Strona · s. 7strona oryginału ↗
«Ukraińska oaza pośród ponurej pustyni» (Gimnazjum imienia Iwana Steszenki)
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
Anatolij CZERNOW, Połtawa
Ruch na rzecz ukraińskiej szkoły w skali ogólnokrajowej poprowadził pochodzący z Połtawy Iwan Matwijowycz Steszenko. Sekretarz generalny oświaty pierwszego rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej Iwan Steszenko realizował szeroki program rozwoju szkoły narodowej. Postawił on za jedno z głównych zadań „wychowanie dzieci w szacunku do nowego ustroju na Ukrainie, do naszego odrodzonego kraju”. Prowadzono aktywną pracę nad derusyfikacją szkół, wprowadzano kursy języka ukraińskiego i ukrainoznawstwa. W krótkim czasie przez Centralną Radę założono 53 ukraińskie gimnazja, a pod koniec rządów Hetmana na Ukrainie działało 150 ukraińskich gimnazjów. W 1917 roku w Połtawie działało pięć ukraińskich gimnazjów: imienia I. Kotlarewskiego, imienia Panasa Myrnego, imienia I. Steszenki, imienia Połtawskiego ziemstwa oraz w budynku dawnej szkoły hrubieszowskiej. Gimnazja otwierano także w powiatach guberni połtawskiej. Pierwszym ukraińskim gimnazjum w Połtawie stało się gimnazjum imienia I. Kotlarewskiego. Gazeta „Birżewyje Wiedomosti” z 9 czerwca 1917 roku pisała: „Nadzwyczajne zebranie połtawskiego ziemstwa powiatowego, w odpowiedzi na żądania ludności, uchwaliło podjąć kroki w celu przekazania ukraińskiemu gimnazjum budynku »Instytutu dla szlachetnie urodzonych panien« oraz asygnować na pierwszy rok dla tegoż gimnazjum 10 000 rubli”. 22 sierpnia 1917 roku walne zgromadzenie pawlenkowskiej „Proświty” postanowiło założyć ukraińskie gimnazjum imienia Iwana Steszenki. Ziemstwo gubernialne i powiatowe przeznaczyło na utworzenie gimnazjum 10 000 karbowańców obok dobrowolnych datków mieszkańców Pawlenek. Gimnazjum otwarto w grudniu 1917 roku. Uczyło się w nim 78 chłopców i dziewcząt, podzielonych na trzy klasy, z których dwie były przygotowawcze. Dyrektorem gimnazjum mianowano Pawła Hołoborodkę — pedagoga-entuzjastę, który posiadał wykształcenie uniwersyteckie i ukończył kursy pedagogiczne w Petersburgu dla nauczycieli korpusów kadetów. Na tych kursach Hołoborodko zapoznał się z nowymi prądami pedagogicznymi i szczególnie zafascynował się ideami niemieckich pedagogów Scharelmanna i Gansberga — przedstawicieli estetyzmu pedagogicznego. „Wszystkie te idee przetworzył zgodnie z narodowymi właściwościami narodu ukraińskiego i z zadaniami historycznymi” — pisał we wspomnieniach H. Waszczenko. Wkrótce gimnazjum stało się jedną z najlepszych placówek oświatowych na Ukrainie. Praca dydaktyczno-wychowawcza miała w niej charakter prawdziwej wysokiej sztuki. Zachwycała ona zarówno uczniów, jak i nauczycieli. Uczniowie wychowywani byli w duchu wysokiego chrześcijańskiego humanizmu na ukraińskich zasadach narodowych. Wszyscy wykładowcy gimnazjum posiadali wykształcenie uniwersyteckie. Prawie wszyscy byli żarliwymi ukraińskimi patriotami… Wierzyli, że panowanie bolszewików jest przemijające, że naród ukraiński zdobędzie wolność i zacznie żyć wolnym, szczęśliwym życiem. Do tej świetlanej przyszłości przygotowywali młodzież, pragnąc wszechstronnie rozwinąć jej siły twórcze. Matematyki nauczał Iwan Marczenko, urodzony w 1892 roku, absolwent Uniwersytetu Petersburskiego, uczestnik I wojny światowej, sztabs-kapitan, w 1918 roku — sekretarz Ukraińskiego Związku Nauczycielskiego. W latach 20. XX wieku był sądzony w sprawie Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU). Pracował na Kubaniu w ukraińskim technikum pedagogicznym razem z M. Michnowskim, opracował podręcznik matematyki dla techników w języku ukraińskim. Podczas II wojny światowej wyemigrował do Niemiec, od 1951 roku mieszkał w Anglii. Doktor nauk matematycznych, profesor, założyciel Związku Ukraińskich Nauczycieli i Wychowawców. Zmarł w 1968 roku w Anglii. Choreografii i plastyki nauczała w gimnazjum Ada Ritorion. Od 1918 roku jako wykładowca języka ukraińskiego i literatury w gimnazjum pracował Hryhorij Waszczenko, w przyszłości wybitny ukraiński pedagog, psycholog, pisarz, działacz społeczny, który pozostawił swoje wspomnienia o działalności gimnazjum imienia I. Steszenki. Oto jak wspomina swój pierwszy lekcję w gimnazjum: „Przede wszystkim uderzył mnie wygląd klasy szkolnej. Był to przyjazny pokój, czysty, z dobrze pomalowaną podłogą, ozdobiony kwiatami w ładnych doniczkach z ukraińskimi ornamentami. Na ścianach wisiało kilka obrazów w ładnych ramach, przyozdobionych ukraińskimi ręcznikami… Przyjemne wrażenie sprawiali też uczniowie. Mimo że były to dzieci podmiejskiego mieszczaństwa, były czysto ubrane: widać było, że przyzwyczajano je do czystości i staranności… Dzieci wykazywały dużą aktywność: uważnie słuchały wyjaśnień nauczyciela, z ochotą odpowiadały na jego pytania, same zadawały pytania nauczycielowi”. Bardzo silne wrażenie na H. Waszczence wywarła szkolna impreza, i nie tyle wykonanie przez dzieci pieśni i deklamacji, co ich ogólny nastrój. Pisał: „Samo powietrze było nasycone wzniosłą radością i szczerą miłością do szkoły. W dziecięcych głosach, w wyrazach twarzy widać było, że szkoła otworzyła dla dzieci nieznane im dotąd źródła jasnej radości i one upajają się nią… Szkoła wydawała się oazą pośród ponurej pustyni, gdzie panowały złość, przemoc i bezwzględne okrucieństwo…” Północna część Połtawy — Pawlenki, gdzie mieściło się gimnazjum, była „dzikim” przedmieściem. Mieszkali tam w większości rzemieślnicy, drobni sklepikarze i urzędnicy. Pijaństwo i bójki były tam zwykłym zjawiskiem. Mieszkańcy centralnych części miasta bali się wieczorami chodzić na Pawlenki. W ciągu dwóch-trzech lat istnienia gimnazjum imienia Steszenki Pawlenki zupełnie się zmieniły. Ustało chuligaństwo, na ulicach wieczorami zamiast dzikich krzyków i wrzasków rozbrzmiewały harmonijne i melodyjne dźwięki ukraińskiej pieśni, szeroko rozwinęła pracę „Proświta”. Wielką rolę w tym odrodzeniu odegrało gimnazjum. Stało się ono ośrodkiem kulturalnym Pawlenek. Dzieci przynosiły z gimnazjum ciekawość wiedzy, uprzejmość, nawyki kulturalnego zachowania, miłość do swojego narodu, do jego tradycji, do ukraińskich pisarzy i działaczy kulturalnych. Ludność zainteresowała się gimnazjum i zaczęła do niego lgnąć. Była dumna ze swojego gimnazjum, które stało się dla niej rzeczywiście bliskie, wszelkimi sposobami wspierała je i uczyła się. Hryhorij Waszczenko porównuje gimnazjum imienia I. Steszenki z Pierwszym gimnazjum w Kijowie pod kierownictwem dyrektora Durdukiwskiego: „Między nimi było wiele wspólnego. Jedna i druga szkoła wychowywała dzieci w duchu ukraińskiego patriotyzmu, jedna i druga szkoła poświęcały wiele uwagi estetycznemu wychowaniu dzieci. W szkole kijowskiej wspaniale postawiono nauczanie historii i literatury, rysunku i śpiewu… W szkole połtawskiej bardzo wysoko stało nauczanie historii, śpiewu i plastyki. Szkoła często urządzała poranki literackie i wieczory, a także przedstawienia dziecięce. Deklamacje dzieci, śpiewy solowe i chóralne, tańce i ruchy rytmiczne, gra na scenie — wszystko to było silne i wysokiej klasy artystycznej… Szkoła połtawska była urządzona z dziwnym smakiem. W ornamentyce, obrazach, w haftach na ręcznikach był surowo zachowany ukraiński styl narodowy… Ale najbardziej uderzał w obydwu wspomnianych szkołach duch twórczości i entuzjazmu…” Od wiosny 1919 roku władza radziecka rozpoczęła kurs na tworzenie jednolitej szkoły pracy z siedmio- i dziewięcioletnim okresem nauczania. 28 kwietnia — 5 maja w Połtawie odbywał się Pierwszy gubernialny zjazd przedstawicieli oświaty ludowej, który ogłosił: „Stara szkoła musi zostać zniszczona do cna. Na jej ruinach zostanie utworzona nowa jednolita świecka szkoła pracy!”. W sierpniu 1920 roku uchwalono postanowienie rządu „O wprowadzeniu w życie jednolitej szkoły pracy”, zgodnie z którym wszystkie szkoły podstawowe, średnie ogólnokształcące (gimnazja, licea, ziemskie, prywatne) podlegały państwu. W istocie zlikwidowano szkołę średnią, co wpłynęło na przygotowanie ogólnokształcące młodzieży, gdyż 7-letnia edukacja dawała jedynie minimalną wiedzę. Po ukończeniu szkoły młodzież kontynuowała naukę w różnych szkołach zawodowych, technikach, fakultetach robotniczych przy uczelniach, a potem dopiero wstępowała do instytutu. 9 listopada 1920 roku rozwiązano Związek Nauczycielski. Z czasem w Połtawie utworzono 16 szkół pracy. Gimnazjum imienia I. Steszenki zostało zreorganizowane w 6. szkołę pracy. O metodyce nauczania w szkołach pracy wspominał w swoich dziełach znany pedagog i mąż stanu S. Siropołko. Charakteryzując najbardziej rozpowszechnioną metodę brygadowo-laboratoryjną w programie szkolnym, pisał: „Przy wprowadzaniu metody laboratoryjno-brygadowej zupełnie
Od razu po obaleniu samodzierżawia na Ukrainie rozpoczął się żywiołowy proces ukrainizacji szkoły, przede wszystkim podstawowej, gdzie uczyli się głównie dzieci chłopów i robotników, a nauczycielami byli tacy sami wywodzący się z ludu ludzie, jak i uczniowie. Konieczność ukrainizacji edukacji szkolnej polegała na tym, że stara szkoła była środkiem rusyfikacji narodu ukraińskiego, a udział procentowy w niej Ukraińców nie odpowiadał składowi narodowościowemu ludności. Uzyskawszy w czasach Centralnej Rady możliwość swobodnego rozwoju państwowego, ukraińska elita narodowa z natchnioną determinacją budowała nową ukraińską szkołę demokratyczną.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
