ludzi tam została, oderwana od rodzinnej ziemi. Sosnycia w tamtym czasie była miasteczkiem powiatowym. Tutaj istniały i rozwijały się placówki sfery socjalnej, oświaty, kultury. W mieście działała szkoła parafialna, Sosnyckie Gimnazjum Żeńskie, Sosnycka Szkoła Rzemieślnicza, dwie szkoły ziemskie, dwukompletowa czteroklasowa szkoła, otwarto Sosnycką Bibliotekę Publiczną im. M. W. Gogola, pracowała pierwsza apteka, zbudowano szpital ziemski na 25 łóżek. Na początku I wojny światowej w 945 domach mieszkało około 8 tysięcy ludzi. W Sosnyci istniał zarząd ziemski. Przewodniczył mu hrabia Musin-Puszkin — marszałek szlachty, mecenas i inicjator budowy teatru dramatycznego. Budynek teatru był solidny: na 1500 miejsc razem z parterem, lożą i balkonem. Przy nim istniało kółko dramatyczne, którym kierował entuzjasta sztuki dramatycznej, szlachcic Biełowski. W przedstawieniach kółka dramatycznego brał udział także młody Ołeksandr Dowżenko, u którego doświadczeni kierownicy Biełowski i Leonidow zauważyli talent aktorski. W tamtych czasach w Sosnyci istniało siedem cerkwi: Świątynia Wniebowstąpienia we Wjunyszczach, Sobór Trójcy Świętej, Świątynia Opieki Matki Bożej, Cerkiew Zmartwychwstania, Cerkiew Autokefaliczna, Cerkiew św. Mitrofana, Monaster Ruvimo-Spaski. Sasza Dowżenko uczył się początkowo 4 lata w szkole podstawowej, a potem w wyższej szkole podstawowej. Jesienią 1903 r. Petro Semenowycz oddał syna do czteroklasowej szkoły parafialnej. Kiedy Sasza skończył w 1907 r. szkołę podstawową, zaliczono go do Sosnyckiej czteroklasowej szkoły miejskiej. Uczył się bardzo dobrze, z klasy do klasy przechodził z Listem Pochwalnym. Przez wszystkie te lata Sasza Dowżenko siedział w jednej ławce z Iwanem Tyszyną, który zostawił swoje wspomnienia o nauce: “W 1904 roku oddano mnie do szkoły. Nauczyciel Leontij Sozonowycz Opanasenko rozsadził uczniów w ławkach, wydał wskazówki. Nas, chłopców, było 26. Ławki stały w trzech rzędach. Na każdej siedziało po dwóch. Mnie nauczyciel posadził w pierwszej ławce środkowego rzędu, a obok mnie krępego, sporego wzrostu chłopca, ostrzyżonego na łyso. Chłopiec miał na sobie czarne nowe spodnie i kurtkę… To był Sasza Dowżenko, którego do tego czasu nie znałem, bo mieszkaliśmy daleko od siebie… Uczył się Sasza najlepiej. Szczególnie dobrze znał arytmetykę. Kto czegoś nie wiedział, nauczyciel zawsze zwracał się do Dowżenki. Nigdy nie było tak, żeby Sasza nie odrobił zadania domowego czy nie wykonał pracy w klasie… My z Saszą mało zajmowaliśmy się grami i bieganiem. Lubiliśmy obserwować. Oprócz tego Sasza zawsze coś”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn