Strona · s. 10strona oryginału ↗
Dom nad rzeką
Слово Просвіти, №35 за 2017 рік
Roman HORAK. Zakończenie. Początek w nr 32, 33 z 2017 r. Dom w Gródku stał się swoistym centrum dla wielkiej rodziny Ozarkiewiczów i Okuniewskich, którzy zjeżdżali się tutaj najczęściej na imieniny Łesi Bażańskiej. W 1900 roku Longin Ozarkiewicz przyjął do swojej kancelarii adwokackiej na stanowisko aplikanta znajomego Łesi Bażańskiej ze Lwowa, Łesia Martowycza, do którego obowiązków należało przygotowywanie dokumentów do rozpraw sądowych. Tutaj Łeś Martowycz mieszkał do początku 1903 roku i właśnie wtedy ukazał się jego pierwszy zbiór opowiadań „Nie-czytelnik” (1900), a w antologii „Wiek” w 1902 r. z inicjatywy M. Kociubynskiego wydrukowano najbardziej znane opowiadanie Łesia Martowycza „Chłopska śmierć”. Tutaj trwało formowanie drugiego zbioru „Chytry Pańko i inne opowiadania”, który ukazał się w 1903 roku. Tutaj, dzięki Łesiowi Martowyczowi, narodziło się znane słowo o galicyjskich renegatach „chruń” oraz znany szkic „Iwan Ryło” o człowieku, który jest pierwszy tam, gdzie dają, i znika, kiedy trzeba dać. W latach 1900—1902 Łesia Martowycza odwiedzał Wasyl Stefanyk i zatrzymywał się u niego na kilka tygodni. Na adres Ozarkiewiczów przychodziły listy z całej Ukrainy. W 1902 roku z dalekich morskich podróży powrócił Jarosław Okuniewski. Właśnie wtedy wyszła druga księga jego „Listów z obczyzny”. Obiecał przyjechać do Gródka i z tej okazji zjechało się tutaj bardzo wielu przedstawicieli inteligencji ze Lwowa i z innych miejsc. Przybył także Iwan Franko, którego do siebie do wsi Wołczuchy zaprosił jego towarzysz i pisarz Wasyl Zahajewycz. Było to w Zielone Świątki, Iwan Franko w tamtejszej cerkwi oraz w cerkwi sąsiedniej wsi Dołyniany z powodu choroby diaka czytał „Apostoła”, o czym dzisiaj przypominają tablice pamiątkowe w tych wsiach. Już w 1900 roku Łesia Bażańska zaprzestała występów koncertowych. Poważnie zachorowała. Gruźlica w tamtym czasie była chorobą nieuleczalną. Leczenie nie pomagało. 15 lipca 1906 roku Olesia Bażańska zmarła w górskim kurorcie Zakopane. Została pochowana na 59. polu Cmentarza Łyczakowskiego w grobie matki. W 1920 roku pochowano tutaj także Porfyra Bażańskiego. W 1921 roku Longin Ozarkiewicz zbudował nagrobek dla rodziny, który w zdewastowanej formie dotrwał do naszych czasów. W 1959 roku w tym grobie zostanie pochowana także córka Olesi Bażańskiej, Oksana (po mężu Birecka). Longinowi Ozarkiewiczowi tak i nie udało się spocząć obok ukochanej żony. Całą swoją miłość i siły skierował na dzieci, Oksanę i Iwana. Oksana została znaną pianistką. Uczyła się w Wyższym Instytucie Muzycznym im. M. Łysenki, wyszła za mąż za adwokata Kostiantyna Bireckiego, który pracował w kancelarii adwokackiej jej ojca. Zajmowała się intensywną działalnością koncertową. W latach 1912—1914 brała aktywny udział w koncertach szewczenkowskich, zarówno z samodzielnym wykonywaniem utworów, jak i jako akompaniatorka lwowskiego „Bojana” i „Bandurysty”. Przed słynnym przełamaniem brusiłowskim i zajęciem Galicji przez wojska rosyjskie w 1914 roku, wraz z mężem i ojcem wyjechała do Wiednia, a w 1918 roku przeniosła się do Gródka do rodzinnego domu. Musiała zaopiekować się chorym ojcem i dziadkiem Porfyrem Bażańskim. W 1934 roku otworzyła w swoim domu szkołę muzyczną, którą prowadziła do wydarzeń września 1939 roku. Kontrolę nad szkołą sprawował profesor Wyższego Instytutu Muzycznego im. M. Łysenki we Lwowie Stanisław Ludkewycz. Wraz z przyjściem władzy radzieckiej zaczęły się jej prawdziwe moralne męki. Pijane oficerstwo żądało, aby grała im na fortepianie podczas swoich orgii. 13 kwietnia 1940 roku została aresztowana wraz z ojcem i wysłana do wsi Wiedienka w obwodzie kustanajskim, gdzie 12 grudnia 1940 roku zmarł ojciec i został tam pochowany… W 1947 roku powróciła po pracach poprawczych do domu. Budynek w Gródku został znacjonalizowany, a wcześniej całkowicie rozgrabiony i zdewastowany. Tylko niektóre z eksponatów trafiły do Muzeum Narodowego we Lwowie. Książki z biblioteki zostały wyrzucone na podwórze i spalone. Wśród nich były wydania z dedykacjami wielu ukraińskich pisarzy. Taki sam los czekał całe archiwum rodziny Ozarkiewiczów. Zginęły w ogniu listy Iwana Franki, Łesia Martowycza, Wasyla Stefanyka, Mychajła Kociubynskiego i wielu innych znanych działaczy ukraińskiej kultury, którzy korespondowali z rodziną Ozarkiewiczów. Mężowi Oksany Bireckiej udało się wyjechać za granicę przed