Strona · s. 8strona oryginału ↗
W magicznym zwierciadle książki
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
W jakim gatunku napisano tę książkę? Wspomnienia? Nie tylko i nie tyle, bo tak skromne określenie zawęziłoby spektrum autorskiego spojrzenia. Może szkice? Jeszcze węziej… Opowiadania dokumentalne? Tak, i nie w pełni. Wspomnienia artystyczne?.. Nie, lepiej zostawić poszukiwania gatunku zawodowym krytykom, zaznaczając jedynie, że ta czy inna definicja nijak nie wpłynie na kompozycyjną zwartość utworu. Dla mnie najtrafniej powiedziano to w podtytule: „Tego, czego nie znajdzie się w historii literatury”.
Iwan KORSAK, m. Łuck
Wydawnictwo „Jarosławiw Wał” wypuściło na świat książkę Michaiła Słaboszpyćkiego „Przecieranie zwierciadła”. Czytelnik od dawna czekał na takie wydanie — znaczne objętościowo i treściowo. Jeżeli Ułas Samczuk w swoich „Na białym koniu”, „Na koniu gniadym” dał nam błyskotliwe obrazy z historii literatury ukraińskiej pierwszej połowy i połowy ubiegłego stulecia, to „Przecieranie zwierciadła” istotnie przciera zaparowane szkło niedalekiej naszej przeszłości i dni dzisiejszych na niwie literackiej (i nie tylko), uwalnia widnokrąg od zaparowania stereotypami, ideologicznymi przesądami i podobną „wilgocią”, daje takie same błyskotliwe obrazy z naszych czasów. W książce mowa o spotkaniach, korespondencji, wspólnym rozwiązywaniu ważnych spraw, a także o szeregu bohaterach, którzy odeszli w zaświaty i o których autorowi trzeba było skrupulatnie, ziarnko po ziarnku, zbierać wieści. Te nazwiska są szeroko znane i zupełnie dla wielu nieznane: Marian Koć, Anatol Łysyj, Stanley Peterson, Piotr Jacyk, Andrij Komorowski, Ołeksandr Charczenko, Tetiana Symyrenko-Thorp, Anatol Szewczenko, Hryhorij Tiutiunnyk, Roman Andrijaszyk, Stepan Horłacz, Jewgienija Pasternak, Dmytro Nytczenko, Serhij Domazar, Mykoła Łukasz, Wołodymyr i Leonid Kiseljowie, Wołodymyr Kaszyćkyj oraz jeszcze szereg nazwisk o niezwykłych losach… Oni na zawsze weszli jedni do literatury ukraińskiej, inni do dziedzictwa kulturowego, do historii narodu i państwa. Różnorodna, wielowymiarowa książka, hojna w to, co dotąd nieznane zdecydowanej większości naszego ludu. Bez wątpienia wydanie warte uwagi literatów, historyków, dociekliwych badaczy innych dziedzin.
Dlatego chciałbym zatrzymać się tylko przy jednym motywie, który autor ani trochę nie wyeksponował, którego nie szczegółowo nie rozwinął, chyba że mimochodem musiał o nim wspomnieć, mówiąc zupełnie o czym innym. Słynne „Zachód nam pomoże”… Mniej słynne, ale również spowite nadziejami i oczekiwaniami, jak mgły nad rzeką i jeziorem jesiennym świtem: „diaspora stanie nam w pomocy”. I bardzo rzadko zastanawialiśmy się: a co my, bracia, zrobiliśmy dla tej diaspory, rozproszonej przez nieubłagane okoliczności po świecie i kontynentach? Autor książki być może nie zauważał, jak „przecierając lustro”, mimochodem „zaświecił” swój wkład w zaniedbaną przez nas budowę mostów i mostków, łączących wielomilionową diasporę z ojczystym krajem. Przypomnijmy więc choćby „Nie zgubionego ukraińskiego człowieka” Michaiła Słaboszpyckiego, gdzie pięćdziesiąt pięć z połową opowieści o Ukraińcach różnego losu z krajów, zakątków i zakamarków świata, „Marię Basznircewą” z unikalnym ukazaniem psychologii młodej duszy, ukazaniem, do którego poziomu nie znajdzie się w literaturze europejskiej, a także „Ukraińca, który odmówił bycia biednym”, „25 poetów diaspory ukraińskiej”, „Ukraińskich mecenasów”, „Z głosu Klio”, „Poetę z piekła” i inne, nie zatrzymując się na działalności przewodniczącego sekretariatu Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej. To odrębna obszerna karta życia autora książki, jak i najnowszej historii naszej. A niech ktoś mi powie, gdzie zaczyna się i kończy literatura, jak i związek z diasporą, w tak pięknej sprawie, jak Międzynarodowy konkurs znawców języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka — konkurs, którego celem jest utrwalenie państwowego statusu języka ukraińskiego, podniesienie jego prestiżu, wychowanie szacunku dla kultury i tradycji narodu ukraińskiego. Biorą w nim udział miłośnicy ojczystego języka od Ukrainy aż po Australię czy Ameryka Południowa. Opowieść o każdym bohaterze książki nie pozostawi czytelnika obojętnym obserwatorem, bo pisana jest tą opowieścią piórem niezobojętniałym, piórem doświadczonego mistrza. Choćby rozdział o Tetianie Symyrenko-Torp. Sądzę, że niejednemu ściśnie się serce, gdy będzie czytał wiersze o tej sławnej rodzinie. Chwała Bogu, dziś znane jest imię Platona Symyrenki, jak i jego syna Lewka Platonowicza, jak i wnuka Wołodymyra Lewkowicza. Ale był czas, gdy zniszczona przez Moskwę i moskiewskich najeźdźców i darmozjadów rodzina stopniowo odchodziła w niebyt ludzkiej pamięci. I nie tylko na terenach, które nazywały się sowieckim państwem. W jednym z listów do Ukrainy Tetiana z goryczą pisała, jak poproszono ją na jakiejś ukraińskiej imprezie o odczytanie referatu, a ona zaproponowała opowiedzieć o rodzinie Symyrenków. Lecz w odpowiedzi usłyszała: „Ech, pani T., o swojej rodzinie to my wszyscy możemy mówić. My chcemy o kimś sławnym”. Nie znają Symyrenków także nieukraińscy specjaliści. Ci, którzy znali, dawno pomarli. A współczesnym nie było od kogo usłyszeć. Słowa córki nie mają wagi”. Michaił Słaboszpycki korespondował z córką Wołodymyra Symyrenki i z tych listów wiersz po wierszu wypełniał się życiorys wybitnego uczonego, który jeszcze całkiem młodo marzył, by „pokryć sadem cały świat”. Ojciec Tetiany rzeczywiście w życiu napatrzył się na moskiewskich „miczurinowców” i janczarów: sporo szkód narobili… Od lat trzydziestych aż do połowy lat sześćdziesiątych ci „miczurinowcy” w pocie czoła zakopywali w grobie genetykę i całą naukę biologiczną. Niszczyciele świątyni wiedzy wtargnęli w ówczesne życie nagle, spod szatańskich kopyt uniosły się chmury trującego pyłu, pozostawiając po sobie tysiące śmierci, i tak samo nagle zniknęli w niebycie. Pamiętam, że w drugim korpusie Ukraińskiej Akademii Rolniczej w Holosiejewie wisiał ogromny, na całą ścianę portret „miczurinowca” Trochyma Łysenki. I pewnego ranka patrzę — coś się zmieniło: rzeczywiście, tam gdzie wieczorem wisiał ten portret, teraz widzę dokładnie taki sam pod względem rozmiarów portret księdza, morawskiego biologa i botanika, jednego z fundatorów współczesnej genetyki Grzegorza Mendla… Starsze pokolenie pamięta, że największą naukową obelgą było… „weismannizm-morganizm-mendelizm”. Podobnie jak pamięta zarozumiałe wezwanie Miczurina: „Nie powinniśmy czekać łaski od przyrody, wziąć ją — to nasze zadanie”. I oto u Wołodymyra Symyrenki powstało i narastało przeciwstawienie się „miczurinowcom”, którzy w mieście Kozłow w obwodzie tambowskim otworzyli Ogólnounijny instytut gospodarki owocowej i jagodowej i dążyli do zagarnięcia pod siebie całej nauki biologicznej. Było to dziwne starcie z „kozłowcami”: Wołodymyr Symyrenko, który został profesorem Kijowskiego Instytutu Politechnicznego, instytutów w Umaniu i Połtawie — a dziadek-samouk, choć z natury zdolny, lecz nawet gimnazjum nie ukończył, kasjer towarowy i zegarmistrz. Symyrenko w dwudziestym roku już kierował sekcją sadownictwa i ogrodnictwa Ogólnoukraińskiego Komitetu, gdy Miczurin dla dorobienia łatał jeszcze dziurawe wiadra: władza radziecka płaciła grosze, dopóki sowiecka polityka nie wdarła się w biologię jak tornado… Wołodymyr Symyrenko nie ustępował przed tymi próbami „zagarnięcia nauki i naukowców”, nie bał się z wysokich trybun naukowych nazwać ignorancji ignorancją: — Nie zgadzam się z jego metodą, nie zgadza się z nim też szereg innych pracowników. Wiemy, że w tej sprawie istnieje cały szereg poglądów. Iwan Wołodymyrowicz Miczurin uważa, że można
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