przyjściem władzy radzieckiej. Powrócił w czasie wojny i próbował uporządkować sprawy archiwum rodzinnego. Był jednym z tych, którzy formowali ochotników do ukraińskiego batalionu „Galicja”. Wyjechał z Gródka przed ponownym przyjściem wojsk radzieckich. Nadzieje na odzyskanie domu przez Oksanę Birecką były płonne. Jaką hańbą do dzisiejszego dnia piecze fakt, że po powrocie przyszła do domu rodziców, zerwała gałązkę bzu — i w tym samym momencie została schwytana przez gródecką milicję i wtrącona do więzienia za „zamach” na „własność państwową”. Potrzebna była interwencja Stanisława Ludkewycza, aby po tygodniowym areszcie ją wypuszczono i zabroniono pokazywać się w Gródku… Po długich mękach, dzięki Wasylowi Barwińskiemu, udało jej się znaleźć pracę we Lwowie. Zmarła w 1959 roku, została pochowana w grobie dziadka i matki… Nie mniej tragiczny los przypadł w udziale bratu Oksany Bażańskiej-Bireckiej, Iwanowi. W młodych latach stał się aktywnym działaczem młodego wówczas ukraińskiego sportu, a także był jednym z organizatorów „Płastu” oraz jednym z organizatorów Zjazdu Siczowego we Lwowie w 1912 roku. Jako jeden z pierwszych zgłosił się do tak zwanego legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych i przeszedł z nim ciężką drogę aż do samego końca. Brał udział w walkach na legendarnej Makówce, za co otrzymał stopień chorążego. Został delegowany przez Strzelców Siczowych do organizacji „Ochrona Ukraińskich Strzelców Siczowych”, gdzie leczyli się ranni bojownicy tej sławnej formacji wojskowej. Stał się także fotokronikarzem Strzelców Siczowych. Miał aparat fotograficzny i na taśmie filmowej utrwalał całą drogę strzelców. Tę samą pracę kontynuował w „Ochronie”, wykonując przy tym swoje główne funkcje związane z zapewnieniem działalności placówki. W tamtym czasie w tej ochronie przebywał Iwan Franko — Iwanowi Ozarkiewiczowi było pisane zrobić jego ostatnie fotografie. Podczas zrywu listopadowego zdobywał Lwów. Był aktywnym pomocnikiem Dmytra Witowskiego przy tworzeniu Ukraińskiej Armii Halickiej. Walczył z bojownikami armii J. Hallera. Z armią poszedł na Wielką Ukrainę po oddaniu Lwowa Polakom. Brał udział w ustanawianiu ukraińskiej państwowości w Kijowie. Po-
Klasztor franciszkanów w Gródku trafił do słynnego czworokąta śmierci, z którego wyszedł żywy i dotarł do domu. Musiał przebywać w nielegalnej sytuacji aż do ogłoszenia amnestii dla byłych żołnierzy Ukraińskiej Armii Halickiej. Ukrywał się w Borysławiu, gdzie pracował jako robotnik w kopalniach ozokerytu. Nie mając możliwości kształcenia się w wyższych uczelniach w okupowanej przez Polaków Galicji, wyjechał do Podiebradów, gdzie wstąpił do Akademii Górniczej i z dyplomem inżyniera górnictwa oraz wysokiej klasy specjalisty w dziedzinie naftowej powrócił w 1932 roku do Galicyjskiej Kalifornii i pracował tam w zawodzie aż do 1939 roku, a przed nadejściem armii radzieckiej wraz z żoną Marią Terlecką (ze znanego rodu borysławskich Terleckich) wyjechał do Wiednia, gdzie przebywał aż do czasu odwrotu wojsk radzieckich w głąb Rosji. Powrócił do Borysławia, gdzie pracował jako naczelnik wydziału górniczego. W 1944 roku ponownie wyemigrował do Wiednia, a przed zajęciem go przez wojska radzieckie wyjechał do Toronto. Musiał pracować na różnych stanowiskach jako robotnik niewykwalifikowany, często na nocnych zmianach, co znacząco podważyło jego zdrowie. Mając w sobie ostre poczucie obowiązku narodowego, nawet w tych bardzo trudnych dla niego chwilach Iwan Ozarkewycz nie przestawał pracować na rzecz sprawy ukraińskiej. Stał się aktywnym członkiem Bractwa Ukraińskich Strzelców Siczowych oraz aktywnym członkiem Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki. Temu ostatniemu oddawał wszystkie zarobione pieniądze na wydanie Encyklopedii Ukrainoznawstwa, której wydawanie rozpoczęto w Sarcelles we Francji. Dla tej encyklopedii zbierał materiały, pisał artykuły, robił zdjęcia. Owocna była jego praca z czasopismem „Wilne słowo”, gdzie zamieszczał swoje artykuły i wspomnienia. 25 kwietnia 1959 roku odszedł. Z rodzinnego domu prawie nic nie pozostało. Dom Ozarkewyczów wraz z nadejściem władzy radzieckiej został znacjonalizowany, jego gospodarze zostali wywiezieni pierwszymi transportami do Kazachstanu, a sam dom został ograbiony. Rozkradano wszystko, co można było rozkraść. Ikony po prostu palono jako „opium dla ludu”. Po wojnie w tym domu zorganizowano żłobek dla
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
